1. Pojam i osnovne karakteristike poreza
Porez predstavlja instrument javnih prihoda kojim država (uključujući i niže političko-teritorijalne
zajednice) od subjekata pod svojom poreskom vlašću prinudno uzima novčana sredstva, bez
neposredne protivusluge, u svrhu pokrivanja svojih finansijskih potreba i postizanja ekonomskih,
socijalnih i drugih ciljeva. Osnovne karakteristike poreza su:
1)Derivativnost poreza
– država od
fizičkih i pravnih lica nad kojima ima poreski suverenitet oduzima : a)deo novostvorene vrednosti
(nacionalnog dohotka) u god. u kojoj se obavlja oporezivanje, ili b)deo akumulisanog nacionalnog
dohotka iz prethodnih godina (imovine), a tako prikupljena sredstva koristi za finansiranje javnih
rashoda. Pošto poreski prihodi nisu rezultat ekonomske aktivnosti države oni su derivativni;
2)Prisilnost poreza
– u demokratskim društvima se vodi računa o tome da namene radi kojih se
ubiraju poreski prihodi imaju legitimitet u vidu podrške većine biračkog tela, što se obezbeđuje
posrednim putem-izglasavanjem odgovarajućeg zakona u parlamentu, a u pojedinim zemljama na
referendumu. Ako se u redovnom postupku ne podmiri poreska obaveza pribegava se prinudnoj
naplati, koju država obezbeđuje primenom svog aparata sile.
3)Porezima se finansiraju javni
rashodi –
značajan deo nacionalnog dohotka uzima se putem poreza od privatne privrede (fizičkih
i pravnih lica) i usmerava na javnu potrošnju.
4)Odsustvo neposredne protivnaknade
– kod poreza
se ne javlja neposredna protivusluga od strane države onome koje platio porez. Korist koju imaju
lica koja su platila porez je opšteg karaktera, a njena visina nije određena visinom plaćenog
poreza.
5)Porez je novčano davanje
– porezi se u savremenim tržišnim ekonomijama utvrđuju u
novčanim jedinicama i ubiraju u novcu.
2. Klasifikacije poreza
1)
Neposredni i posredni
– Neposredni porezi su oni koji terete privrednu sposobnost obveznika
pogađajući neposredno njihovo bogatstvo ili prihode; Posredni se naplaćuju u vezi sa radnjama
proizvodnje, potrošnje ili razmene dobara.
2)
Objektni (realni)
i
subjektni (personalni)
porezi – Objektni porezi su oni koji pogađaju prihode,
odnosno imovinu prema njihovim stvarnim elementima, ne vodeći računa o ličnosti poreskog
obveznika, niti o njegovoj ukupnoj ekonomskoj snazi. Subjektni porezi vezani su za određenu
ličnost koja ostvaruje prihod (dohodak), odnosno kojoj pripada imovina. Visina poreske obaveze
zavisiće od ličnih i porodičnih prilika obveznika i od njegove ukupne ekonomske snage.
3)
Analitički i sintetički
porezi – Analitički porezi su oni koji pogađaju samo jedan elemenat
poreskog događaja (npr. samo jedan objekat obveznikove imovine, samo jednu vrstu obveznikovih
prihoda). Sintetički porezi su oni koji obuhvataju celinu neke poreske situacije (npr. ukupnu
imovinu obveznika, njegov celokupan dohodak).
4)
Opšti i namenski
porezi – Prihodi svih opštih (nedestiniranih) poreza u budžetu države čine
jedinstvenu masu iz koje se finansiraju javni rashodi. Kod namenskih (destiniranih) poreza,
zastupljen je princip afektacije: prihodi određenog poreza vezani su za određenu namenu, tačno
utvrđeni javni rashod (npr. porez na plate i zarade čiji se prihod usmerava na finansiranje
izgradnje neke železničke pruge i sl.).
5)
Pretpostavljeni i faktički
porezi – Pretpostavljeni porezi su oni porezi kod kojih se poreska
osnovica utvrđuje na osnovu pretpostavke da je poreski obveznik ostvario, odnosno mogao
ostvariti prihod određene veličine. Pretpostavljeni porezi se dele na ex officio i paušalno utvrđene
poreze. Faktički porezi predstavljaju javne prihode čija se osnovica utvrđuje na osnovu podataka o
stvarno ostvarenim prihodima odnosno o ostvarenju činjenica koje su relevantne za oporezivanje
(npr. porez na dohodak građana).
6)
Ad valorem i specifični
porezi – Ad valorem porezi (porezi po vrednosti) su oni kod kojih se
poreska osnovica iskazuje u novčanim jedinicama. Poreska obaveza se utvrđuje u određenom
procentu od ovakve poreske osnovice. Specifični porezi su oni kod kojih se poreska osnovica
iskazuje u nekim mernim jedinicama (npr. paklica cigareta, litar vina itd.). Poreska obaveza se
utvrđuje u apsolutnom iznosu prema mernoj jedinici.
7)
Fundirani i nefundirani
– Fundirani su oni porezi koji pogađaju fundirane prihode. To su prihodi
od imovine (kapitala) i to od nepokretnosti, hartija od vrednosti i opreme – renta, dividenda,
kamata i zakupnina. Nefundirani porezi pogađaju nefundirane prihode. To su prihodi ostvareni
1
ličnim radom: ne samo oni iz ili povodom radnog odnosa (plata, penzija) nego i oni ostvareni
obavljenjem delatnosti.
