Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Dr sc. med. Aleksandar Milić

SAOBRAĆAJNA

PSIHOLOGIJA

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Saobraćajno-tehnički fakultet

Doboj, 2007. god.

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

SAOBRAĆAJNA

PSIHOLOGIJA

Na osnovu mišljenja broj: _______________________ Ministarstva

prosvjete i kulture Republike Srpske autor Dr sc. med. Aleksandra Milića je
udžbenik za internu upotrebu.

Prema tome …

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

SADRŽAJ

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Osobine opažaja ili percepcija ....................................................... 70

Različitost opažaja ili percepcija ................................................... 71

Poremećaji opažanja ...................................................................... 72

Opažanje vremena u mirovanju i pokretu ..................................... 74

Opažaji prostornih odnosa – procjena rastojanja .......................... 75

Predstave ........................................................................................ 75

Pažnja ............................................................................................. 79

Karakteristike pažnje ..................................................................... 79

Vrste pažnje ................................................................................... 82

Mišljenje i zaključivanje ............................................................... 83

5. UČENJE, PAMĆENJE I ZABORAVLJANJE ............................. 85

Učenje, pamćenje i zaboravljanje ................................................. 87

Učenje putem uslovljavanja .......................................................... 88

Učenje putem pokušaja i pogreški ................................................ 88

Učenje imitacijom ......................................................................... 89

Učenje putem uviđanja u situaciju ................................................ 89

Pravila i tehnike učenja ................................................................. 90

Pamćenje ........................................................................................ 95

Zaboravljanje ................................................................................. 99

Vještine i navike ............................................................................ 101

6. EMOCIJE I EMOCIONALNA STANJA ...................................... 105

7. ORGANSKE I FIZIOLOŠKE OSNOVE PSIHIČKOG ŽIVOTA

......................................................................................................... 113

Organske i fiziološke osnove psihičkih pojava ............................. 115

Organski i fiziološki mehanizmi ................................................... 116

Nervni sistem i njegovo funkcionisanje ........................................ 118

Mozak ............................................................................................ 119

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Nervna ćelija i njena funkcija ........................................................ 125

Vrste nervnih puteva ...................................................................... 127

Kičmena moždina .......................................................................... 129

Periferni nervni sistem ................................................................... 133

Vegetativni nervni sistem .............................................................. 134

Endokrini sistem ............................................................................ 138

Imunski sistem ............................................................................... 143

Psihoneuroendokrini procesi u stresu ............................................ 148

Mehanizmi neuroendokrinih procesa u stresu .............................. 149

Mehanizmi adaptacije i regulacije metabolizma u stresu ............. 150

Psihološki mehanizmi u procesu adaptacije .................................. 152

Psihoneuroimunološki procesi u stresu ......................................... 155

Interakcija nervnog i imunološkog sistema u stresu...................... 156

8. LIČNOST ........................................................................................... 159

9. SPOSOBNOSTI ................................................................................. 167

Pojam, značaj i grupe sposobnosti ................................................ 169

Tjelesne, zdravstvene i fizičke sposobnosti .................................. 171

Mentalne – intelektualne sposobnosti ........................................... 172

Čulne – senzorne sposobnosti ....................................................... 178

Osjeti vida ...................................................................................... 178

Sposobnosti vida i njihova povezanost sa upravljanjem motornim

vozilom ......................................................................................... 190

Dnevno i noćno viđenje ................................................................. 190

Osnovne funkcije i karakteristike vida .......................................... 191

Uticaj funkcionalnih nedostataka i anomalija vida na efikasnost

upravljanja vozilom ....................................................................... 193

Adutivne sposobnosti i osjeti sluha ............................................... 195

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Uticaj alkohola ............................................................................... 267

Psihofiziološki efekti alkohola na sposobnosti vozača ................. 268

Uticaj alkohola na ponašanje vozača i upravljanje vozilom ......... 270

Uticaj nikotina i ugljen – monoksida na efikasnost upravljanja

vozilom .......................................................................................... 277

Uticaj raznih droga na ponašanje vozača ...................................... 279

Uticaj različitih bolesti i upotrebe lijekova na vozača .................. 280

Uticaj vanjskih faktora na vozača ................................................. 284

Fizičko – klimatski uslovi ............................................................. 284

12. OPSERVACIJA I PROCJENA LIČNOSTI ................................ 289

Procjena ličnosti ............................................................................ 291

Protokol .......................................................................................... 304

13. ČOVJEK I DRUGI FAKTORI BEZBJEDNOSTI SAOBRAĆAJA

......................................................................................................... 315

Čovjek i drugi faktori bezbjednosti saobraćaja ............................. 317

Osnovni pristup u proučavanju saobraćajnih nezgoda ................. 320

14. SAOBRAĆAJNA CIVILIZACIJA I KULTURA ....................... 333

Civilizacija i saobraćajna kultura .................................................. 335

Edukacija učesnika u saobraćaju ................................................... 338

Međusobne komunikacije i interakcije vozača ............................. 350

Odnosi vozača i pješaka ................................................................ 353

Odnos vozača prema putu ............................................................. 357

Odnos vozača prema vozilu .......................................................... 359

Odnos vozača prema saobraćajnim propisima i pravilima ........... 362

Odnos vozača prema sebi .............................................................. 364

LITERATURA ...................................................................................... 371

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

"Analiza rukopisa pokazuje da su

prezentovani sadržaji usklađeni

sa važećim nastavnim planom i programom

po kojima se izučavaju

sadržaji iz

Saobraćajne psihologije

. Uvid u sadržaj rukopisa pokazuje da

su u proporcionalnoj mjeri obrađeni sadržaji koji se odnose na:

Opštu

psihologiju

(predmet, grane i metode psihologije, organske osnove

psihičkog života, te osjeti i opažaji, pažnja, mišljenje, sposobnosti, emocije,
motivacija, frustracija i konflikti);

Pedagošku psihologiju

(sposobnosti,

učenje, pamćenje i zaboravljanje) a posebno sadržaji iz

Saobraćajne

psihologije

kao relevantne grane psihologije (saobraćajna psihologija i

njena primjena; aktivnosti i ponašanje; ponašanje vozača pod uticajem
alkoholnih pića, pušenja, droga i bolesti; čovjek i drugi faktori bezbjednosti
saobraćaja, saobraćajna kultura i drugi sadržaji)."

(...)

Analiza sadržaja pokazuje visoku naučno-stručnu vrijednost

rukopisa,   kako   u   cjelini   tako   i   u   pojedinim   dijelovima   –   područjima.
Evidentno   je   da   je   rukopis   zasnovan   na   savremenim   psihološkim
saznanjima i da udovoljava i najstrožim naučnim kriterijima. U rukopisu se
koristi   jasna   psihološka   terminologija,   kombinovana   sa   preciznim
definicijama velikog broja ključnih pojmova".

(...)

"Obrazovno – vaspitna i idejna vrijednost sadržaja prezentovanih u

rukopisu  je  nesumnjiva.   Nesumnjivo  je  da  sadržaji   u  rukopisu  podstiču
poželjne  vaspitne  efekte   i   društveno  prihvatljive  vrijednosti.   Posebno  je
važno   naglasiti   da   je   u   rukopisu   velika   pažnja   posvećena   aktuelnim
problemima ponašanja vozača u saobraćaju, što je za sve učesnike u tim
aktivnostima od izuzetne važnosti".

(...)

Na osnovu svega proističe da je sadržaj usklađen sa nastavnim

planom i programom iz Saobraćajne psihologije, te da se kao takav može,
ne samo koristiti, nego i preporučiti, kao udžbenik.

Predlažem izdavaču da rukopis objavi kao udžbenik.

Banja Luka, 29. septembar 2006. god.

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

PREDGOVOR

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

licima do 2010.god. što bi rezultiralo da se broj stradanja svede na uslovno
prihvatljiv nivo od 8 poginulih na 100000 stanovnika. To je ambiciozan ali
neophodan cilj i zadatak.

Osnova strategije

kojom se, u predviđenom roku, želi postići

planirani rezultat, je

edukacija

vaspitanje i osposobljavanje svih

učesnika

, a posebno vozača za efikasno učešće u saobraćaju, dakle,

sticanje i podizanje saobraćajne kulture na značajno viši nivo.

Prvi izbor i obrada nastavnog sadržaja iz

oblasti saobraćajne

psihologije

, pod nazivom SAOBRAĆAJNA PSIHOLOGIJA – priručnik za

instruktore – nastavnike vozača motornih vozila, izvršen je 1994. godine u
formi autorizovane skripte. Osnove za nastavne sadržaje za taj priručnik je
bio Program ispita za instruktore (nastavnike) vozača iz

oblasti psihologije

Drugo izdanje SAOBRAĆAJNE PSIHOLOGIJE – priručnika za

instruktore   –   nastavnike   vozača   motornih   vozila,   takođe,   autorizovane
skripte   je,   uz   potrebne   korekcije   i   proširenje   sadržaja,   izvršeno   1998.
godine.   Korekcije   i   dopune   sadržaja   su   izvršene   na   osnovu   praćenja   i
vrednovanja

priprema

polaganja

ispita instruktora vozača u predhodnom

četverogodišnjem periodu, na osnovu programa osposobljavanja i drugih
učesnika u saobraćaju - učenika osnovnih i srednjih škola, kao i brojne
analize i vještačenja uzroka i posljedica saobraćajnih nezgoda, na osnovu
iskustva vozača i kandidata za vozače motornih vozila, a posebno

prakse i

iskustva saobraćajne policije.

Osnova za korekcije i dopunu priručnika Saobraćajna

psihologija

su opšte i posebne (individualne)

obrazovne

stručne

psihosocijalne

karakteristike

predispozicije kandidata

za vozače i

drugih učesnika u saobraćaju. To su uslovile i izrazite potrebe intenzivnije i
kvalitetnije obuke učesnika u saobraćaju, posebno vozača, zbog sve
složenijih saobraćajnih okolnosti, te psihološke, pedagoške, didaktičke i
metodičke osposobljenosti kandidata za obavljanje složene i važne uloge
instruktora vozača motornih vozila –

nastavnika vožnje

Za uspješno i valjano obučavanje drugih učesnika u saobraćaju za

bezbjedno učešće u saobraćaju u specifičnim saobraćajnim uslovima u
kojima su dominantni specifičan i složen

prostor

brzina

snaga

vozila

, a

posebno

čovjek

kao osnovni faktor, uslov je

poznavanje psihologije svih

učesnika u saobraćaja

a i kandidata koji se obučavaju za upravljanjem

vozilom.

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Dalje praćenje i vrednovanje nastavnog procesa obuke vozača,

njihovih   opšteobrazovnih,   individualnih,   pedagoško–psiholoških
predispozicija, motivacije i nivoa uspješnosti njihove obuke i obuke drugih
učesnika   u   saobraćaju,   a   u   korelaciji   sa   sve   izraženijom   složenošću
saobraćaja,   njegovoj   organizaciji,   dinamici,   regulisanju   i   faktorima   koji
utiču na bezbjednost ljudi i materijalnih dobara u saobraćaju, posebno sa,
gotovo presudnom i dominantnom ulogom čovjeka, uslovili su

značajnije

dopune i proširenje

sadržaja iz oblasti

saobraćajne psihologije.

Novija istraživanja su potvrdila mnogobrojne i značajne faktore

bezbjednosti saobraćaja. Većina faktora saobraćjnih nezgoda potiču od
čovjeka, njegovih osobina kao regulatora ponašanja (Milošević, 1997.). Ta
činjenica obavezuje da se čovjeku, najbitnijem učesniku u saobraćaju,
najviše posveti adekvatna pažnja. Osnovna

pretpostavka

da se

učesnici u

saobraćaju

, posebno kandidati – za vozače nauče i osposobe za kvalitetno i

bezbjedno učešće u saobraćaju,

je viši nivo znanja, vještina, navika i

saobraćajne kulture

. Za bezbjedno upravljanje motornim vozilima

potrebno je da se vozači vaspitavaju za permanentno bezbjedno ponašanje u
saobraćaju u kome će štititi

sopstvenu bezbjednost

kao i

bezbjednost

drugih učesnika u saobraćaju

, posebno onih ranjivih (djece, staraca,

invalida, biciklista...) kao i

materijalnih dobara

. Uslov za osposobljavanje

ljudi za učešće u saobraćaju je

poznavanje psihologije učesnika u

saobraćaju i drugih psiholoških fenomena i mehanizama ponašanja
čovjeka u saobraćaju

I druge analize, zasnovane na svakodnevnom praćenju i regulisanju

saobaraćaja, opservaciji učesnika u saobaraćaju, na uviđajima saobraćajnih
nezgoda i ciljanim naučnim istraživanjima iz oblasti bezbjednosti
saobraćaja, potvrđuju da je

čovjek ključni faktor u bezbjednosti

saobraćaja

koji svojim, često nedostatnim osobinama i ponašanjem,

najviše ugrožava bezbjednost učesnika u saobraćaju

Zbog toga je bilo neophodno novo dopunjeno izdanje udžbenika

SAOBRAĆAJNA PSIHOLOGIJA

koji će omogućiti instruktorima vožnje

i nastavnicima drugih učesnika u saobraćaju,

saobraćajnim inženjerima

menadžerima i drugim saobraćajnim ekspertima

kao i

saobraćajnoj

policiji

, da pravovremeno i kvalitetno

uoče

razumiju

anticipiraju

(pretpostave)

ishod saobraćajnih situacija

utiču na učesnike u

saobraćaju da

efikasno reaguju

u tim izrazito složenim saobraćajnim

situacijama.

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

UVOD

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Psihologija je jedna od društvenih nauka koja proučava psihički život ljudi
– što je njihova osnova, što ih uzrokuje – od čega zavisi, kako se
manifestuje i sl. Upoznavajući stvarnost, čovjek upoznaje predmete,
procese, zbivanja, ljude i njihove postupke, aktivnosti i ponašanja.

Psihologija olakšava i rješavanje brojnih problema iz društvenog

života – iz prosvjete, zdravstva, socijalnog rada, privrede, pravosuđa,
vojske, policije itd. iz čega je proistekla

potreba izučavanja psihologije

već u srednjoj školi, a potom u svim višim nivoima obrazovanja za profesije
koje će se u svom funkcionisanju "sretati" ili se baviti ljudima.

Psihologija je nauka koja

proučava psihičke procese

psihičke

funkcije

psihičke osobine

i druge

psihičke fenomene

ljudi.

Psihički procesi su

intelektualni

– opažanje, pamćenje, učenje,

mišljenje...,

emocionalni

ili psihička

osjećanja

voljni

procesi –

motivacije i voljne aktivnosti.

Psihičke osobine su relativno brojni načini, obrasci, modeli

ponašanja – skript ponašanja i stil življenja. Psihičke osobine čine
sposobnosti, temperament, karakter, potrebe, interesi, shvatanja, stavovi...

Psihologija proučava

načine opažanja

doživljavanja spoljašnjeg

i materijalnog svijeta

stilove reagovanja čovjeka

u različitim

životnim

situacijama.

Psihički profil (psihička slika) čovjeka se proučava na osnovu

objektivnog posmatranja i samoposmatranja – posmatranja sopstvenih
doživljaja, misli, potreba, stavova, želja...

Pored brojnih i/ili bezbrojnih različitih životnih situacija, posebnu

pažnju sa psihološkog aspekta, zaslužuju saobraćajne situacije –
saobraćajne komunikacije i interakcije. Situacije povezane sa saobraćajem
proučava

saobraćajna psihologija

koja proučava pored ostalog ponašanje

ljudi u saobraćajnom sistemu i

psihičke

fiziološke

endokrinološke

imunološke

duhovne

procese i funkcije čovjeka tokom upravljanja

saobraćajnim sredstvom i drugim situacijama koje determinisane brzinom
vozila, signalizacijom i drugim obilježjima puteva i okoline i ponašanjem
drugih učesnika u saobraćaju.

Pred čovjekom se prilikom upravljanja raznim saobraćajnim

sredstvima, pojavljuju i postavljaju posebni

zadaci

zahtjevi

na koje on

nije u cjelosti prilagođen ni sa biološko – fiziološkog, niti sa psihološkog
aspekta. Većina saobraćajnih sredstava kreću se povećanom brzinom i kroz

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

različite sredinske uslove koji su za čovjeka uvijek novi i specifični. Čovjek
se stalno prilagođava novim uslovima koji uslovljavaju psiho – fizičke
napore a često traumatizaciju, zamor i slabljenje. U složenim saobraćajnim
uslovima su neophodni efikasni postupci iako su moguće česte greške sa
ishodom saobraćajne nezgode koja može biti pogibeljna i katastrofična.

U ovoj knjizi – udžbeniku su naglašeni i obrađeni osnovni

psihički

procesi

, osobine ličnosti, reakcije i ponašanja čovjeka u saobraćajnom

sistemu. Sadržaji koji su obrađeni i/ili koji otvaraju značajna pitanja iz
oblasti saobraćajne i inženjerske psihologije slijede svoj osnovni koncept.

PREDMET, CILJ I ZNAČAJ

PSIHOLOGIJE

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

PREDMET I CILJ PSIHOLOGIJE

Psihologija

, po svom etimološkom značenju,

je nauka o duši

("logos" – nauka, "psiha" – na grčkom znači duša, duh...),

o duševnom

životu, o psihi ili psihičkom životu.

Nekada je riječ "duša" označavala

nematerijalni, spiritualni, božanski dio čovjeka, nasuprot tjelesnom.
Vremenom, daljnjim razdvajanjem psihologije i drugih nauka, čovjek je,
učeći tajne prirode, došao do saznanja da je

duša (psiha) najviši proizvod

najsloženije, psihoorganizovane i vitalne materije – mozga

pomoću koje

može da upozna realni svijet oko sebe, da upozna stvarnost – predmete,
pojave, procese, zbivanja... ljude i njihove osobine – stavove, shvatanja,
postupke, ponašanja... i da u toj stvarnosti nastaje, razvija se, živi i opstane.
Dakle,

psihologija

ima znatno šire značenje, s obzirom na njen predmet,

ciljeve i metode.

Osnovni cilj psihologije

je da pomaže ljudima za kvalitetnije

življenje. Zbog toga je neophodno poznavanje psihologije čovjeka –
njegovog odrastanja, formiranja, njegovog psiho-socijalnog profila.

Na formiranje ličnosti čovjeka utiču brojni faktori. Osnovni su

nasljedni faktori

faktori uticaja socijalne sredine

faktori zrenja

aktivnosti individue

. Čovjek je akter svih zbivanja od čije interakcije sa

socijalnom sredinom, interakcije sa drugim ljudima, sa materijalnim i
nematerijalnim svijetom..., zavise nivoi njegovog razvoja i njegovog uticaja
na okolinu.

Brojni su

faktori socijalne sredine

koji, spontano ili organizovano

– ciljano utiču na

odrastanje

formiranje

čovjeka

i njegov uticaj na

okolinu. Značajan faktor u formiranju čovjeka je

vaspitanje i obrazovanje

u porodici

školi

slobodnim aktivnostima

, u

javnom životu

... putem

medija, štampe... pomoću različitih sadržaja, metoda, oblika, sredstava i dr.

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Pored brojnih sadržaja, posebno nastavno – školskih,

sistematizovanih pod nazivima različitih sadržaja i nastavno – školskih
predmeta,

značajnu ulogu u vaspitanju, obrazovanju, upoznavanju i

postupanju sa čovjekom imaju nastavni sadržaji iz oblasti

psihologije

Kada se prvi put sazna za riječ

psihologija

, kada se ona pojavi kao

naziv za određene sadržaje ili kao naziv nastavnog predmeta na bilo kojem
nivou obrazovanja (edukacije), opravdano proističe pitanje kakvu

svrhu

taj

predmet – taj nastavni sadržaj ima u okviru programa edukacije ljudi i
kakva se

korist – ineteres

, može od njega očekivati?

ZNAČAJ PSIHOLOGIJE

Različite

prirodne

društvene nauke

i naučne discipline

proučavaju svijet

oko nas sa različitih aspekata, sa različitim, često i

sličnim ciljevima, interesima i svrhom.

