Elmedin MURATBEGOVIĆ
PREVENCIJA
KRIMINALITETA
(Compendium of Crime Prevention and Crime Control )
Sarajevo / Priština, april 2007.
Prevencija kriminaliteta
2
PREDGOVOR
Poštovani,
Ovaj rukopis namijenjen je primarno studentima dodiplomskog studija kriminalistike, kriminologije, pravnih nauka i
sigurnosnih studija. U njemu je obraĊena problematika Prevencije kriminaliteta, kao ideala savremene politike
suprostavljanja kriminalitetu. Iako o toj pojavi mnogo slušamo u medijima danas ipak je jako malo literature
napisano na temu Prevencije kriminaliteta. Stoga i ovaj rukopis treba biti shvaćen kao pokušaj sinteze i analize
pojedinih odredbi savremene kriminologije, kriminalistike i sigurnosnih studija uopšte u smislu razvijanja i
afirmiranja njihovih preventivnih sadrţaja. Tekst obiluje nekim novim tumaĉenjima tradicionalnih teorijskih
postavki o prevenciji, u njemu se mogu naći i neki trendovi koji su trenutno aktuelni u svijetu i mnoge druge
novine na polju aplikativnih kriviĉnih nauka. Sami principi prevencije postavljeni su dosta široko i imaju za cilj da
pribliţe materiju studentima. Odredbe o policiji i pravosudnim organima takoĊer imaju jedan znaĉajan obim u
ovom rukopisu, bilo kroz teorijsko-praktiĉne probleme bilo kroz komparativne studije pojedinih razvijenih zemalja.
Koristeći te primjere tzv «dobre prakse», prikazane su i neke od najnovijih preporuka Vijeće Europe koje se
odnose na same postupke prevencije kriminaliteta u urbanim centrima danas.
S poštovanjem,
Mr. sci. Elmedin Muratbegović
Sarajevo / Priština, april 2007.
Prevencija kriminaliteta
4
redi proporcionalan odnos izmeĊu kriminalne radnje i kazne koja slijedi za njeno izvoĊenje. Taj zadatak, ma koli-
ko izgledao lagan, u suštini predstavlja „noćnu moru“ svih koji se kriviĉnim zakonodavstvom bave.
Peti aspekt koji ćemo definisati u vezi sa zadatkom koji smo postavili jeste kulturološki aspekt. Taj aspekt je
najopštijeg karaktera, ali se ne moţe izbjeći u teorijskom pristupu ovom problemu. Iako se moţe reći da nam kul-
turološki pristup neće mnogo pomoći za razumijevanje konkretnih kriminalnih radnji, niti će nam dati osnove za
njihovu prevenciju, ipak moramo priznati da se kriminalitet mora sagledavati i iz ugla kulturnih orijentacija vreme-
na u kome se javlja. Ostaje nam mogućnost da se iz opšteg teorijskog ugla kriminalitet ipak moţe svijesti na ne-
koliko kljuĉnih kulturoloških i društvenih uslova u kojima se raĊa, i koji ga odreĊuju posredstvom velikog broja po-
srednih mehanizama. Pitanje kulturnih orijentacija, u isto vrijeme je i pitanje vrednosnih obrazaca, i moralnih nor-
mi koje iz njih proistiĉu. To znaĉi da kriminalna aktivnost ne predstavlja samo napad na pozitivno pravo, tj. lega-
lan poredak na kome poĉiva drţavni suverenitet, već i napad na moralne obrasce koji predstavljaju manifestaciju
sistema vrijednosti kulture na kojoj društvo poĉiva. Narušavanje pravnog poretka, prema tome, u isto vrijeme zna-
ĉi i narušavanje kulturnog dinamiĉkog ekvilibrijuma, koji je osnov za egzistenciju pojedinaca u društvu.
