S K R I P TA
- POLITICKI SISTEM CRNE GORE –
1. Plemenska organizacija i odsustvo drzavne ideje do kraja XVII vijeka
Crnogorska srednjovjekovna drzava Crnojevica je krajem XV vijeka ukljucena u sastav
tadasnje mocne Otomanske imperije. Crna Gora je unutar Otomanskog carstva bila
posebna politicka cjelina.
Prvo joj je odredjen status posebne oblasti pod nadzorom skadarskog Sandzak-bega, a
nakon bune krajem 1513 godine izdvojena je u poseban sandzak, kojim je upravljao
Skenderbeg, treci, islamizirani sin Ivana Crnojevica. Posle njegove smrti, Crna Gora je
pripojena Skadarskom sandzakatu, bez statusa posebne zemlje. U toku XVI i XVII vijeka
pojedini dijelovi naroda Crne Gore organizuju se u nekoliko autonomnih teritorijalno-
politickih zjednica koje se zovu plemena i nahije.
Crnogorska plemena su organizovana
u
5
nahija:
KATUNSKA, RIJECKA, CRMNICKA,
LJESANSKA i PLjESIVACKA
(kasnije spojena sa Katunskom).
One su bile podjeljene u
70 knezevina.
U XVIII vijeku osvojena samostalnost dostigla je stepen dovoljan da nahije upravljaju
sobom, iako su medjunarodno tretirane kao pobunjeni dio Otomanskog carstva. U tom
vremenu samo su one cinile slobodni, nezavisni dio Crne Gore, te su sve do polovine
XIX vijeka i nazivane - Crna Gora, tj. Stara Crna Gora.
Crnogorska plemena:
Bjelopavlici, Piperi, Rovca, Moraca, Uskoci, Kuci i Vasojevici
u
XVIII v. imaju izvjestan obim povalstica i autonomije u odnosu na Osmansko carstvo ali
ne i samostalnost da, kao nahije mogu upravljayi sobom i prostorom na kojem su zivjeli.
Ova plemena su se nazivali - BRDA. Krvne osvete, ubistva i kradje su remetile mir i
slogu izmedju crnogorskih plemena. Kradje su najcesce prouzrokovale ubistva, a ubistva
krvu osvetu. Krvna osveta se smtrala kao "moralna duznost. "Ko se ne osveti, taj se ne
posveti."
Plemenima su upravljali plemenski glavari - vojvode i serdari, a unutar knezevina-
knezovi. VOJVODE su bile komandanti plemena. Glavne odluke od znacaja za cjelinu
plemena donosene su na
NARODNIM ZBOROVIMA
,
na kojima su ucestvovali svi njihovi
pripadnici koji su zeljeli ili pak predstavnici pojedinih rodovsko-plemenskih-cjelina.
Kao oblik politickog organizovanja plemena su vrsila neke od funkcija drzave. Svaka
nahija i svako pleme branili su se od stalnih vojnih napada i ratnih pohoda vojske
Otomanskog carstva ne vodeci dovoljno racuna o interesima i potrebama drugih plemena.
Izmedju plemena kao organizovanih politickih zajednica nastajali su cesti oruzani sukobi
koji su razjedali crnogorsko zajednistvo. Nedrzavna organizacija, plemenski
partikularizam, pravni poredak uredjen samoplemenskim obicajima, bez centralnih
organa vlasti , bez poretka uredjenog pisanim pravnim normama, samovolja,
samosudjenje i organizovanost samo na podrucju odbrane zajednicke su odlike politicke
organizacije crnogorskog drustva od sredine XV do kraja XVII vijeka.
2. Cetinjska mitopolija i njena uloga do pocetka XVIII vijeka
Nestankom drzave Crnojevica, nije nestala Cetinjska mitropolija. Sklanjajuci se pred
okupatorskom turskom silom, Djuradj Crnojevic je mitropolitu Cetinjske mitropolije
predao svjetovnu vlast.
Osnovana jos u srednjem vijeku Crnogorska mitropolija je i nakon propasti drzave
Crnojevica zadrzala i imala crkvenu samostalnost, sa crkvenom jurizdikcijom na
podrucju Crne Gore, a od 1718 i nad pravoslavnim narodom u crnogorsko Primorju, koje
je tada bilo Mletacka teritorija.