Psihologija

je jedna od društvenih

nauka koja

proučava psihički život ljudi

. Psihologija, kao i sve druge

naučne discipline ima svoj određeni

teorijski

praktični

značaj

Teorijski

, psihologija daje spoznaje koje će ljudima olakšati da

shvate niz pojmova iz filozofije, logike, antropologije, ergonomije i drugih
društvenih disciplina koje čovjek u svom odrastanju i razvijanju izučava.
Ona,   sa   posebnog   aspekta,   objašnjava   ljudska   doživljavanja,   reakcije   i
ponašanja   koje   se   manifestuje   u   bilo   kojim   istorijskim   i   kulturološkim
zbivanjem, u savremenim socijalnim tokovima i promjenama i u različitim
oblastima   ljudskog   stvaralaštva   (nauke,   muzike,   sporta,   likovne   i   opšte
kulture...)   kao   i   različitim   oblicima,   nivoima   i   dimenzijama   ljudskih
destrukcija i poremećenog reagovanja i ponašanja. Psihologija omogućava
da se lakše i vjerodostojnije

uoče, shvate, razumiju, prognoziraju

ili pak

kanališu

one

pojave

i događanja u kojima učestvuje ili se pojavljuje

čovjek

kao jedan od njihovih pokretača, podrazumijeva se, uzimajući u obzir i niz
drugih faktora koji u njima djeluju.

Teorijski zadatak psihologije je da omogući upoznavanje oblika,

nivoa, karakteristika i zakonitosti psihičkog života.

Cilj teorijskog

istraživanja

u psihologiji je upoznavanje i razumijevanje dijela stvarnosti –

tj.

psihičke stvarnosti

. Psihologija treba da odgovori, po brojnim

psiholozima, na tri bitna pitanja:

•

“Šta?” Ona treba da omogući čovjeku da što potpunije

uoči,

objasni i opiše psihičke pojave;

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

•

Kako obaviti intervju? Kako obaviti informativni razgovor?

•

Kako procijeniti ličnost, predvidjeti ili mijenjati njeno
doživljavanje, reagovanje i ponašanje?

U daljem tekstu ovog udžbenika, u narednim i drugim sadržajima iz

različitih psiholoških disciplina, otvaraće se brojna nova pitanja, tražiće se i
pronalaziti   odgovori.   To   je   i   svrha   psihologije,   to   je   svrha   njenog
izučavanja,   to   je   svrha   udžbenika,   praktikuma,   vježbi,   prakse   i   stalnih
psiholoških   edukacija   u   bilo   kojoj   djelatnosti   čovjeka,   a   posebno   u
saobraćajnoj djelatnosti koja je visoko, pored ostalog, psihološki zahtjevna.

Naravno, samo poznavanje pishologije neće uvijek omogućiti da

brojne svoje potrebe zadovoljimo ili svoje i tuđe probleme u potpunosti
riješimo, ali će poznavanje različitih disciplina psihologie pomoći i olakšati
da bolje shvatimo njihovo značenje, njihovu etiologiju, posljedice i
prognozu kao i da ih bar djelimično ublažimo.

Pored ovih, više individualnih – ličnih problema, psihologija

olakšava shvatanje i rješavanje potreba i problema iz grupnog – kolektivnog
života   ljudi,   olakšava   rješavanje   problema   iz   mnogobrojnih   oblasti
društvenog  života   –  medicine,   prosvjete,   industrije,   vojske,   policije...   iz
kulturnog,   sportskog,   umjetničkog   i   javnog   života   –   iz   oblasti
konstruktivnog   ili   destruktivnog   ljudskog   ponašanja   u   interesu   zaštite
čovjeka – njegove egzistencije i dostojanstva, njegove bezbjednosti, zaštite
njegovih ljudskih prava i materijalnih dobara, te somatskog i mentalnog
zdravlja.

Sve ovo opravdava izučavanje psihologije u svim životnim

okolnostima, u srednjim, višim i visokim školama i fakultetima, a posebno
u policijskoj djelatnosti u kojoj je

čovjek akter svih događanja

U savremenom svijetu, u bilo kojem regionu i/ili lokalitetu, u svim

ljudskim djelatnostima, u svim vidovima komunikacija,

psihologija

je sve

više primjenjiva naučna (teorijska i praktična) disciplina. Gotovo da se ne
može zamisliti efikasnije funkcionisanje bilo koje asocijacije ljudi bez
potrebe međusobnog poznavanja i interakcije među ljudima. U svemu je
bitno poznavanje

psihosocijalnog profila

ljudi, njihovih

psihičkih i drugih

osobina

, njihove psihološke strukture, njihovih reakcija i ponašanja. Suština

kvalitetnih, produktivnih i humanih komunikacija se zasniva na poznavanju
osnovnih psiholoških zakonitosti.

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Psihologija je razvojem stekla i svoje discipline. Pored ostalih, u

ovom udžbeniku pažnja je posvećena

primjeni psihologije u saobraćaju

, u

specifičnim uslovima interakcije čovjeka, vozila i okoline gdje su osnovne
dimenzije prostor, vrijeme i brzina.

Dominantni faktor u saobraćaju je čovjek i njegove osobine

koji

utiče na sve druge faktore i okolnosti što potvrđuje neophodnost poznavanja
psiholoških osnova i dimenzija u saobraćaju, jedne od bitnih i složenih
ljudskih aktivnosti u cilju efikasnosti i

bezbjednosti

ljudi

u saobraćaju.

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

RAZVOJ PSIHOLOGIJE

KAO NAUKE

RAZVOJ PSIHOLOGIJE

GRANE PSIHOLOGIJE

PREDMET SAOBRAĆAJNE PSIHOLOGIJE

CILJEVI I ZADACI SAOBRAĆAJNE PSIHOLOGIJE

METODOLOGIJA SAOBRAĆAJNE PSIHOLOGIJE

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Sredinom XIX vijeka pojedini naučnici, prije svega fizičari i

fiziolozi, počinju da ispituju i psihološke pojave – kao što su do tada
ispitivane i pojave iz oblasti fizike, hemije i fiziologije.

Fiziolozi Veber (E. N. Weber) i Fehner (G. Fechner) ispituju

draži

osjete

i njihovu povezanost. Veliki broj i drugih istraživača – Helmholc (N.

Helmholtz), Sečenov, Galton (F. Galton) i drugi – sredinom XIX vijeka
pristupaju sistematskom i eksperimentalnom istraživanju psiholoških
problema. Posebna je zasluga Viljema Vunta (Wilhelm Wundt, 1832 –
1920) za razvoj psihologije.

Početak formiranja psihologije kao nauke uzima se pojava knjige

Viljema Vunta "Principi fiziološke psihologije" (1873 – 74) u kojoj je autor
definisao

predmet

metode

istraživanja i osnivanja Prve psihološke

laboratorije u Lajpcigu 1979. godine – od strane fiziologa Viljema Vunta,
kojeg smatraju "ocem moderne psihologije". Psihologija se formirala,
izdvojivši se iz filozofije, kao samostalna nauka krajem 19. vijeka.

Tokom ovih istraživanja formirana je psihologija kao samostalna

empirijska nauka. Broj istraživača i rezultati istraživanja naglo rastu u
mnogim zemljama.

Njemačkoj

su, pored Vunta, velike zasluge za razvoj psihologije

imali Ebinghaus (H. Ebbinghaus), Štern (C. Stern), Verthajmer (M.
Wertheimer) i drugi.

Velikoj Britaniji

ističu se svojim doprinosom razvoju psihologije

Spirman (C. Spearman), Eveling (F. Aveling), Bartlet (F. C. Bartlett),
Vernon (P. E. Vernon), Ajzenk (H. J. Eysenck) i drugi.

Francuskoj

je za razvoj psihologije naročito zaslužan Bine (A.

Binet), Ribo (T. Ribot), Žane i Dima, a u novije doba Valon (H. Wallon) i
Pjeron (H. Pieron).

Švajcarskoj

je zaslužan Klapared (E. Claparede) i Pjaže (Y.

Pioget).

Rusiji

su za razvoj psihologije bila vrlo značajna istraživanja

Sečenova, koja su produžili i razvili Pavlov, Behtjerev, Vigotski, Leontjev,
Lurija, Tjeplov i mnogobrojni drugi sovjetski psiholozi.

Od kraja XIX vijeka značajno se razvija psihologija i u

SAD

, gdje

danas postoji najveći broj psiholoških instituta i brojni osnivači američke
psihologije: Džems (W. James), Katel (R. Cotell), Tičener (E. B. Titchener),
Torndajk E. L. Thorndike), Vudvort (R. S. Woodworth), Hal (C. S. Hall),

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Tolman (E. C. Tolman), Terston (L. L. Thurstone), Skiner B. F. Skinner),
Levin (K. Lewin), Olport (G. W. Allport) i drugi istraživači koji su
doprinijeli razvoju psihologije.

I kod nas su se psihološkim pitanjima do kraja XIX vijeka bavili

filozofi.   Početkom   XX   vijeka   kod   nas   se   počinje   razvijati   empirijska
psihologija.   Sistematska   psihološka   istraživanja   počinju   sa   osnivanjem
posebnih katedri za psihologiju na  Filozofskim fakultetima u Beogradu i
Zagrebu. U Zagrebu psihološku katedru je osnovao profesor

Ramiro Bujas

a u Beogradu profesor

Branislav Stevanović

. Za razvoj psihologije u

Sloveniji zaslužan je profesor

Mihailo Rostohar

. Njihovim radom počinje

se i kod nas razvijati

naučna psihologija

(Rot, 1983.).

U okviru psihologije kao relativno mlade nauke, razvijale su se

posebne

naučne discipline

za izučavanje pojedinih grupa psihičkih pojava,

procesa, situacija... ljudi i njihovih ponašanja u različitim okolnostima.
Tako je, pored ostalih opštih i primjenjenih naučnih disciplina, razvila se i

saobraćajna

psihologija koja proučava psihičke procese, složena svojstva

ličnosti i fiziološke karakteristike, reakcije i ponašanja ljudi u specifičnim
saobraćajnim okolnostima.

Saobraćajna psihologija se permanentno razvija i primjenjuje

istovremeno sa sve složenijim saobraćajnim okolnostima

. Ona učestvuje

i širi svoj predmet izučavanja, svoje ciljeve, metode, zakonitosti,
povezanost sa drugim naučnim disciplinama i svoju primjenu.

Naučnim

istraživanjem sve se više potvrđuje neophodnost primjene psihologije u
saobraćaju

GRANE PSIHOLOGIJE

U okviru psihologije otvorene su posebne naučne discipline za

izučavanje pojedinih grupa psihičkih pojava u različitim okolnostima.

Od psiholoških disciplina najviše su se osamostalile: opšta

psihologija, fiziološka psihologija, razvojna psihologija ili psihologija
djetinjstva i mladosti, socijalna psihologija, psihometrija, komparativna
psihologija,

pedagoška

psihologija,

industrijska

psihologija,

psihopatologija, socijalna patologija, forenzička psihologija (kriminološka),
maloljetnička delinkvencija, klinička psihologija, vojna, policijska,
sportska, ratna, propagandna, saobraćajna psihologija, psihologija

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

dinamiku radnog kolektiva, primjenjuje se pri procjeni i izboru osoblja,
njihove obuke za rad, njihove motivacije, vrednovanja – plaćanja i drugih
vidova stimulacije. U okviru industrijske je i ekonomska psihologija ili
menadžment psihologija koja se bavi reklamom proizvoda i psihologijom
potrošača.

Klinička psihologija

proučava psihopatološke procese i pojave

(duševne bolesti), proučava mentalne poremećaje i poremećaje u ponašanju.
Ona ubuhvata obuku i usavršavanje psihološke dijagnostike, psihoterapije i
mentalne higijene – prevencije u zaštiti mentalnog zdravlja.

Mentalna higijena

je nauka i vještina očuvanja (zaštite) i

održavanja mentalnog zdravlja. Ona proučava i primjenjuje sve mjere,
metode i postupke uspostavljanja i očuvanja biološke, psiho- socijalne
ravnoteže, prilagođenosti, usklađenosti individue u transakciji sa socijalnim
grupama, te sprečavanje mentalnih poremećaja.

Psihijatrija

je medicinska nauka, disciplina i vještina koja se bavi

preventivnom dijagnozom i liječenjem, zbrinjavanjem mentalnih bolesnika i
njihovih defektnosti.

Psihopatologija

je grana psihološke nauke koja se bavi ispitivanjem

i tretmanom morbidnih (patoloških) stanja čovjeka.

Socijalna

patologija

je naučna disciplina koja proučava,

dijagnosticira   i   bavi   se   tretmanom   sociopatoloških   pojava   –   socijalnih
bolesti (mentalnih, somatskih, psihosomatskih), sociopatija (toksikomanija,
nasilja,   agresije,   destrukcije,   seksualne   izopačenosti   i   kriminaliteta)   i
socijanih   –   društvenih   dezorganizacija   (porodica,   radnih   organizacija   i
društvenih zajednica).

Policijska psihologija

je naučna disciplina koja izučava psihološke

fenomene, zakonitosti i funkcionisanje policijskih službenika i njihovih
asocijacija (organizacionih jedinica), psihološke osnove i aspekte njihovog
profesionalnog, efikasnog i blagovremenog funkcionisanja u
svakodnevnim, vanrednim, rizičnim i stresnim situacijama.

Forenzička (sudska, kriminalistička) psihologija

specijalna

primijenjena psihološka disciplina koja podrazumijeva  primjenu kliničke
psihologije   u   vještačenju   (ekspertizi)   deliktnih   ponašanja,   događaja   i
ličnosti   u   predkrivičnom,   krivičnom   –   sudskom   postupku,   penalnom   i
postpenalnom tretmanu osoba, počinilaca delikta, svih oblika i dimenzija.

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Maloljetnička delinkvencija

je primijenjena psihološka disciplina

koja se bavi fenomenologijom, etiologijom (uzročšnošću) i
multidisciplinarnim (partnerskim) tretmanom poremećaja u ponašanju djece
i maloljetnika.

Psihologija saobraćaja

je primijenjena psihološka disciplina koja

proučava psihičke osobine i strukturu ličnosti, njihove psihičke funkcije i
procese emocionalne i fiziološke reakcije i ponašanja čovjeka u složenim
uslovima saobraćaja gdje su dominantni uloga čovjeka, brzina kretanja,
snaga motornog vozila, složenost puta i okoline.

Poslovna psihologija

se bavi fenomenom posebnih komunikacija,

interakcija i transakcija informacija, poruka, duhovnih i materijalnih dobara.

Medicinska psihologija

proučava psihičke osobine, strukturu

funkcije, psihičke procese, emocionalne i fiziološke reakcije i ponašanje
psihosomatskih oboljelih ljudi, vrši kliničku procjenu i liječenje.

Vojna psihologija

je specifična psihološka disciplina koja proučava

psihičke osobine – strukturu ličnosti, njegove psihičke procese i funkcije –
fiziološke i emocionalne reakcije i ponašanja, socijalni status ljudi u vojnim
uslovima obuke i funkcionisanja.

Ratna psihologija

je primijenjena psihološka disciplina koja

proučava osobine ličnosti, njegove psihičke funkcije i procese, emocionalne
i fiziološke reakcije i ponašanja, te psiho-socijalnu podršku i liječenje u
ratnim uslovima.

Psihologija sporta

je novija psihološka disciplina koja proučava

osobine i stukturu ličnosti, psihološke procese i funkcije, emocionalne i
fiziološke reakcije i ponašanja čovjeka u sportskim aktivnostima.

Psihologija i njena primjena je u stalnoj ekspanziji

stvarajući

osnovu za

nove psihološke

discipline.

PREDMET SAOBRAĆAJNE PSIHOLOGIJE

Različite prirodne i društvene nauke proučavaju svijet oko nas sa

različitih aspekata. One proučavaju objektivnu stvarnost.

Psihologija

jedna od društvenih nauka koja proučava psihički život ljudi. Proučava
doživljaje ljudi, kako se oni javljaju i teku, šta im je osnova, šta ih uzrokuje

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija



Socijalni status i stil življenja ličnosti

– socijalne komunikacije

–  interakcije,  odrastanje,   zrenje,   jačanje,  odnos  sredine  i  pojedinca,
transakcije,   mentalitet   i   kultura,  običaji,  društvene  norme,  procesi
socijalizacije, internalizacije, rehabilitacije, društvene funkcije i disfunkcije,
organizacije i dezorganizacije, procesi društvene i individualne aktivizacije,
stvalaštva,   sticanje   materijalnih,   duhovnih   i   kulturoloških   dobara,
korišćenje, unapređenje i proširivanje socijalnog nasljeđa...

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

CILJEVI I ZADACI SAOBRAĆAJNE PSIHOLOGIJE

Osnovni ciljevi i zadaci saobraćajne psihologije su:



Opažati i uočavati

predmete i njihove osobine, pojave, procese,

zbivanja,  ljude  i  osobine  ljudi,  ponašanja,  aktivnosti, strukturu i dinamiku
ljudskih   grupa,   masa   i   ostalih   segmenata   složene   somatske   i   psihičke
strukture   ljudi,   svih   fenomena   koji   su   predmet   izučavanja  saobraćajne
psihologije (npr.:

uočiti vozilo, mokar i/ili klizav put, padavine, putnike u

vozilu, kretanje pješaka, ponašanja drugih učesnika u saobraćaju...

zakonitosti i mehanizme njihovog psihičkog života, upoznati faktore koji su
uslovili, koji dalje uslovljavaju psihičke fenomene ljudi različitih uzrasta,
polova, socijalnog statusa, psihičkih procesa, složenih svojstava ličnosti,
fizioloških osobina i fizioloških procesa, skripta reagovanja i ponašanja
ljudi i njihovog stila življenja.



Razumjeti

ponašanje i postupke ljudi i formulisati osnovne

zakonitosti i mehanizme njihovog psihičkog života;

upoznati

faktore koji

su   uslovili,   koji   dalje   uslovljavaju   psihičke   fenomene   ljudi   –  različitih
usrasta,  polova,  socijalnog  statusa;  psihičkih  procesa,  složenih  svojstava
ličnosti;  fizioloških  osobina  i  fizioloških  procesa,  skripta  reagovanja  i
ponašanja  ljudi  i  njihovoh  stila  življenja.  Shvatiti,

razumjeti etiologiju

ljudskih doživljavanja, reagovanja i ponašanja, njegovih psihičkih funkcija i
procesa, složenih svojstava, ljudskih komunikacija, interakcija i socijalnog
statusa u grupi i različitim socijalnim i dinamičkim situacijama.



Predvidjeti

(pretpostaviti, anticipirati...) buduće reakcije i

ponašanje pojedinaca ili grupe;



Prilagoditi

reakcije, metode, tehnike i procedure da se ponašanje

usmjeri (kanališe), promjeni ili podrži i osnaži, u skladu sa vrijednostima i
normama,  zahtjevima   socijalne     sredine  putem  prevencija,   korekcije,
aktivizacije,  dinamike,    putem efikasnih reakcija i  ponašanja ...;  Ciljano
uticati   na   proces   interalizacije   vrijednosti,   proces   socijalizacije,   proces
zdravog odrastanja, njegovanja i higijene življenja, jačanja ličnosti i njenih
kapaciteta kao segmenta zdravijeg društva, prevencije i lječenja oboljenja i
suzbijanje nepoželjnog, destruktivnog, nasilnog ponašanja i oboljevanja.

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

•

praćenje lica

•

fotografsko

video

elektronsko

snimanje i praćenje saobraćajnih

situacija i učesnika u saobraćaju;

•

anketiranje

učesnika i drugih aktera u saobraćaju;

•

psihotestiranje

–

psihometrija

psihomotoričkih sposobnosti i

senzornih sposobnosti i procjena ličnosti učesnika i drugih aktera iz
oblasti saobraćaja;

•

statistička obrada

podataka;

•

evidentiranje

informaciona

obrada

eksploatacija

„

skladištenje

“ informacionih materijala;

•

eksperiment – projektovanje, pručavanje i evoluacija pojava i
fenomena;

•

proučavanje i ažuriranje dokumentacije psihološke obrade
saobraćajnih fenomena...

Osnovni

instrumenti i sredstva

su:

●

prilagođeni protokoli,

●

zapisnici,

●

službene zabilješke,

●

foto i video zapisi,

●

anketni upitnici (ankete),

●

testovi,

●

reakciometri,

●

trenažeri,

●

poligoni,

●

rekviziti,

●

oznake i saobraćajni znakovi na putevima,

●

saobraćajni propisi,

●

vozila...

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

SAOBRAĆAJNA PSIHOLOGIJA I NJENA PRIMJENA

Segment ranijih i sadašnjih - savremenih uslova življenja su

komunikacije

interakcije

transakcije vrijednosti među ljudima

. Jedna

od bitnih komunikacija interakcija i transakcija u svijetu i kod nas su

transakcije materijalnih vrijednosti

ljudi putem prevoza

i/ili

prenosa

brojnim i raznovrsnim prevoznim

i/ili

prenosnim sredstvima

kopnenim

vodenim

vazdušnim

putevima

–

saobraćajnicama

i/ili

komunikacijama

Transfer razmjena i transport roba i ljudi je sastavni dio uslova

življenja,   neminovnost   je   i   sastavni   dio   sve   dinamičnije   budoćnosti.
Dinamika življenja uslovljava sve dinamičnije komunikacije – transport i
saobraćaj   svim   sredstvima   –   posebno   i   najčešće   motornim   sredstvima
(automobilima,   teretnim   vozilima,   autobusima)   u   izrazito   složenim
uslovima saobraćaja u kojima učestvuju i pješaci, biciklisti, motociklisti,
među kojima su i oni najosjetljiviji (ranjivi) – djeca, starija lica, invalidi i
dr.