Šesti aspekt s kojeg se kriminalitet mora sagledavati jeste politiĉki. Ovaj stav znaĉi da se kriminal kao poja-
va u društvu mora posmatrati kao politiĉko pitanje. Politika u osnovi predstavlja organizovan napor ĉitavog dru-
štva da se prevaziĊu društveni problemi koji imaju kvalifikaciju „nepoţeljnosti“. U tom smislu sve politiĉke struktu-
re u društvu imaju obavezu da se odnose i prema kriminalu koji se u tom društvu javlja. Tako, borba protiv krimi-
nala postaje veoma vaţno sredstvo u borbi izmeĊu politiĉkih protivnika u svim zemljama gdje je kriminalitet „uzeo
maha“. Naţalost, zalaganje politiĉkih struktura za borbu protiv kriminaliteta je veoma ĉesto deklarativne prirode, i
predstavlja puko sredstvo za legitimizaciju buduće vlasti. U praksi politiĉka aktivnost koja je ozbiljno usmjerena na
kriminal zahtjeva izgradnju ĉitavog sistema veza izmeĊu institucija i organizacija koje su usmjerene na spreĉava-
nje kriminaliteta. Ovaj vid politiĉke aktivnosti svakako postavlja odreĊene funkcionalne zahtjeve koje politiĉka teo-
rija mora temeljno da razmotri i uzme u obzir prilikom stvaranja ozbiljnih strategija.
Na kraju, kriminalitet je i ekonomska kategorija. U svim sluĉajevima gdje je kriminalitet prisutan, ekonomski
aspekt se ne moţe izgubiti iz vida. Postoje dvije strane problema kriminaliteta koje zahtijevaju ekonomsku kono-
taciju. Prvo, najveći broj izvršenih kriminalnih radnji je uzrok materijalnim gubicima „ţrtve“, bez obzira na to da li je
rijeĉ o pojedincima, grupama ili institucijama, i drugo, borba protiv kriminaliteta zahtijeva vanredna finansijska ula-
ganja za organizaciju sluţbi, sredstava i kadrova, koji su neophodni za efikasnost te borbe. Sredstva koja drţava
ulaţe u borbu protiv kriminaliteta znaĉajna su za svaku, pa makar i veoma snaţnu ekonomsku strukturu društva.
S tim u vezi postavlja se pitanje opravdanosti ekonomskih ulaganja, kao i pitanje proporcionalnosti u smislu ade-
kvatnog odnosa izmeĊu uloţenih sredstva i efekta koji iz toga proistiĉu.
Iz ove analize slijedi da se kriminalitet mora razmatrati multidisciplinarno, koristieći znanja iz razliĉitih teorij-
skih disciplina, kako bismo stvorili osnovu za njegovo razumijevanje.
Prevencija kriminaliteta
5
2. PREVENCIJA KRIMINALITETA
Termin
prevencija
pragmatiĉki je posuĊen iz medicinskog vokabulara i prakse. U svom širem znaĉenju profilirala
su se dva osnovna sadrţaja ovog pojma. Prvi od njih se odnosi na intervenciju kao
primarnu formu
prevencije.
Ovajav pristup
u
osnovi oznaĉio je intervenciju prema odreĊenim pojavama sa unaprijed propisanim sredstvima.
Drugi sadrţaj vezan je za prefiks
pre
koji oznaĉava prijevremenu reakciju, taĉnije reakciju prije nego li se
manifestira neţeljena pojava.
U latinskom jeziku,
praeventio
2
(
prae-venio, veni, ventum, praeventus, praevenire
) oznaĉava odrednicu i termin
preteći, preticaj, preticati odreĎenu pojavu
, ili kako bi se moglo zdravorazumski izvesti
predupreĎenje, prethodna
zaštita, sprečavanje, izbjegavanje unaprijed
. Još od davnog XV stoljeća u engleskoj socio-polititiĉkoj i kriminalno-
politiĉkoj praksi upotrebljava se izraz
prevent
kojim se ţeli naglasiti svaki onaj sadrţaj kojim će se u narednom
periodu sprjeĉiti kaţnjiva ponašanja u uţem smislu njihovog odreĊenja
3
.
Iz prethodno navedene kategorijalizacije, moţemo zapaziti da pojam prevencija u sebi sadrţi ukupnost planskih,
osmišljenih i organizaciono poduzetih mjera kojima se nastoji ukloniti ili barem smanjiti neposredni ili posredni
uzroci kaţnivih ponašanja (Horvatić, Cvitanović, 1999). Neki autori pod prevencijom podrazumjevaju samo onu
vrstu aktivnosti koja se preduzima u pravcu spreĉavanja kriminaliteta od strane javnosti, lokalne zajednice,
organa i sluţbi uopšte (Van Dijk, De Waard, 1991). S tim u vezi oni naglašavaju da prevencija podrazumijeva
ukupnost svih mjera, sredstava i tehnika izvan okvira sistema kriviĉnog pravosuĊa, koje imaju za cilj smanjenje
razliĉitih vrsta štete pruzrokovane samim izvršenjem djela, koje je drţava oznaĉila i inkriminirala u svom
Kriviĉnom zakonu kao kriviĉno djelo.