Cetinjska mitropolija je bila izuzetno jak ekonomski cinilac, najveci feudalac u zemlji sa
najvecom finansijskom moci. Vec u XVIII vijeku ona postupno zadobija i ulogu
politickog centra i saborista. Prvo slobodnog podlovcenskog dijela Crnogoraca, a potom i
neslobodnih Brda. Zadobijanjem te uloge postaje cinilac podsticanja i organizovanja
zajednickog ili uskladjenog otpora turskoj vlasti i mijenjanja stanja u unutrasnjem
crnogorskom zivotu. Mitropoliti Cetinjske mitropolije, po potrebi i nalogu zivota svih
crnogorskih plemena, potpuno preuzimaju vrsenje poslova ranijih vladara. Sa likom
duhovnika, postupno pocinju da vrse i svjetovnu vlast i da budu valdari partikularisticki
organizovanih crnogorskih plemena.
Cetinjska Mitropolija i Cetinjski Manastir postaju politicki faktor prvog reda, sto zbog
vjerskog autoriteta, sto zbog njene privredne i finansijske snage. Drustvene tokove
usmjeravaju ka idejama o crnogorskom jedinstvu, crnogorskoj etici , pravu Crnogoraca
na crnogorsku drzavu i potrebu da se ona stvori. Postupno i u sve vecem obimu
upravljaju i crnogorskim plemenima.
Istorijske okolnosti, kao i sve gore navedene, uslovile su da se uspostavi VLADIKAT
kao oblik upravljanja crnogorskim plemenima koji je potom postao i znacajan cinilac
emancipacije Crne Gore i borbe za samostalnu i nezavisnu crnogorsku drzavu.
Kroz oruzani otpor Osmanlijama razvijana je svijest o zajednistvu u okviru plemena i
nahija i sticano saznanje da je oruzani otpor jedini nacin ocuvanja identiteta,
subjektiviteta i bica naroda Crne Gore.
3. Crna Gora u vrijeme vladika Danila, Save i Vasilija
1697 godine Cetinjska Mitropolija saziva Opsti Zbor Crnogorski gdje je na mjesto
dotadasnjeg Vladike Save, Danilo Petrovic Njegos izabran za vladiku i crnogorskog
valadara.
Danilo je djelovao da poveze crnogorska plemena, da uspostavi njihovo odbrambeno i
politicko jedinstvo te da se zajedno bore i nastupaju protiv Otomanskog carstva.
Za vrijeme vladike Danila Crnogorska Mitropolija je bila duhovni i politicki centarkoji je
u ime svih crnogorskih plemena uspostavljala komunikaciju sa drugim drzavama. Dakle,
tendencija je bila da se stvori centralni organ vlasti preko kojeg bi se crnogorska
plemena afirmisala i dobila subjektivitet.
Snazan impuls za zajednicko djelovanje protiv Otomanskog carstva i uspostavljanje
potpuno nezavisne Crne Gore dali su poziv ruskog cara Petra I hriscanima na Balkanu da
Posle Danilove smrti na mjesto Vladike dolazi
Sava Petrovic Njegos
, licnost posvecena
vise vjerskim nego svjetovnim problemima. za vrijeme njegove vladavine ponovo su
obnovljene pemenske carke, a umjesto oslobodilacke borbe protiv Otomanske vladavine,
sve se ponovo svodilo na otpore nasrtajima turske-vojske.
1742 Vladika Sava putuje u Rusiju a zamjenjivao ga je Vasilije Petrovic Njegos mnogo
umjesniji u vladarskim poslovima. On do 1950 djeluje uporedo sa Vladikom Savom i to
je vrijeme "vladicanskog dualizma".
Vladika Vasilije
je ipak pobjedio u toj borbi za
prevlast i preuzeo vodecu ulogu u crnogorskom zivotu.
Vladika Vasilije je razvijao kult Rusije u Crnoj Gori. Dok je boravio u Rusiji napisao je i
objavio "Istoriju o CG".
Ustanovio je i Sud Dobrih Ljudi, od 12 clanova, za rjesavanje sporova izmedju plemena i
sela. Ipak, taj Sud nikada nije zazivio. Vasilije je preduzimao i korke za razvoj trgovine i
obrazovanja. Trazio je pomoc od Rusije za otvaranje "malih slovenskih skola" ciji bi
polaznici isli u crkvena i vojna ucilista u Rusiju.
Smrcu Vladike Vasilija 1766 godine, vodjstvo nad zemljom ponovo pripada nedovoljno
mocnom Vladici Savi, obnavlja se zkrvljenost plemena, placke, krvne osvete i
crnogorsko drustvo zapada u tesku krizu.