Učešće u saobraćaju, u toj sve učestalijoj komunikaciji, je sastavni

dio   opšte   i   saobraćajne   kulture   koja,   pored   ostalog,   podrazumjeva
specifičnu   pripremu,   obrazovanje,   osposobljavanje,   vaspitanje   i
permanentno praćenje uspješnosti u tim komunikacijama. To podrazumjeva
rani i preventivni rad sa djecom u razvijanju adekvatnih saznanja, shvatanja,
stavova   i   saobraćajne   kulture   koja   je   osnovni   preduslov   za   dalje
osposobljavanje   za   učešće   u   nezaobilaznom   segmentu   življenja   –   u
saobraćaju.

Saobraćaj se odvija u izrazito složenim uslovima – u sve

intenzivnijem i brojnijem učešću ljudi i prevoznih sredstava, u složenim
obilježjima saobraćajnica (puteva, ulica...) sa brojnim oznakama
zasnovanim na pravilima kojima se učesnici sporazumjevaju u uslovima

intenzivne brzine

kretanja i

jačine

(snage)

vozila

u kojima osnovnu ulogu

ima

čovjek

koji je u poziciji neminovnog

efikasnog reagovanja

ponašanja. Neefikasno reagovanje i ponašanje uzrokuje brojne nezgode i/ili
saobraćajne „nesreće“ koje često imaju neizmjerne katastrofične posljedice.

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Saobraćajna psihologija

se bavi proučavanjem ponašanja ljudi u

specifičnim uslovima ljudskih komunikacija – u saobraćaju koji je psiho –
fizički – senzorno, psihomotorno, emocionalno... visoko zahtjevan za
čovjeka različitih psiho – socijalnih profila i nivoa.

Specifičnost uslova se ogleda u tome što se

cjelokupno ponašanje i

reagovanje

ličnosti na brzu promjenu uslova dešava u pokretu

, gdje je

osnovna dimenzija brzina.

Osnovna karakteristika vozačke aktivnosti je

veliki broj

informacija

na koje

čovjek reaguje u pokretu - u vožnji

. Po tome se

vozačka aktivnost razlikuje od većine drugih ljudskih aktivnosti.

Saobraćjna psihologija posebno proučava:

● ličnost vozača;
● specifičnost vozačke aktivnosti;

● sredinu (fizičku i socijalnu)

u kojoj se ta aktivnost obavlja.

Fizičku i socijalnu sredinu karakterišu putevi sa povoljnim i

nepovoljnim   svojstvima,   obilježjima  (znakovima),   intenzivni   saobraćaj,
brojna   vozila   i   drugi   (ranjivi  –  osjetljivi)   učesnici   u   saobraćaju   kao   i
cjelokupna okolina koja zaokuplja pažnju i uslovljava energiju vozača.



Vozač

treba biti

psihički stabilan

i skladno razvijena i

strukturirana ličnost. Treba da posjeduje

optimalne fizičke mentalne,

psihomotorne i senzorne

sposobnosti koje su usklađene i visoko

korespodentne (povezane) sa drugim poželjnim osobinama ličnosti –
tempermentom,

karakterom,

shvatanjima,

stavovima,

interesima,

motivacijama, nivoom zrelosti, jačinom ličnosti i efikasnim skriptom
reagovanja, ponašanja i stilom življenja i brojnim drugim povoljnim
dimenzijama ličnosti.

Osobine ličnosti kao što su

agresivnost, netolerantnost,

impulsivnost, psihička

nezrelost, osjetljivost, ranjivost, neotpornost,

emocionalna nestabilnost, neurotičnost, psihoticizam i druge slične i
nepoželjne osobine

, krajnje su nepogodne za vozače jer

uzrokuju rizične

postupke i aktivnosti

smanjenje kritičnosti

samokontrole

svakodnevnim

, a i posebno u složenim situacijama saobraćaja.

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Vozačke aktivnosti su specifične

zato što se

komunikacije

dešavaju u pokretu

pri čemu je

dominantna brzina

Dinamičnost pristizanja informacija

iz spoljašne sredine

uslovljavaju viši stepen angažovanosti fizičkih i mentalnih, senzornih i
psihomotornih funkcija

kod čovjeka (vozača). Vozač treba da, u kratkoj

vremenskoj jedinici,

opazi

odabere

bitne informacije, da misli, zaključuje

donosi odluke

o svom reagovanju i da na njih adekvatno reaguje.



Saobraćajna psihologija se izuzetno interesuje za faktore

socijalne i fizičke

sredine

koji mogu značajno uticati na aktivnosti vozača.

Bitno je istaći

nepovoljne faktore

kao obilježja – naročito

negativna obilježja kulture i mentaliteta ljudi,

socijalne sredine

koji mogu

negativno uticati na vožnju

. To su, nedostatak opšte i zdravstvene kulture

– naročito konzumiranje alkohola, pušenje za vrijeme vožnje, upotreba
medikamenata, nepravilna ishrana prije i za vrijeme vožnje, neadekvatne i
suvišne aktivnosti za vrijeme vožnje, neprilagođena vožnja i dr.

Saobraćajna psihologija proučava i spoljne, odnosno

fizičke

faktore

socijalne sredine koji mogu

povoljno

i/ili nepovoljno uticati na

aktivnosti vozača.

Fizički faktori

koji imaju štetne uticaje na vozače su

nepovoljni

klimatski

atmosferski

uslovi

visoke

niske

temperature

u vozilu

aero

zagađenja

u vozilu,

buke

vibracije

, loša

osvjetljenja puteva

oznaka

loša

sjedišta

komandni i kontrolni uređaji

vozila,

obim

intenzitet

struktura

saobraćaja

i dr.

Svi navedeni i drugi faktori koji imaju štetnog uticaja najčešće ga

ostvaruju indirektno

preko nastajanja umora

ili

slabljenja značajnih

psihičkih procesa i funkcija –

pažnje i opažanja, mišljenja, zaključivanja,

pamćenja, psihomotornih aktivnosti...

Da bi vozač mogao

shvatiti i spriječiti

štetan uticaj navedenih

faktora, neophodno je

da ih upozna

, da

stekne adekvatan uvid u

mehanizme i prirodu njihovog

djelovanja i da primjenjuje to u vožnji što

je jedan od ciljeva i zadataka saobraćajne psihologije.

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

PSIHIČKI PROCESI

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

PSIHIČKI PROCESI I FUNKCIJE

U oviru egzistencije, čovjeku je neophodno da upozna stvarnost,

okolinu, zbivanja, pojave, procese, predmete..., ljude, njihove aktivnosti,
ponašanja i djela. Treba steći spoznaje -

znanja

o okolini. To čini putem

psihičkih procesa

funkcija

pomoću kojih postaje svjestan prisustva

predmeta i ljudi, njihovih osobina, ponašanja i aktivnosti na osnovu čega se
i u okviru i u cilju egzistencije prilagođava efikasnim i/ili neefikasnim
reakcijama, ponašanjima i aktivnostima.

Značajnu ulogu u tome imaju imaju

psihički procesi

funkcije

psihička stanja i psihička svojstva ličnosti.



Psihički procesi

promjene

koje mogu biti

intelektualni

(spoznajni, saznajni, kognitivni),

emocionalni

(doživljajni, efektivni) i

voljni

(pokretački, dinamički, konativni.



Psihička

stanja

su nivoi određenih psiho – socijalnih osobina i

dimenzija.



Psihička

svojstva

su osobine ličnosti i druge relativno trajne

dimenzije ličnosti – sposobnost, temperament, karakter, potrebe, interesi,
shvatanja, stavovi, navike i druga obilježja ličnosti.

OPAŽANJE VANJSKOG SVIJETA

Da bi se mogao održati u sredini u kojoj živi, čovjek mora imati

izvjesnu moć orijentacije među pojavama i zbivanjima koji ga okružuju. To
mu omogućava da pronalaz sredstva za

vlastito održavanje

(hranu, vodu i

dr.) i

da izbjegava

sve ono što bi ga moglo oštetiti ili dovesti do njegovog

uništenja.

Proces kojim čovjek postiže ovakvu orjentaciju među predmetima i

pojavama vanjskog svijeta je upravo navedeni

spoznajni proces

, a rezultat

do kojeg dolazi tim procesom je

spoznaja ili znanje

. Opažanje i

upoznavanje  vanjskog,  objektivnog  svijeta  vrši  se  psihičkim  procesima,
putem  kojih  se  donose  zaključci  o  različitim  odnosima  u  objektivnom
svijetu – o onom što se u stvarnosti  zbiva.

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija



Prva stepenica u procesu spoznaje je opažanje (opservacija)

vanjskog svijeta

. To je neposredno zahvatanje, doživljavanje i

procjenjivanje onoga što se u stvarnosti zbiva.



Druga stepenica spoznajnog procesa su psihički procesi

–

pamćenje, mišljenje, zaključivanje i drugi psihički procesi i funkcije

koji

omogućavaju prelaz granica neposrednog (direktnog, konkretnog)
opažanja

– na indirektno, posredno, apstraktno, dubinsko opažanje

vanjskog svijeta i njegovo bolje i potpunije razumijevanje što doprinosi
uspješnom prilagođavanju čovjeka u svim životnim okolnistima, pa tako i u
ulozi učesnika u saobraćaju, posebno u ulozi vozača je izložen snažnim
stimulansima – dražima okoline koji uzrokuju njegove psihičke funkcije
putem kojih se prilagođava i egzistira (opstaje).

OSJEĆAJI (OSJETI)

Osjeti

su osnovni elementi u opažanju vanjskog svijeta.

Osjeti su

odraz pojedinih svojstava predmeta i pojava vanjskog svijeta u svijesti
čovjeka

(npr.

plavo, toplo, tvrdo ...

). Oni predstavljaju psihološki i logički

početak spoznajnog procesa. Oni su osnova opažanja i psihičkog života.

Čiste osjete čovjek nikada ne zapaža odvojeno od cjeline predmeta

ili pojave, već u organizovanim perceptivnim cjelinama (npr.:

plavo auto,

topao motor ...

Ljudske spoznaje se zasnivaju na osjetima koje prima iz nekoliko

različitih  čulnih  područja  -  vida,  sluha,  mirisa,  ukusa  i  područja  kožne
osjetljivosti  -  dodira,  toplote,  hladnoće  i  bola,  zatim  osjeta  ravnoteže,
položaja i opterećenosti kao i organskih osjeta - gladi, žeđi itd.



Fiziološki mehanizam

na bazi kojeg se stvaraju osjeti je

analizator

koji se sastoji iz

tri dijela:

•

receptora

koji prima podražaje iz vanjskog svijeta,

•

senzornih živaca

(nerava), koji provode stvorene nervne

impulse asocijativnim putem (asocijativnim nervima) do

•

asocijativnih centara

u bazi mozga, u kojima nervna aktivnost

prelazi u psiho–nervnu aktivnost praćenu subjektivnim
doživljajima (čovjek postaje svjestan što opaža – npr.

vidi sliku

vozila, saobraćajnog znaka, čuje zvuk i dr.

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija



Kvalitet osjeta

podrazumijeva prvenstveno razlikovanje osjeta

raznih čulnih područja (npr.

razlikovanje mirisa od ukusa, zvuka od dodira

itd.

). Osjeti se razlikuju i u okviru jednog čulnog područja. Tako se mogu

razlikovati razne vrste mirisa - na području mirisa, npr.

prijatan -

neprijatan, svježe i/ili zagušljivo; razne boje - na području vida,

npr

. plavo,

crveno, zeleno...



Druga osobina je

intenzitet osjeta

(jačina). Tako npr.

zvuk sirene

može biti snažan ili tih, boja može biti blaga ili upadljiva, verbalne
komunikacije vozača mogu biti tihe ili glasne i sl.



Lokalno znak

osjeta ukazuje koji je dio tijela podražen, na šta

djeluje draž, odakle dolaze podražaji a osjećaju se subjektivno, npr.

gdje

boli?, šta nas uznemirava?



Trajanje osjeta

zavisi od trajanja podražaja. Minimalno vrijeme

koje   je   potrebno   da   draž   djeluje   da   bi   izazvalo   nadražaj   u   čulnom
prijemniku definiše se kao korisno vrijeme draži (podražaja).  Svaki osjet
ima svoje vrijeme trajanja. On u početku raste, a zatim opada, da bismo ga,
ukoliko  draž  i  dalje  traje,  prestali  da  opažamo, zbog toga što

dolazi do

zamora i adaptacije

na podražaj, npr.

adaptacija na neugodan miris, na

slabu vidljivost u tunelu...

PRAGOVI OSJETA



Pragovi osjeta

su jedna od značajnijih osobina osjeta koji mogu

uticati na efikasnost i/ili neefikasnost reagovanja vozača i/ili drugog
učesnika u saobraćaju.



Najmanji intenzitet draži

koji može da izazove osjet, naziva se

donjim

ili

apsolutnim pragom draži

(npr.

slabiji zvuk, slabija vidljivost

oznaka na putu...

) a osjet koji ona izaziva

donjim ili apsolutnim pragom

osjeta

(npr.

jedva prepoznatljiv zvuk motora, slaba vidljivost zbog sjenila

mokrog asvalta i svjetala drugih učesnika u saobraćaju

). Vrijednost

apsolutnog praga varira od čula do čula. Najmanji intenzitet draži koji je u
stanju da izazove osjet, povezan je sa osjetljivošću čula. Ako je potrebna
veća količina draži da bi se izazvao osjet, kažemo da je

čulo manje

osjetljivo i obratno

. Npr.

vozač slabije čuje, slabije vidi

. Zbog toga će

slabije opažati, teže će se prilagođavati, može pretrpjeti saobraćajnu
nezgodu i/ili štetu po sebe i/ili druge učesnike u saobraćaju.

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija



Najmanja razlika draži

, koja daje jedva primjetnu razliku osjeta,

definiše se kao

prag razlike draži

, a osjet koji ta razlika draži izaziva

naziva se

prag razlike osjeta

. (npr.

razlika između jačeg i slabijeg zvuka

rada motora uslovljen kvarom

Postoji granica poslije koje nikakav priraštaj u intenzitetu draži ne

daje priraštaj osjeta. To je maksimalna čujnost. Ta

najveća količina draži

čijim daljim povećanjem nema javljanja novog jačeg osjeta, naziva se

gornjim ili maksimalnim pragom draži

, a osjet koji ona izaziva naziva

gornjim ili apsolutnim pragom osjeta,

npr.

maksimalna buka uslovljena

izrazito visokim i jakim zvukom auto - radija u vozilu

REAKCIONO VRIJEME

Istaknuto je da organizam različito reaguje na draži. Nakon

djelovanja draži na čula, potrebno je da prođe izvjesno vrijeme do reakcije
organizma na tu draž.

To vrijeme koje prođe od momenta javljanja draži

do reakcije organizma na tu draž zove se reakciono vrijeme

, npr.

drugi

učesnik u saobraćaju koji vozi iza, upozorava zvučnim signalom – sirenom,
za potrebu prolaza.

To vrijeme od javljanja zvuka do njegove čujnosti i

pomjeranja je

reakcono vrijeme

Reakciono vrijeme

je mjerljiva osobina i veoma je značajno u

određivanju sposobnosti vozača automobila i drugih motornih vozila.

Reakciono vrijeme je vrijeme koje prođe od momenta kada

vozač uoči prepreku, opasnost i sl. do momenta reakcije organima da
tu prepreku ili opasnost izbjegne

(npr.:

kočenje, manevar upravljačem i

dr.

). Ta sposobnost reagovanja na svjetlosne i zvučne signale se mjeri i

utvrđuje tokom psiholoških pregleda pomoću reakciometra i neurološkim
pregledima – mjerenjem refleksnog luka.

Reakciono vrijeme nije jednako kod svih vozača. Vozač sa kraćim

reakcionim vremenom lakše će izbjeći opasnost na putu. Brzina reakcije
organizma nekog vozača zavisi od više faktora:

•

od mentalnih

i drugih

sposobnosti

osobina

vozača;

•

broja iznenadnih prepreka

na putu u isto vrijeme;

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

senzornim putem prenosi do mozga (asovicijativnog centra) gdje nastaje
osjet (nervno uzbuđenje prelazi u psihonervno uzbuđenje).

Na podražaj se reaguje organima mišićne reakcije – pokretima nogu,

ruku, glave ... ili drugim organima. Reaguje se često i refleksno.

Te reakcije mogu biti

pod kontrolom svijesti ili bez kontrole

(automatski). U drugom slučaju su

refleksne reakcije

Organizam vrši reakciju da bi izbjegao štetno dejstvo draži između

okoline i organizma. Opisana reakcija organizma se naziva refleks, a put
kojim pređe nervno uzbuđenje naziva se refleksni luk.

Refleksi su najprostije, neposredne i urođene reakcije

organizma

(mišića, žlijezda i dr.) koje se javljaju na određenu draž sa

ciljem izbjegavanja štetnih posljedica draži i uspostavljanja ranije
unutrašnje ravnoteže organizma.

Ljudski organizam raspolaže sa

prilično sedamdeset refleksa

Najprostiji su mišićni refleksi, a nešto složeniji refleksi su kijanje, širenje i
skupljanje zjenica, lučenje pljuvačke, kašljanje, disanje, pokreti ruku, nogu,
tijela… brojne draži kao prepreke i kod vozača izazivaju različite refleksne
radne.

Za vozača su važni

refleksi koji služe za održavanje položaja

tijela

usklađenosti pokreta

. Svi ovi refleksi su urođeni i oni se nazivaju

bezuslovnim

. Međutim neki refleksi se mogu nakon vježbanja (učenja)

izazvati po našoj volji. Tada se refleks povezao sa nekom drugom draži koja
ga nije mogla izazvati prije početka učenja. Takvi refleksi nazivaju se

uslovnim refleksima

. Oni su značajni u procesu bilo kojeg učenja, a

posebno  u  obuci  vozača  i  svakodnevnog  upravljanja  vozilom.  U  početku
obuke  refleksne  reakcije  su  češće  ali  manje  funkcionalne  i  svrsishodne.
Odraz su nesigurnosti i/ili straha. Tokom obuke i sticanjem višeg nivoa
znanja vještina i navika, refleksne radnje se uče i postaju svrsishodne i
povezane   su   sa   potrebnim

reakcionim

vremenom

za što su potrebni

određene sposobnosti koje se mjere

reakciometrom

na psihološkim i

neurološkim pregledima. Optimalne refleksne reakcije su zdravstveni uslov
za efikasne reakcije u obuci i vožnji.

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

OPAŽANJE

Pomoću osjeta doživljavamo pojedina svojstva predmeta i pojava.
Osjeti se

doživljavaju u određenim cjelinama

(kao predmete i

pojave) koje se

zovu percepcije ili opažaji

. Dakle,

percepcija je odraz

slike nekog predmeta i pojave u našoj svijesti koja nastaje u toku
opažanja

(npr.

automobil, pješak, saobraćajni znak

). Opažanje je psihički

proces i funkcija kojim čovjek čulima zahvata i doživljava predmete,
pojave, događaje, ljude... u neposrednoj i posrednoj okolini – stvarnosti.

Čovjek je, pored ostalih uslova življenja, posebno u saobraćajnim

uslovima okružen velikim brojem predmeta koji su vezani za njegova
interesovanja i potrebe prema kojima se određuje njegov stav i usmjerava
pažnja. U uslovima intenzivnog saobraćaja pažnja je usmjerena na brojne
predmete, pojave... te ostale učesnike u saobraćaju, na put sa oznakama, na
okolinu puta, na pješake, na bicikliste, na objekte (zgrade), na reklame...

Percepcija zavisi od

niza faktora

kao što su:

•

interesovanje

•

prethodno znanje i iskustvo

•

čulna sposobnost za percepciju raznih draži

•

složenost nervnog sistema

i dr.

Zbog tih razlika u nervnom sistemu i drugih, individualni osobina

ljudi, isti predmeti i pojave se različito opažaju kod ljudi različitog psiho –
socijalnog profila. Kandidati za obuku vožnje i vozači su različito tjelesno,
neurološki, endokrinološki, imunološko –psihološki, polno, uzrasno,
obrazovno, kulturološki strukturirani i posebni što ih čini posebnom
individuom koji će različito opažati istu okolinu.



Opažajni svijet

jednog organizma zavisi od tjelesne i cjelokupne

strukture ličnost vozača koja je angažovana u njegovim pokretima.