Sama spoznaja o kriminalitetu, kao što smo već naznaĉili, je vrlo stara, dok su ideje o prevenciji takvih pojava u
društvu relativno novijeg datuma. Kada se govori o prevenciji, bilo u zaĉetku njene aplikacije ili u novijim
shvatanjima, prvenstveno pomislimo na socijalnu strategiju. Naime, konstanta u mnoštvu varijabli koje se javljaju
u pokušaju odreĊenja ne samo prevencije nego i same politike suzbijanja kriminaliteta, koja se provlaĉi u
mnogobrojnim orjentacijama, bila je nesumnjivo i tzv.
društvena (socijalna) reakcija
. Prema ovakvoj orjentaciji,
kao socijalno podrţan i utemeljen koncept aktivnosti, prevencija predstavlja nesumnjivo najširi i najhumaniji front
u borbi protiv kriminaliteta u savremenim drţavnim zajednicama.
U svom prgamatiĉkom znaĉenju politika prevencije kriminaliteta obuhvata razliĉite razine djelovanja. Najširi
koncept djelovanja obuhvata
primarne
(
ante delictum)
aktivnosti, kojima se nastoje sprjeĉiti kriminalna ponašanja
te smanjiti njihov broj prije nego li se konkretizira kriminalni ĉin. Nešto uţa
4
koncepcija podrazumjeva razinu
prevencije kriviĉnopravnim instrumentarijem (
post delictum)
prema kojem se djeluje preventivno nakon izvršenja
kriviĉnog djela,
(post judicem
) nakon izreĉene pravosnaţne presude te
postpenalne pomoći
, tj djelovanja nakon
izvršene ili primijenjene kriviĉnopravne sankcije.
U procesu definiranja prevencije kriminaliteta problem koji se obraĊuje je sasvim jasan obzirom na samu njegovu
prirodu. Za razumijevanje naznaĉenog problema neophodno je postaviti neke osnovne postulate koji se
zasigurno ogledaju u ĉinjenici da se pod preventivnim aktivnostima podrazumijeva ĉitav niz razliĉitih mjera, radnji
i postupaka, koje se meĊusobno veoma razlikuju. Na taj naĉin prevencija predstavlja najširi kompleks savremene
kriminalne politike. Njeno interesovanje ne završava se samo na fenomenu kriminaliteta (u uţem smislu), već na
fenomenu kaţnjivih ponašanja uopšte. Prema nekim shvatanjima savremeni trendovi prevencije podrazumjevaju i
bavljenje tzv
preddelikventnom
sferom ponašanja (naroĉito u tretmanu maloljetnika) koja se mogu svrstati u
domen sociopatoloških ponašanja u jednom društvu.
Prevencija kriminaliteta obuhvata i aktivnosti razliĉitih subjekata koji preduzimaju preventivne mjere. Tako mjere
prevencije kriminaliteta mogu da preduzimaju: drţavna tijela i tijela sa javnim ovlaštenjima, nevladine
2
Provisio (cautio), onis – ad praecavendum/ad providendum atque praecavendum/aptus, a, um – preventivan)
3
Kriviĉna djela, prema uţem smislu shvatanja pojma kriminaliteta, kaţnjivih ponašanja
4
Vrlo ĉesto predstavlja razlog za pojmovno poistovjećenje represije i prevencije,
Prevencija kriminaliteta
7
3.
OSNOVNE NAZNAKE O PREVENCIJI KRIMINALITETA SA KRATKIM OSVRTOM NA NJEN
HISTORIJSKI RAZVITAK
Prevencija kriminaliteta nije nikakva novost. Zapravo, otkako su ljudi bili u poziciji ţrtve, javljali su se i pokušaji
vlastite zaštite i zaštite svoje obitelji. MeĊutim, pojam «prevencija kriminala» je tek nedavno poprimio znaĉenje
skupa ideja za borbu protiv kriminala. U istoriji se mogu identificirati mnoge aktivnosti iz bliske prošlosti koje se
svrstavaju u prevenciju kriminala. Zapravo, «nove» ideje i tehnike vezane za prevenciju kriminala su nerijetko
malo više od reinkarnacije prošlih iskustava ili nadogradnje osnovnih pristupa u (dalekoj) prošlosti. Oblici
prevencije su uveliko varirali iz vijeka u vijek- od odmazde preko praćenja, zastrašivanja, društvenog inţinjeringa
do fiziĉkog dizajna i dalje.