4. Vladavina totalitarizma - Scepan Mali
U toku 1766 u manastiru Maine pojavila se nepoznata, tajanstvena licnost koja je,
koristeci se glasinama nerazjasnjenoj smrti ruskog cara Petar III, tvrdio da je licno ruski
car koji se spasio od smrti.
To je bilo dovoljno crnogorcima da ga na Opstecrnogorskom zboru u oktobru 1767
proglase za gospodara Crne Gore sa imenom Scepan Mali. Prema podacima iz literature
Scepan Mali se koristio italijanskim, ruskim i francuskim , ali sa juznoslovenskim
akcentom.
Scepan Mali je postao svjetovni gospodar Crne Gore i uspio je da reducira vlast Vladike
Save samo na crkvene poslove. Odvojio je crkvenu od svjetovne vlasti, koncentrisuci svu
svjetovnu vlast u svoje ruke. Poceo ja da iskorjenjuje krvnu osvetu i kradju zaprijetivsi da
ce sveki ubica biti kaznjen smrcu, a da ce, ako pobjegne njegova imovina biti
konfiskovana i da ce njegovi rodjaci platiti globu.
Naredio je da se izaberu sudije da rjesavaju gradjanske i krivicne sporove. Organizovao
je i oruzani odred koji je sluzio kao njegova pratnja ali i kao izvrsni organ centralne
vlasti. Za ubistva iz krvne osvete kazne su bile strijeljanje, a ko je bio uhvacen u kradji ili
pljacki bio objesen.
1771 osnovan je Zemaljski Sud od 12 najutjecajnijih narodnih glavara za rjesavanje
medjuplemenskih sukoba i za izvrsenje njegovih odluka. Taj sud je nazvan Sud Scepana
Malog.
Scepan Mali je bitno reducirao plemensku samovolju. Uzdigao je autoritet i postovanje
natplemenske centralne vlasti - vlasti koja je tezila punom apsolutizmu.
Narod je prihvatio njegovu vlast kao strogu i pravednu. Medjutim, izaslanik ruske vlade,
knez Dolgorukov je uhapsio Scepana Malog kao "neznanca prevaranta", ali uvidjevsi da
je on bezopasan, pustio ga je i dalje da valada Crnom Gorom, samo da se ne predstavljao
kao car Petar III.
Scepan Mali nije uspostavio poredak, ali je uspostavio red. U vremenu od 7 godina,
koliko je vladao Crnom Gorom iskorjenjene su krvna osveta i kradje, uspostavljena licna
i i movinska sigurnost, uveden red u zemlji i centralna vlast je izdignuta iznad
plemenskih glavara. (Na drvetu na putu Njegusi - Kotor 10 dukata koje niko nije smio da
uzme).
Dakle, u svijst naroda utisnuta je obaveza doslijednog postovanja normi obicajnog prava i
da se sudske odluke sudova moraju bespogovorno izvrsavati. Izgradjen je dakle oblik
drustvenog zivota nalik na drzavu.
Sistem vladanja Scepana Malog karakterise pravi totalitarizam, narod mu se pokoravao iz
straha, a dozivljavan je i kao despot.
U septembru 1773 Scepanu Malom nozem je prerezao grkljan jedan njegov cuvar, Grk,
agent skadarskog vezira.
5. Jedinstvo teritorije i stanovnistva ustanovljeno 1796 godine - STEGA
Posle smrti Scepana Malog razvila se rivalska borba izmedju vladike Save i Guvernadura
Radonjica. Sava je za svog nasljednika imenovao svog bolesnog i nemocnog sestrica
Arsenija Plamenca koji je preuzeo kormilo Cetinjske mitropolije i tu ostao do svoje smrti.
Tada Guvernadur Radonjic uspostavlja komunikaciju sa Austrijom i trazi da mu Bec
pomogne da on postane gospodar Crne Gore.
Orjentaciji Guvernadura Radonjica suprostavio se arhimandrit Cetinjskog manastira Petar
I Petrovic Njegos koji je govorio ruski i italijanski jezik, a skuzio se engleskim i
francuskim. U rivalskoj borbi te dvje politicke struje, poslije smrti vladike Arsenija
Plamenca, Arhimandrit Petar I izabran je za celnika Cetinjske mitropolije, a samim tim i
za vladara Crne Gore. Vrijeme njegove vladavine karakterisu slobodarsko - drzavotvorne
akcije cija je kruna NOVOVJEKOVNA DRZAVA CRNA GORA. Petar I je sa krstom u
ruci isao po crnogorskim plemenima i selima pokusavajuci da pomiri zavadjene i odvrati
ih od krvne osvete.