8)
Redovni i vanredni
– Redovni porezi su oni koji se pojavljuju u poreskom sistemu neke zemlje
svake godine. Vanredni porezi su oni koji se u poreskom sistemu pojavljuju s vremena na vreme,
u neredovnim ekonomskim ili političkim prilikama u državi.
9)
Reparticioni i kvotitetni
– Reparticioni porezi su oni kod kojih poreska vlast tačno utvrdi iznos
(kontingent) poreskih prihoda koje treba prikupiti. Kvotitetni porezi su oni kod kojih se unapred zna
samo “kvota” tj. visina poreske stope koja će se primeniti na određenu poresku osnovicu.
10)
Centralni i lokalni
– Na osnovu nadležnosti za uvođenje poreza lokalni porezi treba da budu
takvi da im osnovica ne bude mobilna na međuregionalnom planu kako se obveznici ne bi selili iz
zajednica u kojima su stope visoke u zajednice u kojima su stope niske. Za lokalne poreze je
važno i da budu lako uočljivi jer se njima finansiraju javni rashodi lokalnog karaktera koje uvode
lokalne vlasti. Centralni porezi treba da budu oni kod kojih će centralizovano uvođenje obezbediti
najefikasnije ostvarivanje ciljeva zbog kojih su i uvedeni.
11)
Klasifikacija poreza OECD
(org. za ekonomsku saradnju i razvoj) – svi porezi su prema
Klasifikaciji OECD svrstani u 6 velikih grupa: porezi na dohodak, doprinosi za soc. osiguranje,
porezi na platni spisak i radnu snagu, porezi na imovinu, porezi na dobra i usluge, ostali porezi.
3.Poreski poverioci i poreski dužnici
Poreski poverioci (aktivni poreski subjekti)
su nosioci subjektivnog poreskog prava na osnovu
kojeg, od subjekata koji su pod njihovom poreskom vlašću, obezbeđuju finansijska sredstva bez
neposredne protivusluge, radi pokrivanja svojih finansijskih potreba. Prema nekim autorima samo
je država poreski poverilac, dok u složenim državama poreski poverioci mogu biti i federalne
jedinice. Da bi neka institucija mogla postati poreski poverilac mora da: na samostalan način
obavlja javnu delatnost (koja je u interesu zajednice lica); da su joj poreski zahtev i njegova zaštita
priznati od strane države zakonom.
Poreski dužnici
su pravna i fizička lica koja su dužna da izvrše
dugovanu radnju iz poreskopravnog odnosa. Svaki poreski dužnik mora biti poresko-pravno
sposoban odnosno mora biti podoban da preuzme prava i dužnosti utvrđene u poreskim
zakonima. Pasivni poreski subjekti (poreski dužnici) mogu biti fizička i pravna lica. Fizičko lice kao
poreskopravni subjekt je čovek. On stiče poreskopravnu sposobnost rođenjem, a prestaje
njegovom smrću. U građanskom pravu pravno lice predstavlja org. koja je imalac prava i obaveza,
koja je pravno sposobna. Prema strukturi pravnog lica razlikuju se: 1)udruženje koje čine članovi
koji su se udružili radi ostvarivanja nekog zajedničkog cilja. Dele se na lična (ortačko, komanditno
društvo), i korporativna udruženja (a.d., d.o.o.). 2)ustanova koja u svom sastavu nema članove, a
čiji učesnici ostvaruju cilj koji je odredio osnivač. Prema cilju delatnosti pravnog lica razlikuju se:
1)profitna pravna lica koja obavljaju delatnost prvenstveno da bi ostvarivala dobit i 2)neprofitna
pravna lica koja ne vrše delatnost uz naknadu. Ovakva pravna lica mogu biti organizovana kao
ustanove (npr. bolnice) i kao nedobitna udruženja.
Vrste poreskih dužnika
: 1)
poreski obveznik
je ono fizičko ili pravno lice koje je dužno da plati
porez; 2)
poreski platac
je fizičko ili pravno lice koje zakon obavezuje da obračuna i uplati dugovani
porez; 3)
poreski destinatar
je ono lice koje je po intenciji zakonodavca pozvano da snosi poreski
teret tj. čiju bi ekonomsku snagu porez trebalo da umanji; 4)
poreski jemac
je lice koje na osnovu
zakona ili na fakultativnoj osnovi odgovara za poresku obavezu drugog lica – poreskog obveznika;
5)
ostali poreski
dužnici
obuhvataju lica koja su imaoci isključivo obaveza iz poreskog upravnog
odnosa.
4. Pravna lica (preduzeća) – poreski obveznici
Društva kapitala su takva trgovačka društva koja za svoje obaveze odgovaraju isključivo svojom
imovinom. To su a.d., d.o.o. i komanditna društva na akcije. Što se tiče društava lica, za čije
obaveze odgovaraju članovi društva svojom imovinom, ona u nekim pravnim sistemima imaju
status pravnog lica, a u nekim nemaju. Uglavnom preovlađuje gledište da dobit takvih društava ne
treba oporezivati drugačije nego kao deo ukupnog dohotka svakog od članova. Porez na dobit
pravnog lica uvek pogađa fizička lica – akcionare koji su suvlasnici korporacija. Onaj deo dohotka
akcionara koji potiče od dividendi je dva puta oporezovan (na nivou korporacije – porezom na
2