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Uticaj alkohola i droge na opažanje tokom obuke i vožnje su

znatno

nepovoljni.

Alkoholičar može biti smanjeno sposoban za vožnju u

periodima u kojima površno opaža, doživaljava pogrešne, prividne i
nepotpune percepcije i predstave. Javljaju se halucinacije i iluzije, često
zastrašujuće i zamorne.

Vozači pod dejstvoma alkohola pored smanjene sposobnosti

opažanja, mišljenja i zaključivanja nisu u stanju da procjene udaljenost
između svog i drugog vozila, brzinu, mogućnost upravljanja vozilom i dr.
Pod dejstvom alkohola

slabije se čuju zvučni i drugi signali drugih

učesnika u saobraćaju. Slabe pokreti nekih organa

posebno (ruku i

nogu) koji su neusklađeni.

Gubi se ravnoteža, slabi pažnja, smanjuje se

stepen odgovornosti, gubi se moć anticipiranja posedica i dr.

Vozači su

prividno osnaženi, neoprezni, nekritični i uzbuđeni. Često brže voze i
izloženi su opasnostima i ugrožavaju druge učesnike u saobraćaju.

OSOBINE OPAŽAJA ILI PERCEPCIJA

Percepcija je subjektivna slika

koja je uslovljena nizom već

navedenih faktora. U praksi se vozač prema percepciji odnosi kao prema
realnom predmetu, pojavi procesu. Npr.

saobraćajni udes će svaki vozač

doživjeti na svoj način i tako nesvjesno dati svoju sliku događaja pri
prepričavanju ili svjedočenju.

Percepcija je doživljaj konstantne (nepromjenjene) slike

predmeta, pojava, ljudi ...

Konstantnost zavisi od nepromjenjenih odnosa

među osnovnim elementima u ukupnom sklopu draži. Za konstantnost
veličine su bitni činioci veličine slike na mrežnjači oka i prirodna udaljenost
predmeta. Značajnu ulogu ima

adaptivna sposobnost

pomoću koje se

vozač uspješno snalazi u sredini i koja mu omogućava konstantnost
percepcije. Npr.

isto vozilo vozač doživljava u prirodnoj veličini ma iz kog

pravca dolazili.

Tačnost percepcije je relativna

koja se u praksi, kad to zahtjeva

saobraćajna situacija provjerava. To je bitno i u praksi vozača kod
svakodnevnih procjena uslova vožnje, bezbjednosti u saobraćaju, pri
davanju izjava u saobraćajnim nezgodama.

Percepcije su jasni i živi doživljaji.

Npr.

vozač percepira neki

predmet i istovremeno ga dodiruje, pomjera, sluša i dr. To se čini sa .....
auto-radijom i dr.

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

RAZLIČITOST OPAŽAJA ILI PERCEPCIJA

Zbog izrazito složene saobraćajne situacije vozač je suočen sa

brojnim i različitim opažajima – percepcijama.

Klasifikacija percepcija se vrši na razne načine, a najčešće

prema

dražima

čulima

kojima se percepira. Npr.

Vizuelne

percepcije se

doživljavaju isključivo putem čula vida (opaženi saobraćajni znak, drugo
vozilo, pješak, raskrsnica...).

Akustične

se doživljavaju putem čula sluha

(čuje zvuk sirene, rad motora...).

Olfaktivne

percepcije se doživljavaju

putem čula mirisa (zagušljivost, neprijatan miris zagrijanih guma,
neprijatan miris iz okoline puta, neprijatan miris sagorjevanja pakni od
kočnica...).

Nedovoljno bi bilo percepcije svesti na percepcije koje se

doživljavaju čulom vida, sluha, mirisa, dodira i ukusa, jer

postoji i niz

drugih percepcija

– percepcije za temperaturu, ravnotežu ...

Mješanjem opažaja – percepcija sa drugim psihičkim procesima

(npr.

emocionalnim doživljajima

) nastaju impresije. One su kombinacija

percepcija i osjećanja. Vozač je impresionioran prvim vožnjama, vožnjama
u prijatnom društvu, vožnjom uz muziku. Impresije mogu umanjiti
opreznost i bezbjednost saobraćaja. Npr.

česte saobraćajne nezgode mladih

vozača u njihovih saputnika

Pored ovih percepcija, postoje i površne ili poremećene percepcije –

agnozije, halucinacije, iluzije – koje su posljedica poremećaja psiho -
socijalnog statusa vozača koji mogu uzrokovati saobraćajne nezgode. One
mogu biti predisponirane i/ili situacione. U obuci vozača treba na njih
ukazati, treba ih znati i moći prepoznati i adekvatno odreagovati.

POREMEĆAJI OPAŽANJA

Tri su osnovna oblika poremećaja opažanja (percepiranja). To su:

•

agnozije

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

zaustavljeno vozilo.

Česte su i iluzije pokreta

(postupaka). To je utisak da

je izvedena određena radnja npr.,

pokret volanom, kočenje, pokazivanje

pravca... iako to nije učinjeno, što znatno može ugroziti druge učesnike u
saobraćaju.



Halucinacije

su takav poremećaj pri kojem

postoje opažanja

bez odgovarajućih spoljnih draži.

Osobe su svjesne da čuju, vide,

osjećaju   ono   što   ne   postoji.   Javljaju   se   u   oblasti   svih   čula   –   optičke,
akustične,   olfaktivne   halucinacije   –   ali   su   u   oblasti   čula   vida   i   sluha
najčešće. Npr.,

opaža se znak koji ne postoji, produžetak pravog puta u

krivini, opaža se pješak na putu...

Halucinacije uzrokuju neefikasne i

pograšne reakcije kojima se ugrožavaju učesnici u saobraćaju.

Halucinacije su povezane sa prolaznim ili trajnim psihičkim

poremećajima.

One imaju

subjektivnu psihološku realnost.

Osobe koje

haluciniraju, imaju  uvjerenje  da  je  ono  što  one  vide, čuju...  nešto  što  se
stvarno  događa  u  spoljašnjem  svijetu.  To  uvjerenje  je  vrlo  jako  pa  ga  je
teško  mijenjati.  Ono  pogrešno  usmjerava  doživljavanja,  reagovanja  i
ponašanja vozača.

Halucinacije su

uzrokovane nekim patološkim psihofizičkim

stanjima

kao što su

trovanja

koja djeluju na centralni nervni sistem,

poremećaji jasnoće svijesti,

sumanute ideje

izuzetna afektivna

stanja

pijanstva, umor...

Oni koji haluciniraju mogu se

prepoznati po mimici

gestikulacijama, verbalnom reagovanju

i sl. Sve te reakcije ne

odgovaraju objektivnoj situaciji u kojoj se osoba nalazi. Ako se kod vozača
primijete  znaci  halucinacije,  to  je  znak  da  će  uskoro  nastupiti  ozbiljna
psihička kriza - poremećenost, te je nužno napraviti prekid vožnje i učešća
u saobraćaju. Pored toga, kod vozača se halucinacije u blažem obliku mogu
pojaviti  usljed  bolesti  (povišene  temperature)  ili  zbog  umora  ili  pak
emocionalnih  uzbuđenosti  što,  takođe,  uslovljava  prekid  učešća  u
saobraćaju. Vozače treba upozoriti i osposobljavati da to i sami prepoznaju
tokom vožnje u raličitim saobraćajnim i meteookolnostima.

OPAŽANJE VREMENA U MIROVANJU I POKRETU

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Vrijeme je nužan okvir u kome se sve dešava. Na vrijeme često ne

obraćamo pažnju a ponekad i suviše obraćamo pažnju, zavisno od niza
drugih okolnosti. Kod vozača je vrijeme bitno i predstavlja važnu
komponentu u cjelokupnoj dinamici njegovih aktivnosti. Vrijeme
predstavlja i jednu bitnu komponentu u

brzini vožnje

. Ono brzinu podstiče,

često je određuje i kanališe i čini je rizičnom po bezbjednost učesnika u
saobraćaju.

Valjanost i realnost opažanja vremena zavisi od dvije vrste faktora.

Prvo, od

zbivanja u spoljnoj sredini

zbivanja u samom posmatraču

Spoljna   zbivanja   koja   se   odnose   na   opažaj   vremena   su   zahtjevi   za
određenom   brzinom   uzrokovani   potrebama   stizanja   do   cilja   u  određeno
vrijeme i oteževajućih okolnosti koje uzrokuju drugi učesnici u saobraćaju i
karakteristike puta i oznaka. Ta složena zbivanja uzrokuju gledanja na sat,
pojačavanje buke saobraćaja i dr. U opažanju brzine proticanja vremena
postoje individualne razlike. Utvrđeno je da djeci vremenski intervali brže
prolaze nego kod starijih osoba. Mlađi vozači su nestrpljiviji, češće su u
žurbi,  skloni  su da brže voze,  da čine previde,  propuste i da su manje
oprezni   na   šta   ih   tokom   obuke   i   vožnje   treba   upozoravati   i   valjano
podučavati.   Starije   osobe   -   vozači   su   snažnije.   Lakše   tolerišu   protok
vremena.

Podrazumijeva se da to zavisi i od mentalnog i fizičkog zdravlja i

emocionalne stabilnosti.

Emocije

utiču na opažaj vremena. U

raspoloženju

, osjećaju

ugode

opuštenosti

vrijeme brže prolazi dok kod

depresije

neugode

tenzije

nestrpljenja

vrijeme sporije prolazi. Kod

osoba koje su okupirane nekom aktivnošću, koje su u pokretu, znatno brže
prolazi nego kada su u stanju mirovanja. U toku aktivnosti vremenska
perspektiva je znatno uža - manje se misli na sadašnje vrijeme, na prošlost i
budućnost. Vozaču vrijeme brže prolazi nego suvozaču i drugim
saputnicima jer je njegova pažnja usmjerena na znakove, na okolinu, dok
suvozač ima osjećaj sporijeg prolaska vremena.

OPAŽAJI PROSTORNIH ODNOSA

– PROCJENA RASTOJANJA

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Npr.,

predstava vozila je mnogo opštija nego percepcija nekad posebnog –

konkretnog vozila koje nas je zaobišlo, susrelo...

Predstava vozila sadrži više opštih karakteristika nego percepcija

određenog pojedinačnog vozila. To upućuje na zaključak da su predstave
prelaz od neposrednog predmeta, pojave... opažanja ka apstraktnom
mišljenju o opštim obilježjima i slike tih predmeta i pojava.

U svakodnevnom životu čovjek ne doživljava izolovano osjete,

percepcije kao ni predstave. One su povezane sa percepcijama i stalno se
dopunjavaju ili postaju nejasnije zavisno koliko su povezane sa
percepcijama i osjetima - pojedinim osjetima tih opaženih predmeta i
pojava.

Povezivanje predstava sa percepcijama naziva se asocijacijom

Jedna predstava može izazvati drugu koja nastaje spontano. Taj proces i
pojava (fenomen) je

asocijativna reprodukcija

. Npr.,

vozač opaža kanjon.

To je percepcija. Uz to se sjeti teže saobraćajne nezgode koja se tu
dogodila. To je predstava o ranije opažanom događaju, ali povezan sa
sadašnjim opažanjem i percepcijom.

Klasifikacija predstava

se može prema čulima, prema različitim

drugim psihičkim procesima i funkcijama. Predstave se stvaraju putem čula
vida, sluha, okusa, mirisa, dodira, ravnoteže, toploga i hladnoga.

Osnovne su

dvije grupe predstava:

•

predstave pamćenja

•

predstave mašte.



Predstave pamćenja

nastaju reprodukovanjem ranije opaženih

predmeta, pojava, procesa... One su osnove procesa pamćenja. To su slike
opaženog ambijenta u kojem se upravlja vozilom, predstave oznaka na
putevima, predstave intezivnog saobraćaja...



Predstave mašte

mogu predstavljati sliku nekog predmeta ili

pojave koju vozač nije percipirao nego je ona plod mašte. Predstava mašte
je, također, plod nekog iskustva, tj. kombinacija percipiranih i zamišljenih

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

elemenata.

Predstave mašte

nastaju izdvajanjem pojedinih dijelova iz

predstave pamćenja i stvaranjem novih predstava procesom sinteze

–

spajanja. Najčešći oblik sinteze je

aglutinacija

, tj. vezanje dijelova neke

predstave sa dijelovima druge predstave. Npr.,

predstava neobičnog –

atipičnog vozila ili njegovo atipično – devijantno ponašanje čiji su nam
elementi nedovoljno jasni te ih vozač po sjećanju dopunjava.

Predstave mašte mogu biti

stvarne i fantastične

. Predstave mašte se

stvaraju i uvećavanjem i umanjivanjem. Npr.,

predstave divova, patuljaka...

Predstave imaju svoj

subjektivni okvir

svoj značaj

u ljudskom

doživljavanju stvarnosti. One prate svakog subjekta ma gdje se on nalazio
(zadržava ih), dok percepcija nestaje sa promjenom mjesta (izvora draži). S
obzirom da je osnovna predstava formirana od ranijih čulnih doživljaja,

njihova se osnovna podjela zasniva i na vrstama čulnog doživljavanja

Sumorne predstave su produkt svih psihičkih procesa zasnovanih na

senzornim sposobnostima

i funkcijama, na

emocionalnim

doživljavanjima i reakcijama, na fiziološkim reakcijama koji su faktori
efikasnog i/ili neefikasnog reagovanja vozača u složenim opaženim i
zapamćenim saobraćajnim situacijama.

Prema tome

, koliko je čulnih organa, toliko je moguće i vrsta

predstava:

•

predstave vida,

•

predstave sluha,

•

predstave mirisa

•

ravnoteže

•

ukusa

•

dodira

•

temperature...

Predstave su naročito važne za vozača jer omogućavaju kontrolu

upravljanja vozilom (zvučne predstave rada motora, predstave rukovanja
komandnim uređajima, vizuelna predstava okoline i sl.). Na opažajima i

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Pažnja je selektivno usmjeravanje ljudske svijesti i aktivnosti na

izvjesne sadržaje - predmete, pojave, zbivanja, procese ... iz neposredne i
dalje okoline.

U procesu percipiranja, ali i u svim drugim procesima (naročito

intelektualnim), pažnja ima značajnu ulogu. Na njoj se zasniva opažanje i
pamćenje. Ona usmjerava i druge psihičke procese i funkcije, reagovanja i
ponašanja. Ona ima i selektivnu ulogu u opažanju i ponašanju. Npr.,

možemo da vozimo automobil dok oko nas pričaju jer smo usmjerili našu
svijest i aktivnost samo na vožnju i upravljanje vozilom.

Sve ono što se zahvata pažnjom naziva se

poljem pažnje

. Izrazitiji

dio u polju pažnje predstavlja

centar polja pažnje

. Pažnja se stalno

pomjera sa jednog polja na drugo. Pažnja je jedan od

osnovnih psihičkih

procesa

koji omogućavaju snalaženje u okolini, u cjelokupnom životnom

ambijentu i u njegovim pojedinim segmentima, npr.,

u saobraćajnim

situacijama u kojima je kvalitet pažnje uslov bez kojeg se ne može opstati i
valjano funkcionisati.

KARAKTERISTIKE PAŽNJE

Pažnja je psihički proces koji ima svoje

karakteristike,

specifičnosti i značaj

u procesu spoznaje. Njene karakteristike su

obim

distribucija

trajanje

pokretljivost



Obim pažnje

je maksimalan broj objekata koji se mogu opažati

neposredno u određenom vremenu. Pažnjom se ne može obuhvatiti
neograničen broj predmeta. Obim zavisi od niza drugih faktora – od psiho –
fizičkog statusa, broja i dimenzija podražaja, umora i drugih okolnosti.

U procesu upravljanja motornim vozilom bitno je

koliki obim

pažnje ima vozač

radi potrebe uspješnijeg snalaženja, adaptacije,

koordinacije pokreta i ukupnog efikasnog reagovanja i ponašanja.

Kod djece je obim pažnje manji, najviše do tri predmeta, a kod

odraslih je obim veći, do 6 predmeta.



Distribucija pažnje

je istovremeno usmjeravanje svijesti i

aktivnosti na jedan – dva ili pak više predmeta. Ta karakteristika pažnje je

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

bitna u profesionalnoj orjentaciji. Vozači moraju

istovremeno da paze na

put kojim voze

i na

znakove na putu

, moraju

kontrolisati brzinu

upotrijebiti svjetla

pokazivače pravca

vršiti kočenje

i dr.

Optimalna distribucija pažnje se uči i uvježbava. Instruktorima se

preporučuje   da   u   početku   obučavanja,   pažnju   kandidata   rasterete
mnogobrojnih situacija i predmeta na koje on mora usmjeriti svoju svijest.
Postupno ga treba opterećivati brojem i dimenzijama opaženih predmeta,
pojava...   Instruktor   može,   na   primjer,   u   početku   osloboditi   kandidata
gledanja u saobraćajne znake, retrovizor ili nešto drugo u cilju rasterećenja i
postepenog   uvježbavanja.   S   vremenom   će,   povećanjem   stepena
uvježbanosti i smanjenjem stepena angažovanosti kandidatove svijesti na
pedalu   gasa,   kočnice,   kvačila,   mjenjača...,   pridodavati   njegovoj   pažnji   i
saobraćajne znakove, retrovizor i dr.

Iskusni instruktor će uočiti da u početku kandidat "ne vidi", "ne

osjeća", "ne čuje" sve njegove sugestije jer je pažnju usmjerio ka osnovnim
postupcima upravljanja vozilom.

Sa uvježbanošću vozača, povećava se mogućnost primanja novih

informacija   i   reakcija   na   njih.   Pogrešno   je   ako   instruktor   u   početku
prenaglašeno   drži   "predavanje"   za   vrijeme   vožnje.   On   ga   tako
dekoncentriše   i   opterećuje.   Nakon   izvjesne   uvježbanosti,   instruktor   će
kandidata učiti da brzo raspoređuje svoju pažnju na više predmeta, događaja
ili situacija.

Vozač treba držati

široko polje pažnje

i ne treba dopustiti da se

pažnja koncentriše – usmjerava samo na jednu očekivanu situaciju nego da
bude spreman na iznenadne situacije i da na njih adekvatno reaguje.

Otvara se pitanje da li je poželjno sa

vozačem razgovarati

u toku

vožnje. Na osnovu eksperimenta, izvodi se zaključak da se

sa vozačem

može,

a ponekad i

treba razgovarati

u toku vožnje. Pretpostavlja se da

ležeran razgovor održava iskusnog vozača u budnom stanju i raspoređuje
njegovu pažnju na više eventualnih situacija.



Trajanje pažnje –

vrijeme usmjerenosti ka predmetima,

pojavama... je različito pri različitim aktivnostima. Pažnja može biti

stalna

ili trajna

samo ako je vezana za jedan i/ili kontinuirani niz operacija ili

misli.

Gornja granica neprekidnog trajanja pažnje je približno 20

minuta

. Pažnja može trajati i znatno duže ako se kombinuje sa malim

prekidima ili izmjenama u aktivnostima. Na pažnju i njeno trajanje, pored

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Pažnja je uslov kvalitetne i uspješne obuke vozača

, a pogotovo

pravilne i bezbjedne vožnje. Ispitivanja su pokazala da (nepažnja) pažnja
ima važnu ulogu u uzrokovanju saobraćajnih nezgoda. Jedno psihološko
istraživanje pri čemu je primijenjen test pažnje kod uzorka vozača koji su

uzrokovali saobraćajne nezgode

i kod onih vozača koji

nisu uzrokovali

nezgode

, je pokazalo da su

vozači koji nisu uzrokovali saobraćajne

nezgode imali bržu pažnju

od onih koji su činili saobraćajne nezgode.

Autor ovog ispitivanja zaključuje, što je i razumljivo, da je mala

vjerovatnoća da će vozač imati saobraćajnu nezgodu ako je stalno pažljiv i
ako posmatra sve što se događa na putu, i ako vrši selekciju draži na koju će
reagovati. To je pažljiv, koncentrisan i efikasan vozač - vozač optimalnih
sposobnosti i funkcija.

VRSTE PAŽNJE

Pažnja može biti

spontana

- nehotična,

namjerna

– hotimična

sekundarna



Spontana pažnja

nastaje spontanim (neplaniranim,

nenamjernim) djelovanjem vanjskih draži (npr.,

pogled i pažnja na svjetleće

reklame, na prolaznike, okupljene grupe ljudi...

). Svaka pojava koja na neki

način   odudara   od   sredine   izaziva   spontanu   pažnju.   Spontana   pažnja   je
visoko   povezana   sa   potrebama   vozača,   sa   interesima,   sa   unutrašnjim
psihološkim stanjem. Npr.,

vozač uočava mjesto za odmor, neki novi ili

dopadljivi automobil i dr



Namjerna pažnja

je zasnovana na namjeri i odluci da se nešto

opaža. To je upravljenost svijesti i aktivnosti prema nekom cilju. Taj proces
zahtijeva izvjesni napor.