Najraniji odgovori na kriminal su ostavljeni pojedincu i njegovoj obitelji. Nije postojalo nikakvo društveno tijelo koje
bi interveniralo u ime oštećenog pojedinca. Umjesto toga, samopomoć je bila jedini vid borbe. Odmazda i osveta
su bili pokretaĉke sile kroz cijelu ranu istoriju.
Lex talionis
, princip «oko za oko», koji je dao legitimnost akcijama
pojedinaca, graĊana.
Postojanje bilo kakvog formalnog sistema društvene kontrole relativno je nova ideja. Iako je moguće identificirati
«aktivnosti policije» u nekim ranijim civilizacijama (kao što je Rimsko carstvo i u Francuskoj). One su bile daleko
koncentriranije u gradovima, zavoĊenje javnog reda i mira je uglavnom radila vojska, i najvaţnije, zakoni ĉiju
provedbu je osiguravala ova «policija» uglavnom su se odnosili na pitanja centralne drţave i plemstva (odnosno
kralja). Zbog limitirane koristi ovih ranih vidova policije ljudima je ostala potreba za daljnjim korištenjem metoda
samopomoći.
Osvajanje Engleske od strane Normana 1066. dovelo je do
obaveznog
oblika zavoĊenja reda i mira od strane
graĊana. Nakon osvajanja, graĊani, muškarci su bili obavezni podijeliti se u grupe u svrhu meĊusobnog
discipliniranja. Ukoliko bi neko iz grupe naudio grupi ili pojedincu koji nije ĉlan grupe, ostali ĉlanovi bi bili zaduţeni
za hapšenje i sankcioniranje poĉinioca. Nepoduzimanje akcije je samo po sebi bilo kaţnjivo. Ova praksa je
velikim dijelom bila namijenjena uklanjanju prijetnji monarhiji.
Pored ove obavezne aktivnosti, javlja se više oblika suradnje koji se temelje na uĉešću graĊana u zaštiti
zajednice i njenih pojedinaca. Jedna takva praksa, «straţari i štiti» («
watch and ward
»), ogledala se u drţanju
straţe nad gradom ili podruĉjem. Ukoliko bi pojedinac identificirao prijetnju, oglasio bi alarm i digao «hajku» («
hue
and cry
»). Potom je odluka bila na generalnom skupu graĊana da uhapsi i kazni poĉinioca. Pojedinci koji su se
odazivali na pozive u pomoć su bili obiĉni graĊani. Pomenuti pristup policijskim aktivnostima je kodificiran 1285. u
zakonima iz Winchestera (
Klockars
, 1985). Pored toga, zakoni su takoĊer obavezivali muškarce da na
raspolaganju imaju oruţje za korištenje kada ih se pozove («
assize of arm
s»), i definirali ulogu pozornika
(«
constable
), što je bila neplaćena pozicija zaduţena za koordiniranje sistema straţe i zaštite i nadgledanje
drugih aspekata zakona. To su bili prvi poĉeci prevencije kriminala koja je bila glavna odgovornost graĊana.
Pojedinaĉna, ĉesto dobrovoljna, odgovornost za prevenciju kriminala je uglavnom postojala sve do poĉetka 19.
vijeka. Ono što se razlikuje u ovom razdoblju jeste razvijanje plaćene, privatne sigurnosne policije za
specijalizirane industrije ili grupe.
Usvajanje Zakona o drumskim razbojnicima («
Highwayman
Act
») u Engleskoj 1692. uveo praksu plaćanja
nagrade pojedincima za hvatanje lopova i povrat imovine (prvobitno bilo namijenjeno kao zaštita pošiljki robe koje
su išle iz grada u grad), ali je imala uticaja na širu javnost. Postali su poznatiji kao «hvataĉi lopova». Do sredine
18. vijeka, oni su bili organizirani pod vodstvom engleskih sudija za prekršaje («
magistrates
»).
Prvi put je formirana legitimna, organizirana pod kontrolom vlade, policija u Londonu 1829 (Metropolitan policija).
Glavna odgovornost provoĊenja zakona i zaštite javnosti je prebaĉena sa graĊana na plaćenu, profesionalnu
policiju. Kljuĉna stvar kod ove nove policijske organizacije bila je ideja o prevenciji kriminala. Oni su je vidjeli kao
osnovni princip policijskog rada kroz metode kao što su preventivne patrole, poboljšanje uliĉne rasvjete i ĉišćenje
ulica.