U tom vremenu Mahmut Pasa Busatlija skadarski vezir, objavljuje da ce pokoriti dva
crnogorska plemena - Pipere i Vasojevice. Znalo se da se Mahmut Pasa nece zaustaviti na
ova dva plemena, nego da ce krenuti ka Primorju, sto se desava za vrijeme oslabljene
Mletacke republike. Petar I tada razvija svijest da su sudbina podlovcenskih i brdskih
plemena neraskidiva i da jedino zajednickim snagama mogu da se odupru agresiji koja
slijedi.
Petar I, 1 jula 1976 saziva Opstecrnogorski zbor sa ciljem da se postigne sporazum svih
crnogorskih plemena za zajednicku odbranu protiv Turaka. Samo predstavnici Crmnicke
i Rijecke nahije nisu prisustvovali zboru.
Praviteljstvo Suda Crnogorskog i Brdskog je ustanovljeno za vrsenje izvrsne i sudske
vlasti. Utbrdjena mu je duznost da odrzava unutrasnji poredak i mir i blagovremeno
preduzima neophodne mjere da mir i poredak ne bi bili nikako poremeceni. Ima vrhovnu
vlast u oblasti pravosudja, u krivicnim i geadjanskim stvarima. Takodje ima pravo da
donosi nove zakone koje kasnije podnosi narodnoj skupstini na odobrenje.
Utvrdjeno je da Praviteljstvo Suda za razliku od Zbora koji se povremeno sastaje, stalno
djeluje.
Zbor je birao clanove Praviteljsta Suda.
Stalna Gvardija se sastojala od 200 ljudi i bila je pratnja vrhovnom poglavaru zemlje i
izvrsavala presude Suda.
Petar I je 1798 godine donio Zakon Opsti Crnogorski i Brdski ili kako nazvan - Zakonik
Petra I posto ga je on sacinio. Tim Zakonom je propisano da se od tada u oblasti Crne
Gore i Brda po njemu vladati i upravljati i da ce se glavari i starjesine iz svakog plemena
i oblasti pridrzavati svega sto je napisano u 33 clana zakona. Zakon je donesen - prvih 16
calanova na Zboru 1798 a drugih 16 - 1803 godine.
Donosenjem ovog zakonika uspostavljan je pravni poredak i pravni akt u pravom smislu
rijeci.
1. Zakonikom je preuzimanjem bitnih odredbi iz Stege, potvrdjeno, zagarantovano i
zasticeno jedinstvo Crne Gore i Brda koje ce sve Crnogorci braniti i stititi.
2. Ustanovljeno je i Praviteljstvo i utvrdjeno da ono upravlja opstenarodnim poslovima i
da ono ima od sviju nas postavljeno biti. Organ kome je data u nadleznost sveukupna
izvrsna, upravna i sudska vlast.
3. Zabranjeno je svako samovoljstvo i svako je obavezan da putem suda i Praviteljstva
ostvaruje sve sto ima od drugoga iskati. Jedino se uspostavljenoj vlasti, dakle, daje
legitimitet da sudi, presudjuje, naredjuje, obavezuje. To je bitna odlika drzave.
4. Utvrdjeno je da je zakonik osnov vrsenja vlasti u Crnoj Gori, izvor legitimiteta. Sudije
sude po zakonu, po pravici i kao pravi ljubitelji otecestva. Dudije se biraju po saglasju i
dogovoru sto preplice legitimiteti legalitet vrsenja vlasti.
Za nepostovanje bilo kojeg odredjenja u Zakoniku propisane su sankcije, sa odredjenjem
da ih vlast prinudno-izvrsava.
Te sankcije se, slicno kao u Stegi, ogledaju u prokletstvu i anatemi, ali je razudjeniji pa
predvidja i vjesanje, ubistvo i progon i oduzimanje imovine kao kaznu. Za krvnu osvetu i
kradje su propisane najostrije sankcije.
Obuhvatao je dijelom i imovinsko i porodicno pravo.
Dio ovih odredjenja u Zakoniku ima ustavnopravnu sadrzinu karakter. To Zakoniku daje
ulogu i karakter konstitutivnog pravnog akta stvorene novovjekovne drzave CG.
Dakle, pod Petrom I Petrovicem stvoreno je trojstvo konstituenata drzave koje cine:
stanovnistvo, teritorija i vlast.