Dok traje napor, traje i pažnja

. Napor je manji

što je cilj lakše ostvariti, odnosno ako je predmet pažnje više poznat, vezan
za potrebe i interese.



Sekundarna pažnja

je emocionalno zasićena i obojena. To je

ustvari, namjerna pažnja kada je visoko povezana sa interesima i
emocijama. Npr.,

brža vožnja povezana je sa potrebama i radošću da se

prije stigne do cilja. Tada je sva pažnja skoncentrisana na brzu i bezbjednu
vožnju. Pažnja se, s radošću, usmjerava na privlačan motel za odmor, na
simpatičnog prolaznika, prijatelja...

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

MIŠLJENJE I ZAKLJUČIVANJE

Ljudske psihičke, fiziološke funkcije, aktivnosti i ponašanja su

visoko povezani. Svako opažanje vozača, popraćeno je mišljenjem i
zaključivanjem.

Mišljenje je psihički proces

(mentalna aktivnost)

posrednog

upoznavanja predmeta, pojava, događaja, ljudi i dr.

To je složeniji i viši

psihički proces od opažanja i pamćenja kojim se konstatuju veze i odnosi
među opaženim predmetima, pojavama, događajima i dr. Npr.,

ustajući iz

kreveta, uočavaju se mokri krovovi i zaključuje se da je padala kiša, iako se
to noću nije opažalo. Dakle, posredno (na osnovu mokrih krovova, ulica)
zaključuje se da je noću padala kiša.

Mišljenje ima veliku funkcionalnu vrijednost u saznavanju

stvarnosti koja čovjeka okružuje,  u rješavanju problema, u snalaženju u
novim   situacijama   itd.   Mišljenjem   čovjek   dovodi   u   funkcionalnu   vezu
opažene predmete, pojave, objekte, događaje i drugo, tj. vidi ono što ne
može da vidi i osjeti čulima. To znači da putem mišljenja čovjek saznaje
ono što se i ne može direktno opažati (npr.:

oštete i povrede pri udaru,

skretanje i prevrtanje vozila, kočenje i zaustavljanje vozila...

Za vrijeme vožnje, pored ostalih psihičkih procesa, odvija se i

učestvuje i mišljenje. Mišljenje je više izraženo kod neuvježbanog vozača
nego kod uvježbanog. Automatizacija pokreta isključuje dominantnost
procesa mišljenja.

Mišljenje je posebno bitno kod rješavanja problema nastalih u

složenijim saobraćajnim situacijama u toku vožnje.

Tokom sticanja znanja, vještina i navika u vezi sa vožnjom, bitno je

da je maksimalno uključeno mišljenje putem kojeg se vrši uočavanje i
shvatanje veza i odnosa među predmetima i pojavama, stanjima... jer se
takvo znanje više pamti i takvim znanjem se uspješnije rješavaju problemi u
toku vožnje. Time se ističe važnost i vrijednost dobrih pedagoško –
psiholoških metoda kojima se služi instruktor u obučavanju kandidata.

Bitno je osposobljavati kandidata za stvaralačko i kreativno

rješavanje problema

. S tim ciljem se u obučavanju vozača ne preporučuje

zadržavanje na jednostavnoj konstataciji i na navedenom jednom primjeru.

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

UČENJE, PAMĆENJE I

ZABORAVLJANJE

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

UČENJE

Upravljanje vozilom zahtijeva od vozača mnogo specifičnih znanja,

vještina i iskustva. Upravo zato što nisu dovoljno usvojili znanje, vještine i

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

prepreke i sl

. Takve reakcije se uče. Za vrijeme obuke instruktor uči

kandidata da čini ispravne radnje prema instruktorovim signalima
(verbalnim ili neverbalnim). Npr.:

prebacivanje mjenjača u određenu

brzinu, kočenje, upotreba pokazivača pravca i dr.

Dakle, svi pokreti,

postupci, reakcije vezani su(uslovljeni) datim okolnostima. U početku na
okolnosti više ukazuje instruktor, a potom kandidat sve više uočava
složenost saobraćajnih okolnosti i na njih uslovno reaguje (upravlja
navikom).

UČENJE PUTEM POKUŠAJA I POGREŠKI

Ovaj oblik učenja sastoji se u pokušajima da se sa više različitih

reakcija dođe do rješenja problema. Podrazumijeva se da isključivu ulogu u
rješavanju problema ne igraju samo pokušaji i pogreške nego i uviđanje
veza i odnosa u sistemu koji su mogli dovesti do rješenja problema.

Ovaj oblik učenja u procesu obučavanja kandidata vještini vožnje ne

smije biti dominantan oblik, jer može biti skup, dug i opasan, a krajnje je
neracionalan.

Pokušaj u rješavanju problema izaziva zadovoljstvo (uspješno

rješavanje) ili nazadovoljstvo (ako je neuspješno rješavanje problema).

Osjećaj zadovoljstva ili nezadovoljstva nakon nekih radnji je

potkrepljivanje

(podsticanje).

Instruktorove reakcije (verbalne ili

neverbalne) značajan su pedagoško – psihološki faktor potkrepljivanja

Npr.

"To si dobro učinio", "Ovo obilaženje je dobro", "Odstojanje i brzina

je prilagođena"... itd.

Neverbalne reakcije

(pokazivanje rukama, upotreba duplih

komandi, klimanje glavom, gestikulacije, izraz lica i sl.) izrazito su značajni
kao oblik pozitivnog ciljanog potkrepljivanja.

Primjedbe koje djeluju potkrepljujuće mogu biti pozitivne i

negativne. Instruktor je stalno u situaciji da ukaže kandidatu na greške.
Prihvatljiv način davanja primjedbi je, npr.:

"Dobro ste to izveli, trebalo je

još...", "Bilo bi uspješnije da ste...", "Učinite to ovako ..." i sl.

Neprihvatljiv način

davanja primjedbi je mrzovoljno negiranje

postupaka kao npr.:

"Ovo ništa ne vrijedi...", "Ovo vam nikako ne ide..." i

sl.

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Koliko i kada treba davati primjedbe?

Eksperimentalno je utvrđeno da se bolje uči (vježba) ako se

daju

povremena potkrepljenja

nego ako se to čini stalno na svaki pokret i

postupak.

Pretjerano i učestalo davanje sugestija

, naročito pri kraju obuke

ometa kandidata u uvježbavanju pokreta i radnji koje je naučio ili ih
uvježbao, umanjuje samostalnost, samoinicijativu i pasivizira kandidata.

UČENJE IMITACIJOM



Učenje imitacijom

(oponašanjem, kopiranjem, identifikacijom)

je viši stepen učenja. Ovaj oblik učenja se zasniva na posmatranju drugih
vozača (instruktora, drugog kandidata) ili bilo koga kada je kandidat u
programu ili van programa obuke. Tada mu je omogućeno da bez
opterećenja prati pokrete i postupke drugih, da ih analizira, da polemiše i
sam izvodi radnje misaono.

Imitacijom se stiču i kulturne navike i kulturni nivo vozača.
Uspješan instruktor je poželjan uzor kandidatima. Uzori kulturnih,

educiranih, uvježbanih i uspješnih vozača su i osobe s kojima svaki vozač,
bilo početnik i/ili iskusniji vozač, putuje i posmatra, doživljava i stiče nova
saznanja i iskustva u vožnji drugih. Učenje vožnje se produžava i traje
trajno, posebno u složenijim saobraćajnim situacijama.

UČENJE PUTEM UVIĐANJA U SITUACIJU

Ovaj način učenja je

najviši i misaono najsloženiji oblik učenja

To je

uočavanje veza i odnosa među predmetima, pojavama i

procesima

. To podrazumijeva stalno i po potrebi

apelovanje

na opažanje,

mišljenje, zaključivanje i razumijevanje sopstvenih postupaka i postupaka
drugih učesnika u saobraćaju.

U procesu učenja vožnje

kandidat se uvodi u situacije

u kojima

uočava veze i odnose vozila i njegovih karakteristika i dijelova, njegove
namjene, funkcionisanja dijelova, uslova za vožnju, vrši predviđanje
ponašanja vozila i drugih učesnika u saobraćaju itd. Ovo je najefikasniji
oblik učenja kojim se stiče viši stepen znanja, vještina i navika vozača.

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

•

zaboravljanje

Shema

. Shematski prikaz metoda učenja

Mnoge učenike, nastavnike, kandidate za vozače i instruktore

vožnje interesuje

kako treba učiti da bi se postigli najbolji rezultati

Učenje se ne odvija samo spontano. Ono je većim dijelom organizovano i
usmjereno.

Svako

učenje treba shvatiti kao relativno trajno mijenjanje

individue

Instruktore vožnje interesuje kako će kandidate – vozače učiti

upravljanje motornim vozilima. To učenje može biti uspješnije ako se
zadovolje značajni psihološki, fizički i materijalni uslovi.

Pored navedenih oblika učenja i primijenljivih brojnih tehnika i

procedura učenja, potrebno je uvažavati provjerena važnija

pravila učenja

Osnovne metode učenja, shema 1, su:

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

•

globalna

, shema 1a, koja podrazumijeva učenje nastavnih

sadržaja u cjelini. Npr.,

kontinuirano učenje svih saobraćajnih

znakova;

•

parcijalno

, shema 1b, je postupno učenje nastavnih sadržaja po

segmentima (dijelovima). Npr.,

učenje saobraćajnih znakova

upozorenja, potom znakova opasnosti...

•

progresivna

metoda, shema 1c, podrazumjeva postupno učenje

pojedinih početnih segmenata sa proširivanjem učenja ostalih
segmenata koji će činiti jednu cjelinu.

Treba učiti sa

namjerom

i određenim

ciljem

(motivacija).

Neophodno je odrediti

vrijeme

, odrediti

plan

(učiti sa planom),

maksimalno se skoncentrisati na sadržaje koji se uče.

Potrebno je uvažavati sve

oblike misaone i psihomotorne

aktivizacije

(slušanje, čitanje, zapisivanje, preslišavanje, bilježenje i

podcrtavanje, postavljanje pitanja, uočavanje i rješavanje problema, opšta i
psiho-motorna aktivnost - praksa), shema 2.

Shema

. Nivoi aktivizacije pri učenju

Za vrijeme učenja treba

pretpostavljati pitanja

koja se mogu

postavljati na ispitu u vezi s tim, zamišljati pokrete i postupke ili ih pak
izvoditi.

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

automobilom. To je

negativan transfer

jer će se kod takvog kandidata

javljati konfuzije pri učenju.

Slična je situacija i sa kandidatima koji su se obučavali kod

nekvalifikovanih ili nedovoljno osposobljenih instruktora. Oni predstavljaju
ozbiljan problem u obučavanju jer su mnoge sadržaje, pokrete, reakcije...
pogrešno naučili ranije. Tada se moraju ulagati dodatne energije radi
preobuke, prevaspitanja i sl.

Bitno je znati da sve predispozicije (mentalne i druge sposobnosti,

obrazovanje...) za uspješnost u učenju pozitivno djeluju i na viši nivo
znanja, vještina i navika tokom obuke vozača.

PAMĆENJE

Osnove svakog učenja

, u cilju zdravog odrastanja, osposobljavanja

za život i opstanak čovjeka je

pamćenje

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Pamćenje

je psihički proces i/ili psihička funkcija zadržavanja

ranije doživljenih sadržaja koje se ogleda u njihovom prepoznavanju ili
reprodukciji. Zahvaljujući pamćenju, čovjek

prepoznaje

ranije opažene

predmete ili sadržaje.

U svijesti se zadržavaju predstave predmeta,

pojava, procesa, ljudi i sl

. Pamćenje je

osnova sticanja znanja, vještina i

navika

Fiziološku osnovu pamćenja čini značajna osobina nervnog sistema

poznata pod nazivom

plastičnost

. Plastičnost nervnog sistema ogleda se u

tome što svaki nervno-moždani proces ostavlja za sobom

trag

koji

omogućava da se on ponovo javi čak i onda kada na čulne organe ne djeluje
nikakva draž. Ovaj

otisak

(trag) koji nastaje kao "

urezivanje

" u moždanom

tkivu pri percepciranju (opažanju) poznat je pod nazivom

engram

Ruski fiziolozi Sečenov, Behterev i Pavlov su bili prvi koji su

pretpostavili i najavili svoje mišljenje da pamćenje nastaje nekom vrstom

promjene u vezama

između nerava u centralnom nervnom sistemu, a 1904.

god. francuski naučnik Rišar Semon (Richard Semon) postavio je teoriju
prema kojoj

svaki nadražaj

(stimulans) prenijet putem bilo kojih

čulnih

analizatora

ostavlja

diskretan materijalni otisak

u mozgu i nazvao ovaj

otisak

engramom

. Smatra se da je Semon vjerovao da

osnova engrama

leži u nekim hemijskim promjenama što je uticalo na niz drugih istraživanja
i teorija povezanih sa složenom anatomijom i funkcijom nervnog,
endokrinog i imunološkog sistema čovjeka.

Klasifikacija pamćenja radi njegovog razumijevanja se može vršiti

na razne načine. Najčešća je podjela pamćenja na:

•

namjerno i nenamjerno

•

mentalno i motorno.

Kriterij za prvu podjelu je

postojanje ili nepostojanje psihičkog

napora u procesu zapamćivanja

. U namjernom pamćenju se ulaže

psihički napor za zapamćivanje dok se u nenamjernom ne ulaže poseban
psihički napor. Učenje vožnje je pretežno namjerno (hotimično), a često i
nenamjerno (spontano).

Motorno pamćenje

su stečene (naučene) psihomotorne reakcije

pomoću kojih čovjek obavlja razne aktivnosti. Vezane su za psihomotoriku,
odnosno sastoje se od niza koordiniranih pokreta kojima je čovjek (kandidat

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

informacija, postoji i

privremeni plato

pri kojem dolazi do privremenog

zastoja u učenju. Privremeni se plato nakon nekog vremena gubi i mi
ponovo počinjemo upamćivati nove sadržaje, odnosno, ako se radi o vježbi,
usavršavanjem izvođenja i radnji dalje napredujemo.

Fiziološka osnova pamćenja jesu engrami

(R. Semon) u nervnim

mehanizmima. Prilikom sticanja novog znanja u nervnim se mehanizmima
brišu neki engrami, tj. izbacuje se jedan dio prijašnjeg, usvojenog

sadržaja

kako bi se "stvorilo" mjesto za "zapis" novog znanja. Ta je pojava više
izražena, što su ta dva sadržaja – prijašnje i novo koje se uči – sličnija.

Dijagram 1

. Krivulja vježbe karakteristična za sticanje

jednostavnih senzomotornih vještina, po fazama

Već je ranije govoreno o gubitku prijašnjeg znanja pri sticanju

novog, naglasivši da je taj gubitak manji ako su sadržaji različitiji. Sadržaji
koji su prenaučeni duže ostaju u sjećanju. To se postiže učenjem i nakon što
su sadržaji naučeni.

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Nivo učenja značajno zavisi od

interesa

za učenje određenih

sadržaja, reagovanja, aktivnosti i ponašanja.

Interes

je psihička funkcija

i/ili psihički proces

usmjeravanja svijesti i aktivnosti

uz zadovoljavanje

određenih adekvatnih potreba. Interes je praćen doživljavanjem ugode i
opuštanja.

Interes

omogućava lakše usvajanje sadržaja tj. intenzivniju

usmjerenost mentalnih aktivnosti na određene sadržaje koji u pojedincu
podstiču zadovoljstvo, čime učenje postaje osmišljeno i aktivno.

ZABORAVLJANJE

Zaboravljanje je psihički proces potiranja

(

"brisanja"

)

ranije

doživljenih sadržaja

. To je nemogućnost reprodukcije ili rekognicije

(potpune ili nepotpune). Zaboravljanje ima značajnu i složenu funkciju u
procesu učenja – sticanja i pamćenja znanja, vještina i navika.

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

bezbjednost   u   saobraćaju,   odnose   se   na   znanja   iz   osnova   bezbjednosti
saobraćaja   i   poznavanja   zakonitosti   kretanja   vozila   (put   kočenja,   put
zaustavljanja,   prevrtanje   vozila,   preticanje   vozila   u   krivini,   otpori   pri
kretanju vozila itd.)

Na dijagramu 3 je prikazana uspješnost u polaganju vozačkog ispita

kandidata u jednoj auto školi. Iako bi krivulja u produžetku prvo počela
stagnirati, a zatim i opadati, ipak suviše veliki broj kandidata polaže vozački
ispit više od četiri puta. Višestruki su uzroci tome, no svakako na to utiče i
postojeći način osposobljavanja vozača.

Poznavanje vlastitih sposobnosti

je jedan od značajnih ljudskih

faktora za bezbjednost u saobraćaju. Vozači – invalidi poznaju svoje
sposobnosti i po pravilu voze

defanzivno

. Oni su obično uzorni u

saobraćaju dok su drugi agresivniji jer ne poznaju svoje sposobnosti.

100

1. put

2. put

3. put

4. i više

puta

broj polaganja vozačkih ispita

če

Dijagram 3

. Dijagram uspješnosti polaganja vozačkog ispita

u jednoj auto školi

Istraživanje nivoa postignuća u

učenju

vožnje u auto-školama

prikazane na dijagramu 3 upućuju na potrebu

kvalitetnije

organizacije

učenja i potrebu ponavljanja i uvježbavanja vožnje radi višeg nivoa sticanja
znanja, vještina i navika i neophodne saobraćajne kulture (kulture vožnje).

100

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

VJEŠTINE I NAVIKE

Ponavljanjem i učvršćivanjem određenih znanja

(činjenica,

pravila, zakonitosti, psihomotornih reakcija i pokreta) doći će do

automatizacije

nekih radnji i ponašanja.

Procesom automatizacije sve se

više isključuje učestvovanje intelekta

101

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Vještina vožnje sastavljena je od niza integrisanih operacija

(izvođenje radnji volanom, gasom, kvačilom, kočnicom, mjenjačem...).

Učenje vožnje može biti metodički rasčlanjeno na programske i

nastavne jedinice. Npr.:

rješavanje saobraćajnih situacija na putu

(održavanje pravca, kružna vožnja, vožnja unazad, zaustavljanje,
mimoilaženje, parkiranje...).

Međutim vježbanje u

manipulisanju komandnim

uređajima u

vozilu treba da se vrši u cjelini (sinhronizovano, istovremeno).

Pri obučavanju kandidata u vožnji, instruktorima se preporučuje da

uvježbavanja kandidata vrše u više različitih situacija (vožnja unazad na
različitim mjestima, kretanje uz uspon, parkiranje i sl.). Na različite
situacije u vožnji kandidate treba pripremiti i u teoretskom dijelu.

Uspješno formirane

navike i vještina vožnje

treba da se učvrste i

automatizuju. To se upravo postiže uvježbavanjem u različitim situacijama.

Automatizacija usmjerenosti pažnje omogućava "podsvjesno" i/ili

polusvjesno usmjeravanje pažnje na saobraćajne situacije (na vozila
naprijed i nazad, na oznake, na pješake i dr.). Automatizacija pokreta tokom
vožnje oslobađa vozača da pažnju i psiho – fizičku energiju usmjerava na
elementarne postupke upravljanja vozilom – promjena brzine, pokazivače
pravca, rad volanom i sl. Time se štedi energija i zadržava se efikasno
reagovanje u vožnji.

Stečene

poželjne navike

– odnos prema drugim učesnicima, prema

drugim vozačima, pješacima (posebno djeci, starim i/ili bolesnim osobama),
invalidima, biciklistima, soptvenom vozilu, materijalnim dobrima,
putevima, oznakama, životinjama... su osnova opšte i saobraćajne kulture
koja je, pored znanja i vještine vožnje,

značajan faktor bezbjednosti u

saobraćaju.

103

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

104

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

EMOCIJE

Ljudi nisu samo racionalna bića koja svoje reakcije, ponašanja i

aktivnosti zasnivaju samo na opažanjima, mišljenjima i zaključivanjima.
Sve što čovjek opaža, on to i emocionalno doživljava i na to emocionalno
reaguje. Stvarnost – pojave, predmete, zbivanja... ljude i njihove postupke,
čovjek

opaža

doživljava

i na to reaguje svim čulima i različitim

fiziološkim, endokrinološkim, imunološkim, duhovnim i emocionalnim

106

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

reakcijama. Sve što čovjek opaža ima refleksije (uticaje) na emocionalne,
neurološke, endokrinološke, imunološke i duhovne doživljaje i reakcije.

Čovjek u ulozi vozača opaža složenu stvarnost u saobraćajnim

okolnostima koje

uslovljavaju najviše nivoe svih psiho – fizičkih,

fizioloških i emocionalnih angažovanja.

Upravljanje vozilom u uslovima

intenzivnog saobraćaja u kojem dominira brzina i snaga vozila naročito
uslovljava

snažno emocionalno doživljavanje i reagovanje

koje ima

povratne refleksije (uticaje) na efikasnosti reagovanja - na sopstvenu
bezbjednost u vožnji i bezbjednost drugih učesnika u saobraćaju.

Emocije su psihički procesi koji odražavaju odnos čovjeka prema

objektivnoj   stvarnosti   –   prema   predmetima,   pojavama,   procesima,
zbivanjima,   ljudima...   Taj   odnos   uslovljava   i   određuje   određeno
emocionalno  stanje.

Emocionalno stanje se odražava na tri načina –

modaliteta

i to kao



Emocionalni doživljaj

koji uslovljava da

ovjek u nekoj situaciji

može osjećati strah, slobodu, ljutnju, radost, tugu, prezir, ljubav,
zadovoljstvo, nezadovoljstvo, napetost, neugodu, ugodu i druge modalitete
(vrste) emocionalnih stanja;



Emocionalno

reagovanje uslovljava

ponašanje

, tj. reagovanje

koje može biti

neverbalno

(govor tijela),

verbalno

fizičko

psihomotorno

... i

fiziološko



Fiziološke promjene u tijelu

kao posljedica fizioloških reakcija

koji se manifestuju kao bljedilo, crvenilo, premor, psiho –fizička blokada,
pojačane aktivnosti i dr. su posljedice emocionalnih doživljavanja i
reagovanja.

Različite emocije i emocionalna stanja uslovljavaju:

•

osjećaj napetosti

ili

opuštenosti

ili

•

osjećaj ugode

ili

neugode

(hedonistički ton) koje su svojstvene

različitim pozicijama i funkcijama čovjeka u svakodnevnim, a
posebno u saobraćajnim situacijama.

107

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

interakcijama sa vanjskim svijetom (ljudima, zbivanjima, događajima...)
Npr.

uznemirenost pred dug put...



Briga

koja predstavlja strah od onoga što bi se moglo dogoditi.

Povezana je sa nedovoljnom obučenošću vozača i brojnim drugim uslovima
vožnje – karakteristikama saobraćajnica i okoline.

Strah negativno utiče na obuku i kvalitet vožnje. Neophodno je

suzbijanje i kontrola straha kao i svih drugih neugodnih emocija.



Srdžba

je emocija praćena

izrazitom neugodom i napetošću

Može   biti   različitog   intenziteta,   od   lagane   zlovolje   do   "bijesa".   Ona
nepovoljno   utiče   na   proces   obuke   i   vožnje.   Često   ometa   intelektualne
funkcije  i   procese   –  opažanja,   mišljenja   i  zaključivanja  koje  su  osnova
bezbjedne vožnje.



Ljubav

je emocija praćena ugodom i opuštenošću. Različitog je

intenziteta, od lagane simptomije do intenzivne ljubavi.

Razlikuju se :

•

rodbinska ljubav

•

prijateljska

•

spolna

•

ljubav prema radu, aktivnostima, predmetima

...

Ljubav utiče povoljno na psihičko stanje, psihičke procese i funkcije

vozača tokom obuke i vožnje. Ona je izvor osnaženja volje i motivacije u
vožnji.



Radost

je zasićena ugodom, opuštenošću, ugodnom

uzbuđenošću, nestrpljivošću. Različitog je intenziteta, od blagog
zadovoljstva do neizmjerne sreće. Povoljno utiče na obuku i vožnju.



Tuga

je emocija koja je zasićena i praćena izrazitom neugodom. i

napetošću ili pak patološkom "opuštenošću" – apatijom, depresijom i
sličnim stanjima. Tuga ima nepovoljne uticaje na psihičke procese,

109

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

funkcije, reakcije i ponašanja tokom obuke i vožnje. Zapravo ona isključuje
mogućnosti obuke i vožnje. Predstavlja riziko faktor bezbjednosti u vožnji.

osnovne

postoje

složene

emocije kao što je ljubomora koja je

praćena neugodom i napetošću i

estetske

emocije koje uslovljavaju

doživljaj lijepoga, koje su praćene ugodom i opuštenošću. One povoljno
utiču na obuku i vožnju koju treba njegovati kao sastavni dio saobraćajne
kulture.

Podjela emocija se može činiti i na osnovu drugih karakteristika

emocija. Prema

jačini

trajanju

razliku se:

•

afekti,

•

raspoloženja

•

strasti.



Afekti

su emocionalna stanja

velikog intenziteta a kratkog

trajanja

. Nastaju kao "emocionalna eksplozija" a najčešće se manifestuju u

formi srdžbe. Često ometaju pravilne postupke i samokontrolu, pa ljudi u
afektu mogu da čine nešto što izrazito šteti njima i okolini. Npr.,

nekontrolisano i agresivno ponašanje u vožnji ili poslije nastale
saobraćajne nezgode.

U teškim saobraćajnim situacijama najbolje se manifestuje opšta i

saobraćajna kultura i psihološki profil vozača.



Raspoloženja

su emocije slabijeg intenziteta i dužeg trajanja.

Raspoloženja se mogu javiti u formi tuge ili radosti. Raspoloženja se

mijenjaju zavisno od faktora

koja imaju značajan uticaj na vožnju. Treba

ih identifikovati, kanalisati i kontrolisati. U toku obuke to čini instruktor sa
ciljem da se kandidat osposobi za samokontrolu emocija.



Strasti

su emocionalna stanja

velikog intenziteta i dugog

trajanja

. Javljaju se u formi ljubavi i mržnje prema vožnji, otpora prema

vožnji.

Strasti su vezane za interesovanja. Strasti predstavljaju privrženost

nekoj aktivnosti (slikarstvo, automobilizam ...). One su značajan pokretač
aktivnosti.

110

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

vozilom. Vozači, nestabilne ličnosti, se neće moći u vožnji osloboditi
pretjeranog uzbuđenja (neugoda i napetosti) koje je uslovljeno teškoćama u
porodici ili na radnom mjestu. To su prenesena nepovoljna emocionalna
stanja iz svakodnevnih životnih uslova u proces vožnje koji ga može
ugroziti.

Istraživanjem je utvrđeno da

vozači sa boljim rezultatima na testu

emocionalne stabilnosti prave u prosjeku manje saobraćajnih nezgoda

od onih koji su imali slabije rezultate na navedenom ispitivanju
emocionalne stabilnosti. Jake emocije slabe i "zasljepljuju" druge psihičke
procese i funkcije što može štetiti u vožnji, bilo da su to ljutnja, afekti ili
euforije i prijatna veselja.

Vozači koji su načinili više saobraćajnih nezgoda češće dolaze u

sukob s organima bezbjednosti, pokazuju strepnje, češće padaju u afektivna
stanja itd. Emocionalno nestabilni vozači su više skloni saobraćajnim
nezgodama.

Dakle

, emocionalna stabilnost ličnosti je jedna od važnih

karakteristika ličnosti dobrog vozača

. Zbog toga je kod selekcije vozača

(kod izdavanja ljekarskih uvjerenja) bitno valjano i pouzdano utvrditi
optimalan stepen emocionalne stabilnosti na šta psiholozi treba posebno da
obrate pažnju.

112

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

ORGANSKE I FIZIOLOŠKE

OSNOVE PSIHIČKOG ŽIVOTA

ORGANSKE I FIZIOLOŠKE OSNOVE PSIHIČKIH POJAVA

NERVNI SISTEM

ENDOKRINI SISTEM

IMUNOLOŠKI SISTEM

113

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

imunološkom sistemu, bavi se posebna naučna disciplina –

psihofiziologija.

Spoznaja o povezanosti nervnog sistema (mozga) i psihičkih pojava

(psihičkih procesa) postala je osnova, ne samo

savremene psihologije

nego i medicine, fiziologije i mnogih drugih nauka. Sve do 18. vijeka, veza
između "duše" i tijela" nije bila objašnjena. Ni najveći mislioci antike
(Aristotel, Demokrit, Platon) nisu tada znali da je

psihički život

povezan

upravo sa

funkcijama nervnog sistema i mozga.

Tada je dominirala

religiozna dogmatika koja je zabranjivala i kažnjavala takva shvatanja.

Ipak, već u antičkim vijekovima bilo je genijalnih razmišljanja o

povezanosti nervnog sistema i psihičkih procesa. Među prvima koji je tome
doprinio bio je poznati Alkmeon (iz Krotonona), koji je još u 5 vijeku p.n.e.
(seciranjem leševa ljudi) utvrdio da je

mozak centralni dio osjećanja

intelektualnog života uopšte.

Nešto kasnije (na prelazu 4. i 5. vijeka p.n.e.)

grupa naučnika Aleksandrijske škole potvrđuju i utemeljuju vezu između
psihičkih procesa i centralnog nervnog sistema.

Međutim, narednih vijekova (sve do 18. vijeka) predhodne spoznaje

se potiskuju u sjenku i zaborav kao i mnoge druge naučne spoznaje zbog
ponovnih dominacija religioznih dogmi koje se naučne spoznaje "gušile",
zabranjivale i kažnjavale.

Krajem 18. vijeka u nauci se definitivno

učvršćuje spoznaja o

povezanosti psihičkih procesa sa nervnim sistemom.

Tome su značajno

doprinijeli Albrecht V. Haller (1708–1777) i F.J. Gall (1758–1828).

Sredinom 19. vijeka pojedini, prije svega fiziolozi, počinju

egzaktnijim   metodama,   a   posebno   putem   eksperimenata,   da   ispituju
psihičke pojava, a time i dalje potvrđuju i učvršćuju njihovu povezanost sa
nervnim   sistemom   i   strukturom   organizma   u   cjelini   što   je   posebno
utemeljenoo   i   ovjekovječeno   formiranjem   psihologije   kao   samostalne
empirijske nauke (W. Vundt, 1879).

Daljim razvojem moderne psihologije sve se više proučavala i širila

spoznaja povezanosti psihičkog života, svih psihičkig pojava i nervnog,
endokrinog i imunološkog sistema i somatske strukture organizma u cjelini.

Poznavanjem organskih – fizioloških osnova psihičkih pojava, više

se zna o psihi čovjeka, svim psihičkim procesima, složenim svojstvima i
drugim psihičkim pojavama, reakcijama, ponašanjima i drugim psihičim
fenomenima čovjeka. Npr.,

nesvjestica

je uslovljena zastojem rada srca ili

drugim poremećajima kardiovaskularnog sistema... stresom... organskom

115

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

povredom... glađu i dr.

Tuga

depresija

su uslovljene povredama,

oboljenima ili drugim fiziološkim i/ili socijalnim poremećajima.

Gubitak

pamćenja

–

amnezija

je uslovljena povredama, povišenom temperaturom i

dr.

Halucinacije

su uslovljene povredama, prekomjernim pijenjem

alkohola, drogiranjem, trovanjem i/ili drugim oboljenjima...

ORGANSKI I FIZIOLOŠKI MEHANIZMI

Poznato je da se ljudski

organizam

sastoji od čitavog niza

organa

odnosno

fizioloških mehanizama

koji vrše određene funkcije, neophodne

za opstanak i normalno cjelokupno funkcionisanje i život čovjeka.



Prvo, postoje određeni

vezivni mehanizmi

koji služe zadržavanju

oblika (fizionomije) pojedinih organa (glave, ruku, nogu,...) ili organizma u
cjelini. To su kosti, vezivna i potkožna tkiva, tetive, koža,...



Postoji grupa

prehrambenih mehanizama

koji služe

snabdijevanje organizma

materijama

neophodnim za njegov opstanak i

normalne funkcije (kiseonikom, hranom, vodom...). To je kardiovaskulani
sistem (srce, pluća, arterije, kapilari...) i gastrointestinalni sistem (probavni
sistem – želudac, crijeva...).



Dvije su grupe

posebno bitnih mehanizama

direktno povezanih

upravo sa psihičkim životom čovjeka. To su

nervni sistem – centralni

(mozak i kičmena moždina) i

periferni nervni sistem

(neuroni i nervna

vlakna van lobanjaske duplje i kičmene moždine) i

žlijezde sa unutrašnjim

lučenjem.



O funkciji fizioloških mehanizama

direktno zavisi i

psihički

život

čovjeka. Zbog toga je neophodno opširnije objasniti i znati njihovu

strukturu

funkcije

. Posebnu pažnju treba posvetiti strukturi i funkciji

nervnog

endokrinog

imunološkog

sistema

116

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

odgovoran je za

odnose

koje održavamo sa spoljašnjom sredinom i

predstavlja centar

intelektualnih aktivnosti.

Nervni sistem

je izrazito

složeni fiziološki mehanizam

kojeg čine

centralni nervni sistem

(mozak i kičmena moždina) i

periferni nervni

sistem

(neuroni i nervna vlakna koje leže van lobanjske duplje i kičmene

moždine, slika 1).

Slika 1

. Nervni sistem

MOZAK

Najvažniji i najsloženiji dio nervnog sistema je

mozak

koji ima

najveći značaj za život i psihu čovjeka. Od mozga se odvaja 12 pari nerava,
a od leđne moždine 31 par. Ti su nervi razgranati po cijelom tijelu i čine

periferni nervni sistem

čiji je zadatak da impulse iz čulnih organa prenosi

u mozak, te iz mozga nazad u mišiće. Čine ga

veliki mozak

moždano

stablo

kojeg čine

moždani most

produžena moždina

mali mozak

kičmena

moždina

, slika 2.

118

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Slika 2

. Uzdužni presjek mozga

Mozak čine

nervne ćelije – siva masa

(izvana) i

bijela masa

(iznutra). Siva masa je

kora mozga

koja je sastavljena od nervnih ćelija. Od

ukupno 14 milijardi nervnih ćelija, 10 – 11 milijardi je u kori mozga što joj
daje izuzetnu važnost. U njoj su smješteni brojni

kortikalni centri

. Ostali

veći dio ukupne moždane mase čine

nervni završeci

– bijela masa (iznutra)

gdje su smješteni

supkortikalni centri

vanjskom izgledu mozak

je pun raznih

bora

brazda

vijuga

koje čine izrazito veliku površinu mozga (220 000 mm2) u kojoj su
smješteni brojni

važni kortikalni centri

. Dominantna vijuga, brazda i/ili

duboki kanal koji se nalazi u predjelu od prednje do stražnje strane mozga i
dijeli mozak na

dvije moždane hemisfere

– lijevu i desnu. Druga je

poprečna vijuga – Rolandova brazda koja, s lijeva na desno dijeli sa
uzdužnom brazdom mozak na 4 značajna dijela (režnja) –

čeoni

tjemeni

zatiljni

sljepoočni

, slike 3 i 4.

119

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Slika 4

. Veliki mozak – polovi i glavne vijuge

Dio kore mozga iza Rolandove brazde sadrži pretežno centre

vezane za

senzorne funkcije

, dio kore neposredno ispred Rolandove brazde

sadrži uglavnom

motorne centre

, a ostalu površinu mozga u čeonom režnju

predstavljaju

asocijativna područja

(asocijativni centri ili

zone

Veliki mozak vrši mnoge i raznovrsne značajne funkcije – mentalne,

govorne, vizuelne, motorne, čulne, osjećajne... koje su povezane sa
centrima po određenim zonama u mozgu, slika 5.

Slika 5

. Moždane zone

121

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

I.P.Pavlov nazvao je

analizatorom

sve nervne tvorevine u

organizmu pomoću kojih vanjski i unutrašnji podražaji izazivaju različite
refleksne odgovore, shema 3.

Shema 3

. Pojednostavljena shema rasporeda analizatora

(prema I.P.Pavlovu)

Shema 3 prikazuje da je u svaki analizator uključen

periferni dio

, tj.

receptor ili čulni organi

(od 1-7: vidni, slušni, dodirni, mirisni, okusni,

motornog aparata i unutrašnjih organa). U područje leđne moždine (I) ulaze
aferentna vlakna (A) s kojih se impulsi prenose na nervne ćelije u leđnoj
moždini. Iz leđne moždine impulsi se prenose na nervne ćelije u talamusu
(II), a završetci tih ćelija ulaze u koru velikog mozga (III). Na kori velikog
mozga označeni su dijelovi moždanih područja raznih analizatora.

Funkcije mozga se mogu posmatrati u povezanosti sa njegovim

značajnim (glavnim) dijelovima kojeg čine:

zadnji

srednji

prednji

mozak.



Zadnji mozak

čine

produžena moždina

mali mozak

. U

produženoj moždini nalaze se centri za regulisanje disanja i rad srca. Mali

122

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

iznosi oko 220000 mm2. Samo jedna trećina leži uz lobanju, a dvije trećine
se nalaze uz zidove pojedinih brazda (Rot, 1983).

Veliki mozak prima impulse iz svih čulnih organa. Tako npr.

zatiljni

dio kore velikog mozga prima impulse iz oka, sljepoočni dio impulse iz uha,
a tjemeni dio impulse izazvane dodirom i pokretima.

Istovremeno, veliki mozak nervnim vlaknima šalje impulse nižim

nervnim strukturama i leđnoj moždini. Uz ta područja nalaze se anatomske
tvorevine koje omogućuju vezu između pojedinih dijelova velikog mozga.

Dok

potkorni dijelovi mozga

(supkortikalni) kao i kičmena

moždina upravljaju

organiskim promjenama

refleksnim pokretima

viši

nervni centri smješteni u kori mozga

predstavljaju

fiziološku osnovu

složene reakcije i psiho – fizičke procese.

Moždana kora

osnova

najsloženijih oblika ponašanja

čovjeka.

Nervnih ćelija

u organizmu ima oko 40 milijardi od čega 14

milijardi u sivoj masi kore velikog mozga (Ognjenović, 1978). Ogromne su
mogućnosti

nervne ćelije

, tog najsavršenijeg dara prirode, da stvara svjesne

produkcije i senzacije. Broj mogućih veza koje se mogu ostvariti među 14
milijardi nervnih ćelija je ogroman što je značajno i radi promjene
čovjekovih intelektualnih kapaciteta.

Moždana kora

nosilac najsloženijih oblika ponašanja čovjeka

Pojedini i razni dijelovi moždane kore imaju različite funkcije. Najopštije
prikazano, razlikuju se

tri

oblasti

ili

tri

zone

u moždanoj kori.



Prva zona je

senzorna zona

(

senzorni centri

) gdje se završavaju

senzorna nervna vlakna i nervno uzbuđenje pretvara u

osjete

opažaje

(percepcije).



Druga zona se zove

motorna zona

(

motorni centri

) iz koje

polaze motorna nervna vlakna koja prenose nervno uzbuđenje (komandu) u
mišiće.



Treću oblast čine

asocijativne zone

(

asocijativni centri

)

sastavljeni od nervnih ćelija i vlakana koje nisu neposredno povezane ni sa

124

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

čulnim organima ni sa mišićima. One povezuju

različite

dijelove moždane

kore i tako omogućavaju različite složene oblike ponašanja.

Najsavršeniji

najsloženiji procesi psihičkog života

(Npr

opažaji, mišljenje, pamćenje, emocije...

) značajno su

povezani sa

funkcijom kore velikog mozga

NERVNA ĆELIJA I NJENA FUNKCIJA

Osnova čitavog nervnog sistema jesu

nervne ćelije

(

neuroni

Nervna ćelija sastoji se od tijela većeg broja kraćih izdanaka koji se
nazivaju

dendriti

a služe prihvaćanju uzbuđenja od drugih nervnih ili

čulnih ćelija, te jednog dužeg izdanka koji se naziva

neurit

i odvodi nervno

uzbuđenje iz tijela ćelije, slika 6.

Slika 6

. Nervna ćelija

125

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Slika 7.

Sinapsa – mjesto indirektnog prelaza

uzbuđenja s jednog nerva na drugi

Sinapse

imaju veliko značenje za čitavu funkciju nervnog sistema.

One predstavljaju svojevrsne „skretnice“ ili „filtere“ za pojedine vrste
nervnih impulsa. Ovdje se neki impulsi pojačavaju, neki zaustavljaju
(inhibiraju) ili pak slabe, a neki se jednostavno propuštaju. Ovaj mehanizam
sinapsa osigurava da se nervno uzbuđenje ne širi difuzno, neselektivno po
svim neuronima, nego se njegovo širenje kanališe u određenom pravcu.

Sinapsa je neurofiziološki spoj dvaju nervnih ćelija (neurona).

Mehanizam rada sinapse je jedan od najsloženijih mehanizama u fiziologiji.
Počinje promjenom elektro-potencijala u samoj nervnoj ćeliji što aktivira
nervni protok, za određeni tip sinapse uvijek u jednom pravcu. Na prelazu,
samoj dodirnoj tačci, dešavaju se

hemijske promjene

koje dalje posreduju

nervni tok.

Supstanca

koja omogućava te hemijske procese i sprovođenje

impulsa naziva se hemijski posrednik ili transmiter – prenosna supstanca
(Krstić, D., 1996).

VRSTE NERVNIH PUTEVA

Već je rečeno da se

nervno uzbuđenje

širi uvijek u jednom smijeru

kroz

neurone

. Međutim, postoji još jedna „specijalizacija“ među nervnim

vlaknima u odnosu na smjer kojim ona provode uzbuđenja. Neka nervna
vlakna vode uzbuđenje od raznih

perifernih osjetnih organa

prema

centralnim dijelovima

nervnog sistema, tj. prema

mozgu

kičmenoj

127

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

moždini

. To su

senzorni nervni putevi

. Druga nervna vlakna vode nervno

uzbuđenje iz mozga i kičmene moždine prema raznim mišićima i
žlijezdama u organima. To su

motorni nervni putevi

. Dakle,

senzorni

nervni putevi vode nervno uzbuđenje od periferije prema centru a

motorni

nervni putevi vode nervno uzbuđenje od centra prema periferiji.

Funkcija ovih nervnih puteva je vidljiva i iz kompleksnijeg opisa

funkcija pojedinih organa, npr. organa vida, sluha, dodira, mirisa, okusa i
dr.

Ljudski organizam neprekidno je izložen raznim uticajima iz

vanjskog svijeta koji ga okružuje. Suština funkcije ljudske svijesti je upravo
u   odražavanju   vanjskog   svijeta   u   njoj.   Bez   uspješnog   i   pravilnog
odražavanja   svoje   okoline,   čovjek   se   u   njoj   ne   bi   mogao   orjentisati,
adaptirati pa ni održati. Da bi mogao odražavati taj vanjski svijet u svojoj
svijesti,   odnosno,   da   bi   ga   mogao   upoznati   i   u   njemu   opstati   čovjek
posjeduje posebne

fiziološke mehanizme

(vezivne, prehrambene, nervni,

endokrini i imunološki sistem). O funkciji ovih fizioloških funkcija direktno
zavisi psihički život čovjeka. Posebnu ulogu i značaj u tome imaju razne
nervne strukture.

Npr.:

jedan od najvažnijih odraza svijeta koji čovjeku omogućava

orjentaciju u životnoj sredini je

vidni

vizuelni

odraz svijeta. Ljudski

vid

jedan od glavnih faktora orjentacije čovjeka u spoljnom svijetu.

Čulom

vida

čovjek stekne približno 80% spoznaja o svijetu u kojem živi i od kojeg

zavisi. Pitanje je, dakle, kako čovjek vidi?

Čitav ljudski organizam neprekidno je izložen djelovanju svjetlosnih

talasa,

elektromagnetnih

talasa određenih dužina. Međutim, organizam

čovjeka nije osjetljiv na te talase nego samo poseban organ –

oko

Elektromagnetni talasi su

podražaji

koji djeluju na oko, odnosno na

osjetni

organ

– okrajak

vidnog nerva

receptor

za svjetlost. Kada svjetlosni talasi

iz vanjskog svijeta

podraže

oko, u njemu se zbiva niz

fizioloških

procesa

koji izazivaju

uzbuđenje

ili nervni impuls u receptorima vidnog nerva.

Nervno uzbuđenje se širi vidnim nervom (senzornim putem) prema mozgu,
u

senzorni

(vidni)

centar

kore mozga, a potom u

asocijativni centar

, gdje

se nervno uzbuđenje (nervni impuls) pretvara u

psihonervno

uzbuđenje –

impuls

, odnosno u subjektivni doživljaj svjetlosti tj. podražaja koji je

djelovao na oko (receptore).

128

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

KIČMENA MOŽDINA

Osim senzornih i motornih puteva koji predstavljaju

periferni

dio

nervnog sistema, postoji još i njegov

centralni dio

kojeg čine

mozak

kičmena moždina

Potrebno je napomenuti da je

struktura

cjelokupnog nervnog

sistema

znatno

složenija

u odnosu na prethodni shematski prikaz i izvršeno

objašnjavanje koje je bilo najvažnije za razumijevanje psihičkih pojava.

U tom kontekstu i takvom ekstenzitetu i intenzitetu potrebno je

prikazati i objasniti i kičmenu moždinu.

Kičmenu moždinu

čine

masa nervnih ćelija

i njihovih

produžetaka

koji se nalaze u kanalu kičmenih pršljenova. Sastavljena je od

sive

bijele

supstance.

Siva

supstanca

je iznutra koju čine

nervne ćelije

, a

bijela supstanca

je izvana koju čine

produžeci

nervne ćelije, slika 8.

Slika 8

. Presjek kičmene moždine

Kroz kičmenu moždinu prolaze većina nervnih puteva koji spajaju

razne dijelove tijela sa mozgom. Preko kičmene moždine se

sprovode

130

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

nervni impulsi

senzornim nervnim vlaknima od čulnih organa ka centru i

od centara motornim putevima, ka čulnim organima, slika 9.

Slika 9

. Shematski prikaz kičmene moždine sa kičmenim nervima

Kičmena moždina ima dvije glavne funkcije. Jedna je

sprovođenje

nervnih impulsa

između mozga i periferije što je objašnjeno. Druga je

regulisanje

većeg broja

refleksa

131

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Periferni dio

nervnog sistema sastavljen je od mnogobrojnih

nervnih vlakana

(neurona i dijelova neurona) koji se nalaze van lobanjskog

prostora (šupljine) i van kičmene moždine i koja centralni nervni sistem
povezuju s čulnim organima iz kojih nervne impulse odvode u više nervne
centre a potom nervne impulse iz viših nervnih centara vraćaju u mišiće i
žlijezde, slika 10.

Slika 9

. Periferni nervni sistem

133

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

U njegovom sastavu su i

nervna vlakna

nekih

motornih i

senzornih

nerava čije se nervne ćelije nalaze u mozgu i kičmenoj moždini.

Nervne ćelije

perifernog nervnog

sistema nalaze se u grupama koje

se nazivaju

ganglijama

. Duž kičmene moždine nalaze se

dva niza takvih

ganglija

. Jedan niz čine

autonomne ganglije

– nervne ćelije iz kojih izlaze

nervna vlakna vegetativnog sistema

. Drugi niz sastoji se iz

senzornih

ganglija somatskog sistema

. Motornih ganglija somatskog sistema nema

jer nervne ćelije iz kojih izlaze motorna vlakna somatskog sistema leže u
centralnom dijelu nervnog sistema.

VEGETATIVNI NERVNI SISTEM

Nervni sistem se može podijeliti i prema

putevima prenosa

nervnih impulsa

u glatke mišiće trbušnih i grudnih organa i u žlijezde ili u

ostale organe i dijelove tijela. Prema ovome nervni sistem se dijeli na

vegetativni

(autonomni) nervni sistem i

somatski

nervni sistem.

Osim

centara

koji se nalaze u

kori mozga

i mnogobrojnih nervnih

mehanizama povezanih sa refleksnom aktivnošću, u kičmenoj moždini, u
mozgu, postoje još neki

centri

, koji nisu smješteni u kori mozga nego u

masi bijele supstance, bliže bazi mozga. To su

manje mase sive supstance

koje su uronjene u bijelu masu. To su

supkortikalni

centri, čija je funkcija,

također, izrazito značajna. Neki od tih centara nazvani su

vegetativnim

centrima

, jer oni upravljaju određenim vegetativnim (vitalnim) funkcijama

organizma – disanjem, radom srca i krvotoka, radom probavnih organa,
funkcionisanjem žlijezda itd. Kako se vidi to su sve

vitalne

funkcije bez

kojih čovjek ne može opstati a pogotovo normalno funkcionisati.

Aktivnosti

kortikalnih centara

su gotovo uvijek praćene i

određenim

subjektivnim doživljajima

(npr.

emocionalne i druge reakcije

na ono što se vidi, čuje, okusi

...). aktivnosti

supkortikalnih

centara nisu

praćene takvom vrstom doživljaja. Oni svoju funkciju obavljaju nezavisno o
znanju osobe o tome, sve dok se nešto u organizmu ne poremeti. Zbog toga
ih nazivaju i

autonomnim centrima

, jer su u svom radu „autonomni“, tj.

134

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Shema 5

. Shematski prikaz vegetativnog nervnog sistema

U sve grupe nervnih ćelija dolaze nervi iz vegetativnih centara u

mozgu i iz kičmene moždine, a iz njih vode nervna vlakna u

žlijezde

– u

ednokrini

imunski

sistem,

krvne sudove

– u

kardiovaskularni

sistem

(srce, pluća...) i

organe utrobe

–

gastrointestinalni

sistem (stomak,

želudac, crijeva, jetra, bešika...).

Veliki dio nervnih procesa odvija se a da pri tome osoba nema

nikakvih doživljaja. Npr

., u organizmu se odvija proces probave, rada

žlijezda, krvotoka... a osoba o tome ništa ne zna – nema o tome svijest. Svi
procesi kod čovjeka pri kojima su angažovani samo niži centri mozga
(kičmena moždina, produžena moždina, mali mozak...) nisu praćeni
sviješću.

Da bi neki nervni proces (npr., opažanje) izazvao doživljaj (npr.

uočavanje, reagovanje) i postao

svjesni proces

, on mora da „zahvati“

136

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

moždanu koru jer

ni svi fiziološki procesi u moždanoj kori

nisu uvijek

praćeni svjesnim doživljajima. Po pravilu kada se odvijaju određeni
fiziološki procesi u moždanoj kori, osoba to doživljava kao određenu vrstu

psihičkih procesa

U zavisnosti od toga koji dijelovi moždane kore su aktivni, u kome

obimu i na koji način, osoba ima različite vrste doživljaja – različite osjete i
opažaje, različite predstave i misli, različite zaključke, odluke i ponašanja.
Niz okolnosti utiče na tu dinamiku opažanja, doživljavanja, zaključivanja,
reagovanja i ponašanja. Npr., saobraćajne situacije su složene i uslovljavaju
izrazite složene intelektualne, emotivne i voljne efikasne reakcije.

Ništa se u čovjeku ne događa izvan nervnog, endokrino –

imunološkog, duhovnog i psihičkog sistema. Svi psihički su u visokoj
koleraciji sa fiziološko – nervnim, endokrinim i imunološkim sistemom.

ENDOKRINI SISTEM

137

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Endokrini sistem se sastoji od niza žlijezda sa unutrašnjim lučenjem

koje proizvode

hormone

koji, pored ostalih bitnih obilježja i funkcija,

predstavljaju

hemijske

poruke

koje kroz krvotok stižu malim količinama

do odredišta, gdje vrše svoje funkcije.

Neki

hormoni djeluju na specifične organe

tako što

ubrzavaju

ili

sprečavaju

određene reakcije

dok drugi

djeluju na sva tkiva

regulišu

između ostalog,

metabolizam

rast



Hipotalamus

ima ulogu mosta između nervnog i endokrinog

sistema. On sadrži nervne centre koji regulišu različite tjelesne funkcije a
takođe, preko svojih hormonskih izlučevina mijenja aktivnost hipotize.

Hipotalamus je centar za regulaciju i kontrolu mnogih reakcija u

utrobi (visceralnih reakcija) – apetita, žeđi, tjelesne temperature, spavanja...
Ima značajnu ulogu u

regulisanju

kontroli emocionalnog

doživljavanja i

reagovanja.

Hipotalamus

hipofiza

su dvije male strukture koje se nalaze u

bazi velikog mozga i imaju

specifičan anatomski odnos

. S jedne strane,

neki neuroni hipotalamusa imaju produžetke koji dolaze do zadnjeg režnja
hipofize (neurohipofize), s druge strane,

mreža venskih krvnih sudova

ili

hipotalarno – hipofizni portalni

sistem, prenosi hormonalne elemente koje

je proizveo hipotalamus do prednjeg režnja hipofize (adenohipofize).



Hipofiza

je žlijezda koja se nalazi u kori mozga. Čine je prednji i

stražnji režanj.

Prednji režanj

luči hormon koji

utiče na rad ostalih

žlijezda

a i na

rast tijela

. Pojačani rad ove žlijezde uslovljava

gigantizam

posebno na pojačan rast udova. Gigantizam je praćen pojačanom
uzbudljivošću (iritabilnošću), slabljenjem pamćenja, opštom apatijom...
Nedovoljno lučenje ovog hormona uslovljava neke forme

pataljustog

rasta

koji mogu biti izrazito agresivni.

Hormoni hipofize podstiču melanocite, kožne ćelije koje proizvode

pigment koji određuje boju kože. Ima

anaboličko

dejstvo

, podstiče rast

kostiju, mišića i svih organa tokom djetinjstva i puberteta (mladalaštva).
Podstiče lučenje hormona tiroidne žlijezde (tireotropin i/ili tiroksin),
podstiče koru nadbubrežnih žlijezda da proizvodu kortikosteroide, izaziva
zadržavanje vode u bubrezima (proizvodi koncentrisaniju mokraću) i

139

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

sužava krvne sudove, podstiče lučenje majčinog mlijeka, izaziva
kontrakcije maternice pri porođaju, reguliše sazrijevanje oplodnih ćelija
(spermatozoida i jajnih ćelija) i proizvodnju polnih hormona...



Tiroidna ili štitna žlijezda

se nalazi na prednjem dijelu vrata i

sastoji se od

dva bočna režnja

koja okružuju početak dušnika i koji su

usko spojena uzanim dijelom tkiva zvanim suženje, a ponekad se javlja i
mali gornji produžetak zvani

piramidalni

režanj

Tiroidna žlijezda proizvodi dva hormona,

tiroksin

trijod –

tironin

, suštinski važna za

fizički rast

mentalni razvoj djece

, koji

podstiču metaboličke reakcije organizma, povećavajući ćelijsku

potrošnju

kiseonika

proizvodnju toplote

Za metaboličku finu ravnotežu organizma, jednu od bitnih osnova

opšte bio-psihološke i socijalne ravnoteže čovjeka što je uslov za efikasne
reakcije čovjeka u svim životnim situacijama, posebno otežanim
(traumatskim) kao što su i neke saobraćajne situacije, bitno je

regulisanje

funkcije tiroidne žlijezde

Proizvodnja tiroidnih

hormona

zavisi od podsticajnog dejstva

hormona tireotropina

(TSH), koji

proizvodi hipofiza

, a čije lučenje, s

druge strane zavisi i od faktora koji oslobađa tireotropin (TRH), koji

proizvodi hipotalamus

. Fina ravnoteža između ova dva hormona

omogućava da tijelo prilagodi nivo tiroidnih hormona u krvi svojim
potrebama. Podsticanje ove žlijezde raste kada dođe do njihovog nedostatka
(pozitivna povratna sprega – pozitivni fit-bek), a umanjuje se kada dođe do
njihovog viška (negativna povratna sprega – negativni fit-bek), shema 6.

140

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

uzbuđenje, zabrinutost, tenziju... Ako štitna žlijezda od djetinjstva
nedovoljno funkcioniše to uslovljava značajno usporenje rasta, umanjuje
energetske potencijale i snagu organizma, uslovljava deficit mentalnih i
drugih sposobnosti do mentalne retardacije.

Ovi i drugi pokazatelji iz oblasti endokrinog sistema obavezuju

eksperte iz oblasti  medicine, psihologije, obrazovanja i saobraćaja da to
znaju  i   da   značajne  simptome   prepoznaju   i   kod   učesnika  u  saobraćaju.
Tokom   ocjene   njegove   zdravstvene   i   radne   sposobnosti   i/ili   prilikom
vještačenja u saobraćajnim nezgodama.



Nadbubrežne žlijezde

su dvije male žlijezde piramidalnog oblika

koje su smještene kao „

kapice

“ iznad vrha svakog bubrega (desna i lijeva

nadbubrežna žlijezda). One sadrže dva različita dijela, različitog sastava i
dejstva.

Srž nadbubrežne žlijezde

je srednji dio obrazovan od nervnog

tkiva specijalizovanog za proizvodnju

katelohamina

, kao što su

adrenalin

noradrenalin

Kora nadbubrežne žlijezde

je spoljašnji dio funkcioniše na

podsticaj hormona hipofize

kortikotropina

(ACTH) i sastoji se od tri sloja

žljezdanog tkiva koji proizvode različite

kortikosteroidne hormone

Retikularna zona

proizvodi

androgene

kao što je

dehidroepiandrosteron

, koji djeluju kao muški polni hormoni.

Fascikularna zona

proizvodi

glukokortikoide

Glomerularna zona

luči

mineralokortikoide

. Uglavnom,

kora

nadbubrežne žlijezde

luči hormon

kortin

Kortin

adrenalin

značajno utiču i regulišu metabolizam

organizma čovjeka u povezanosti sa adaptacijom životnoj situaciji u kojoj
se nalazi.

Pomanjkanje kortina

uzrokuje besanicu, opšti zamor, slabljenje

seksualnih nagona, opštu slabost, apatiju...

Pojačano lučenje kortina

uzrokuje pretjerano osnaženje, prerani ili pojačani seksualni nagon kod
dječaka i odraslih muških osoba i muškobanjastih promjena kod djevojčica i
odraslih žena.

Pojačano lučenje adrenalina

pojačava krvni pritisak, ubrzava rad

srca, povećava mišićnu napetost... Djelovanje adrenalina je visoko

142

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

povezano   sa   funkcionisanjem   simpatičkog   dijela   vegetativnog   nervnog
sistema,   a   i   sa   poremećajima   koji   nastaju   u   organizmu   povezanih   sa
emocijama. Pojačano lučenje adrenalina uslovljava nervnu i emocionalnu
napetost koja se može manifestovati različitim obrascima nekontrolisanog i
agresivnog,   nasilničkog,   nekulturnog   i   destruktivnog   ponašanja,   pored
ostalih i kod učesnika u saobraćaju.



gušterači

(slezini), uronjene u tkivo koje proizvodi

izlučevine

za varenje

, nalaze se

grupe ćelija

zvane

Langerhansova ostrvca

. Ona su

obrazovana od dva tipa ćelija zaduženih da luče i izljevaju direktno u krv

hormone

koji regulišu

metabolizam šećera

i njegovu

koncentraciju

krvi. To su

ćelije alfa

koje proizvode

glukogen

ćelije beta

, koje

proizvode

insulin

. Nivelacija glukogena i insulina je jedan od uslova

metaboličke i opšte bio-psihološke ravnoteže.



Polne žlijezde

pored stvaranja polnih ćelija, luče i

posebne

hormone

koje regulišu polne i seksualne karakteristike – pol i formu tijela,

boju glasa i drugih obilježja ličnosti. Sa psiho-biološkog aspekta ovi
hormoni su jedan od značajnih faktora koji utiču na formiranje muških i
ženskih crta i složenih svojstava ličnosti.

Postoje i

druge žlijezde

čiji hormoni, takođe imaju značajnu ulogu

u razvoju i funkcionisanju ličnosti.

Poput svih drugih organa u tijelu čovjeka, i endokrine žlijezde su

pod uticajem impulsa koji dolaze iz nervnog i imunološkog sistema.
Podrazumjeva se i njihov uzajamni uticaj. Dakle, ništa se ne događa izvan
povezanosti i međusobnih funkcionisanja nervnog, endokrinog i
imunološkog, duhovnog i psihičkog sistema.

IMUNSKI SISTEM

Istraživanja su pokazala da su

nervni i endokrini sistem

osjetljivi

djelovanje činilaca psihološke prirode

i naročito,

emocija

, ali i da

postoji povratna veza i povratni uticaj endokrinog sistema na centralni
nervni sistem, odnosno psihu (Kaličanin, P. et all. 1994; Milić, A., 2004).

Saobraćajne situacije su značajno zasićene različitim

doživljavanjima, emocijama i stresnim situacijama.

Poznavanje

neuroendokrinih mehanizama

procesa

kojima se

ostvaruje stresna reakcija, često

u svakodnevnom životu i u saobraćaju

143

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Danas su neuroendokrine promjene karakteristične za stres,

uglavnom, poznate. Centralna dilema u ovoj oblasti danas jeste: da li su ove
promjene  specifične  ili   ne,   tj.   da  li   su  svi   stresori  povezani   sa   jednom
opštom   reakcijom   ili   su   različiti   stresori   u   vezi   sa   različitim   tipovima
reakcija?

Cannon-ov i Selye-ev model stresa podrazumijeva da su

fiziološke reakcije koje su dio stres-procesa univerzalne

. Novija

istraživanja, međutm, ukazuju na to da postoje razlike u reagovanju, čiji su
izvor individualne karakteristike, kao i razlike koje su u vezi sa tipovima
stresora (Cooper i Payne, 1991; Aldwin, 1994; Milić, A. 2004).

Poremećaji u funkcionisanju

imunog sistema

predstavljaju drugu

kategoriju u organizmu, karakterističnu za stres. Oni su veoma kompleksni i
nedovoljno ispitani. Postoje podaci o većoj učestalosti virusnih infekcija
kod osoba pod stresom. Pretpostavlja se da postoji kauzalna povezanost i
visoka korelacija procjene, doživljavanja događaja i stilova reagovanja na
njih i imunološkog statusa ličnosti.

Dakle,

endokrini

imuni

sistem imaju značajnu ulogu u procesu

stresa. Utičući na biohemijske i celularne procese u tijelu, oni predstavljaju,
takođe,

regulatorne i integrativne mehanizme

. Postoje brojne uzajamne

veze endokrinog i imunog sistema sa nervnim sistemom

, a

to znači i sa

psihičkim i nervnim procesima koji se u njemu odvijaju

Imunski sistem

zadužen za odbranu organizma

od napada

mnoštva stranih sićušnih i potencionalno opasnih elemenata koji nas
okružuju kao što su brojne klice, bakterije i virusi. Da bi uspio u tome,

imunski sistem

zavisi od djelovanja

bjelih krvnih zrnaca ili leukocita,

koji proizvode različiti tjelesni organi i koji se neprestano kreću kroz tijelo
tražeći sve vrste štetnih agenasa da bi ih, kada ih otkriju,

uništili

onesposobili

– neutralisali njihova štetna djelovanja.

Imunski sistem

štiti i vrši odbranu i

od svih drugih faktora

koji

slabe i iscrpljuju

adaptivne snage

oslonce

organizma ličnosti.

Značajnu ulogu u imunskom sistemu imaju njegovi organi –

timus

ili

grudna žlijezda

limfni čvorovi

slezina

kostna srž

, slika 11.

145

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Slika 11

. Organi imunskog sistema

Podrazumijeva se da je

mozak organ psihe

, i, istovremeno, glavni

regulator i koordinator rada tjelesnih organa. Ovim funkcijama mozak
ostvaruje integraciju psihičkih i somatskih procesa.

Mozgu pripada

centralna uloga u svim psihosomatskim procesima, a i u procesima koji
se odvijaju u stresu

Stresori iz spoljašnje i unutrašnje sredine djeluju na psihu, odnosno

mozak, putem osjećanja, odnosno opažanja, kada se ti osjećaji spoje sa

146

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

ukočenost, širenje zjenica itd

.). Jedni uspijevaju da se kontrolišu i

organizuju, dok drugi izbezumljeno bježe, nekontrolisano i dezorijentisano
trče na različite strane (npr.

pretrče na teritoriju suprotne strane u ratu

Sve su to moguća ispoljavanja stresne reakcije, tj. niza lančano povezanih
reagovanja u stresu. Važno je napomenuti da i percepcije ovih psihičkih i
tjelesnih promjena i procjene njihovog značenja i značaja, kod sebe ili kod
druge osobe, mogu podsticati ili smirivati dalja reagovanja u stresnoj
situaciji.

Učenje, koje uspostavlja i modifikuje veze između moždanog

“inputa” i “outputa”, nije običan svjesni kognitivni proces. Na njega utiču i
sadržaji nesvjesnog. Ono teče i klasičnim

Pavlovljevim i instrumentalnim

uslovljavanjem

. Pod uticajem je i društvenih i kulturoloških faktora.

Najveći  dio naučenog potiče iz ranog djetinstva. Od bitnog značenja je
uvremenjavanje učenja sa razvojem nervnog sistema (i mozga), odnosno
psihološkim   razvojem   jedinke.  Rana   iskustva   utiču   i   na   hemiju   i   na
anatomiju nervnog sistema, posebno mozga. Zbog toga je u analizi načina
reagovanja na stresne situacije u svakodnevnom životu pa i u saobraćaju,
neophodno   uključiti   psihosocijalne   karakteristike   ličnosti   kao   nezavisne
varijable.

PSIHONEUROENDOKRINI PROCESI U STRESU

Centralni nervni sistem svoje regulatorne i koordinativne funkcije

obavlja u tijesnoj saradnji sa endokrinim i imunološkim sistemom.

Između psihe, nervnog, endokrinog i imunološkog sistema postoji

međusobna   zavisnost   i   interakcija.   Ništa   se   u   procesu   opažanja,
doživljavanja i reagovanja na podražaje ne događa izvan navedenih sistema.
Tako   je   i   u   stresu.   To   potvrđuju   novija   istraživanja   koja   otvaraju   šire
mogućnosti   upoznavanja   etiologije,   prevencije   ili   liječenja   poremećaja.

Početak, tok i ishod stresa povezan je sa psihičkim procesima

(opažanje,

procjena, doživljavanje),

nervnim

(senzorni i motorni nervni putevi,

senzorni, asocijativni i motorni centri…),

endokrinim

(funkcija hipofize,

uticaj na druge žlijezde, lučenje hormona, uticaj na druge psihičke i nervne
procese…) i

imunološkim sistemom

(predisponiranost za stres,

psihofizička otpornost ili pak vulnerabilnost…).

148

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

MEHANIZMI NEUROENDOKRINIH PROCESA U STRESU

Osovina hipotalamus – prednji režanj hipofize – kora nadbubrežne

žlijezde predstavlja veliki endokrini sistem, čiji je izvor u hipotalamusu.
Hormonalna kaskada u njemu pojačava signal koji dovodi do toga da se
kortikosteroidi,   kao   najvažniji   hormoni   sistema,   oslobađaju   iz   kore
nadbubrežne žlijezde i ulaze u opštu cirkulaciju. Na svakom nivou sistema
mehanizmi   su  tipično  endokrini.  Specijalizovane   ćelije  oslobađaju  svoje
produkte   sekrecije,   koji   dosežu   krvnim   putem   do   drugih   ćelija,   gdje
ispoljavaju   specifično   dejstvo.   Hormoni   ne   stoje   neprekidno   na
raspolaganju.

Korteks nadbubrežne žlijezde ne “skladišti”

kortikosteroide, već ih stvara na zahtjev, odnosno na dati signal

. To čini

ovaj sistem u izvjesnoj mjeri inertnim. Potrebno je nešto više od tri minuta
da bi se, poslije doživljenog straha,

povećala koncentracija

kortikosteroida koji cirkulišu u krvi, i odreagovalo

U tom se intervalu,

pretpostavlja se, događa emocionalna zaravnjenost

(zbunjenost,

ukočenost, psihička i fizička blokada i dr.). Poslije toga povećana
koncentracija se održava više desetina minuta (akumulacija snaga).

Nasuprot tome, simpatički sistem je tipično neuronski. Relejske

stanice – bulbarna, medularna i ganglijska, po prirodi su sinaptičke, pa se
signal brzo prenosi, a prenosilac poruke (mesendžer) je uvijek na
raspolaganju, sintetizovan na mjestu i prisutan u sinaptičkim vezikulama.
Čitava transmisija se dogodi veoma brzo u hiljaditim dijelovima sekunde.

Postoji, dakle, upadljiva razlika u funkcionisanju osovine

hipotalamus – hipofiza – kora nadbubrežne žlijezde i osovine simpatikus –
medula   nadbubrežne   žlijezde.   Međutim,   dihotomija   u   funkcionisanju
pomenuta dva sistema, od kojih jedan funkcioniše kao hormonski, a drugi
kao   nervni,   samo   je   prividna.  Moderna   neurobiologija   pruža   sve   više
dokaza  da  svaki  od ova dva sistema  ima  izvjesne karakteristike  i  onog
drugog. Već dugo se zna da simpatički nervni sistem predstavlja i neku
vrstu endokrine žlijezde, s obzirom na funkcionisanje medule nadbubrežne
žlijezde.

Adrenalin i noradrenalin

medule nadbubrežne žlijezde ulaze u

opšti krvotok, koji ih vodi cijelim organizmom do njihovog odredišta. S
druge strane,

kortikotropna osovina funkcioniše i na endokrini i na

nervni način

. Ćelije hipotalamusa koje sintetišu CRF (kortikoliberin) su

pravi neuroni, čiji aksonski završeci dovode peptid do hipofize. CRF je
dakle,

neurohormon

– hormonski po funkciji, a neuronski po porijeklu

(Kaličanin, P. et all, 1994; Milić, A., 2004).

149

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Najzad, oba načina funkcionisanja pomoću “klasičnih” neuro-

transmitera i neuropeptida mogu da postoje u istim ćelijama i da budu
istovremeno u interakciji. Ovakva organizacija nije izuzetak, već pravilo.
To omogućava jasno razgraničenje između nervnog i endokrinog sistema
(Kaličanin, P. et all, 1994; Milić, A., 2004).

U procesu adaptacije i regulacije metabolizma (ćelija) neophodna je

glikoza

, odnosno

regulacija glikemije

. To je složen proces. Nasuprot

insulinu koji dovodi do hipoglikemije

postoji čitava baterija hormona

kontraregulacije koji dovode do hiperglikemije

. Među njima su, na

prvom mjestu,

kortikosteroidi

kateholamini

, koji kombinuju svoja

djelovanja, zavisno od uslova, da bi se osigurao

energetski balans

organizma

Primarno djelovanje insulina, pored regulacije hipoglikemije,

jeste aktiviranje transporta glikoze u ćelije perifernih tkiva i,
uglavnom, skeletne mišiće, najveće konzumatore energije

. U

regulaciji

insulina

učestvuju i

parasimpatički sistem

(

nervus vagus

) i

ortosimpatički sistem

(

nervus splanchnicus

). Prvi povećava, a drugi

smanjuje sekreciju insulina.

Adrenalin

noradrenalin

imaju značajnu ulogu u regulaciji

energetskih potencijala organizma. Adrenalin reguliše

glikogenolizu

–

povećanje glikemije i plazmatskih masnih kiselina. Noradrenalin izaziva
malu hiperglikemiju, utiče na metabolizam i

produkovanje toplote

(angažovanje   noradreneričkog   sistema   u   odgovoru   na   hladnoću).   Dakle,
uloga   adrenalina   i   noradrenalina   je   bitna   u   procesu   adaptacije   i   u
stresogenim uslovima hladnoće (posebno značajno u ratnim uslovima). U
regulaciji   glikemije   i   energetskog   balansa,   značajnu   ulogu   imaju   i

glikokortikoidi

. Glikokortikoidi, dakle, orijentišu metabolizam ka stvaranju

energetskih rezervi na račun sinteze proteina. Ove se rezerve oslobađaju
adrenalinom, da bi se dopremili energetski supstrati u tkiva, kao što su
skeletni mišići i mozak ili se konzumirali, pod uticajem noradrenalina, radi
produkcije toplote.

U procesu adaptacije i osiguranja energetskog balansa važnu ulogu

imaju i

kortikosteroidi

. Oni podstiču na uzimanje hrane, posebno ugljenih

hidrata. Smanjeno unošenje hrane aktivira kortikotropnu osovinu. U tim
slučajevima kortikosteroidi osiguravaju održavanje glikemije i energetskih
rezervi.

Redukcija aktivnosti noradrenergičkog sistema ograničava utrošak

kalorija i osigurava čuvanje raspoložive energije. Tako se smanjuje uticaj

151

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

ograničenog   unošenja   hrane   na   pad   tjelesne   težine.   Smanjenje
noradrenergičkog   tonusa   manifestuje   se   i   na   kardiovaskularnom   nivou,
hipotenzijom.   Nasuprot   tome,   hiperkaloričnu   ishranu   prati   povećanje
noradrenergičke aktivnosti, koja je identična onoj koja se vidi kod izlaganja
hladnoći.

PSIHOLOŠKI MEHANIZMI U PROCESU ADAPTACIJE

Već opisano djelovanje

hormona adaptacije

ukazuje na njihovu

veliku ulogu u regulaciji metaboličkih funkcija u stresu

. Komandni

centar je, prije svega, u hipotalamusu, koji, u zavisnosti od prirode stresa, na
diferentan način angažuje svoje funkcije.

Poznato je da su kortikotropna osovina i simpatički sistem osjetljivi

na psihološke uticaje (

Cannon

, 1911).

Selye

je 1936. opisao sindrom

nespecifičnog   odgovara   organizma   na   agresiju,   koji   se   karakteriše
hiperplazijom   nadbubrežnih   žlijezda,   involucijom   timusa   i   pojavom
gastričkih ulcera. Ove promjene, koje uglavnom svjedoče o hiperaktivnosti
kortikotropne osovine, a od kojih je

Selye

načinio osnovu svog “

opšteg

adaptacionog sindroma

” ili

stresa

, definisane su kao

nespecifični

odgovor organizma na sve zahtjeve koji mu se postavljaju

(Kaličanin, P.

et all, 1994; Milić, A., 2004).

Izlaganje jačoj hladnoći praćeno je brzim povećanjem

kortikosteroida u krvi. Ako ovi uslovi ostanu nepromijenjeni, aktivnost
kortikotropne osovine se progresivno smanjuje i poslije nekoliko sati ili
dana plazmatski kortikosteroidi padaju nešto ispod onih vrijednosti koje su
karakteristične za uslove neutralne temperature. Opšti odgovor organizma
ima, dakle, dvije faze: prvu –

inicijalnu

, nespecifičnu, tj. nezavisnu od

prirode stimulusa i

kasniju,

koja je različita i zavisi od fizičkih

karakteristika   okoline.   Ovu   kasniju   reakciju   određuju   čiste   potrebe
organizma   da   se   adaptira   novoj   situaciji.   Sekrecija   kortikosteroida   je
potpuno   prilagođena   borbi   protiv   hladnoće.   Nasuprot   tome,   smanjenje
aktivnosti   kortikotropne   osovine   pri   izlaganju   toploti   utiče   na   termičku
regulaciju, sniženjem produkcije metaboličke toplote.

Inicijalni odgovor je sasvim druge prirode. Brojni eksperimenti, a

naročito radovi

Johna Massona,

pokazali su da taj odgovor izostaje ako

stresogena situacija nije neprijatna. Ova faza, koja, po definiciji

Selye-a

jedina nosi s pravom naziv

stres

, odnosno

distres,

jeste, dakle, odgovor koji

152

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

vrijeme i neuroendokrino, zavisno od interakcije brojnih faktora koji su
povezani sa individuom i datom situacijom (Kaličanin, P. et all, 1994;
Milić, A., 2004).

Bez obzira na to da li je neuroendokrina aktivacija emocionalnog

porijekla   ili   je   izazvana   fiziološkim   poremećajima   ravnoteže,   ona
predstavlja   samo   jedan   aspekt   globalnog   odgovora   organizma.
Prilagođavanja   putem   ponašanja   omogućavaju   najjednostavnije   efikasnu
adaptaciju. Ova dva oblika adaptivnog reagovanja nisu nezavisna, već su
tijesno povezana različitim fiziološkim i psihološkim mehanizmima, čija
analiza omogućava razumijevanje nekih aspekata uspješne ili neuspješne
adaptacije.

Razlike u reakcijama u stresogenim situacijama dijelom su i

genetski

uslovljene. Razlike u reagovanju stiču se, djelimično, i u ranom

životnom dobu, po istraživanjima grupe istraživača

Roberta Sapolsky-e

Michaela Meaney-a

. Ova grupa istraživača istakla je hipotezu da različiti

doživljaji u ranom dobu mogu da modifikuju, na trajan način,

receptore za

kortikosteroide, koji istovremeno pokreću neuroendokrinu regulaciju i
regulaciju ponašanja

. Značaj ovih istraživanja mogao bi biti ogroman.

Mogla bi se osvijetliti neurobiološka osnova ličnosti, koja je uslovljena
kako nasljeđem, tako i djelovanjem faktora okoline tokom razvoja i,
posebno, učenjem. Svi ovi činioci su u permanentnoj dinamičkoj interakciji.

Mehanizmi psihološke prirode utiču i na doživljaj bola. Oni ga

mogu izazvati, pojačati, ali i smiriti. Doživljaj bola može da se uslovljava ili
razuslovljava.

Beecher

(1956) ističe da doživljaj bola zavisi, između

ostalog, i od opšteg stanja, odnosno situacije u kojoj se osoba nalazi.

Anksioznost

obično pojačava bol. U stersogenim situacijama, posebno u

ratu, kada je opasnost po život veća, bol se slabije osjeća. Dakle, stres može
da analgetično djeluje na bol, a i na način reagovanja na događaje.

Analgezija izazvana stresom, naziva se psihogenom analgezijom

. Ona

može biti

opijatna

neopijatna

, odnosno

hormonska

nehormonska

U stresu analgezija vrši važnu adaptivnu funkciju. Ona omogućava

da organizam usmjeri sve svoje snage na suočavanje sa stresnom situacijom
koju doživljava, a ne na doživljavanje bola. Postoji, u stvari, antagonizam u
funkcionisanju dva sistema koje psiholozi nazivaju

motivacionim

, od kojih

zavisi i reagovanje, odnosno ponašanje u stresu.

jednom

motivacionom sistemu, glavnu ulogu ima

doživljaj

straha koji pokreće određenu odbrambenu reakciju u vidu borbe,

154

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

bjekstva ili mobilizacije

, u zavisnosti od situacije i efikasnih rješenja, kada

strah nije suviše visokog intenziteta i ne remeti svrsishodno reagovanje.

drugom

motivacionom sistemu, dominantnu ulogu ima

doživljaj

bola

, povezan sa nizom refleksnih ponašanja da bi se zaštitio dio tijela koji

trpi bol. Međutim, u nekim situacijama to može da ugrozi cio organizam, jer
ometa poduzimanje drugih potrebnih aktivnosti.

Utvrđeno je da priroda stresa, kao i priroda analgezije koja je njime

izazvana, zavisi od

udaljenosti

organizma od opasnosti koja ga ugrožava i

sposobnosti organizma

da se od te opasnosti odbrani. Kada je opasnost

udaljenija, pa i neizvjesna, i kad organizam ima više mogućnosti da joj se
suprotstavi, analgezija je, po pravilu,

neopioidna

. Kada je organizam već

suočen sa opasnošću i kad ne može da je se oslobodi, analgezija je
opioidna.

Pretpostavka je da će se svi psihološki mehanizmi prepoznati i

identifikovati tokom analize rezultata istraživanja, tj. procjene učestalosti,
značenja, nivoa životne ugroženosti, emocionalnih reagovanja i načina
efikasnog (i neefikasnog) reagovanja, a u korelaciji sa psihosocijalnim
profilom ličnosti (psihosocijalno iskustvo).

PSIHONEUROIMUNOLOŠKI PROCESI U STRESU

Termin

psihoimunologija

upotrijebili su

Solomon

Moose

(1964)

u svom radu

Emocije, imunitet i bolest

. Danas se uobičajeno koristi termin

psihoneuroimunologija

, mada bi bilo ispravnije govoriti o

psihoneuroendokrinoimunologiji

jer je riječ o dvosmjernim interakcijama

psihičkih, nervnih, endokrinih i imunoloških procesa.

Psihoneuroimunologija (PNI) podrazumijeva da su sve bolesti po svom
nastanku, toku i ishodu, u većoj ili manjoj mjeri multifaktorske i
biopsihosocijalne

. One se razvijaju interakcijom specifičnih etioloških

činilaca (bakterije, virusi, karcinogeni itd.), kao i genetskih, endokrinih,
nervnih, imunoloških, emocionalnih, bihejvioralnih faktora.

Ovaj pristup

(holistički) jeste neophodna osnova savremene medicine

Ljekari su i ranije primijetili da su teške

stresne situacije

praćene

češćim obolijevanjem od raznih somatskih bolesti, što je ukazivalo na

poremećaje imunološkog

sistema. Međutim, zbog teže mjerljivih

imunoloških funkcija, tek su posljednjih petnaestak godina započela
ozbiljnija eksperimentalna i klinička istraživanja uzajamne interakcije

155

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

procese ljudskog organizma, izazvane biološkim i psihosocijalnim
promjenama.

Razmatrajući neuroendokrini odgovor na stres, Borysenko ga

(1984) razlaže na sljedeće faze (Kaličanin, P. et all, 1994):

•

Stresni stimulus se prenosi (senzornim nervnim putem) do

korteksa i dalje do limbičkog sistema;

•

Limbički sistem prenosi emocionalne informacije u

hipotalamus, čiji je primaran zadatak da reguliše homeostazu;

•

Neurosekretorne ćelije hipotalamusa se stimulišu i oslobađaju

male neuropeptide, koji putuju do hipofize i drugih dijelova
mozga;

•

Neuropeptidi, kao prenosioci poruka, modulišu oslobađanje

hormona, kao što je ACTH (adrenokortikotropni hormon);

•

ACTH pojačava neprijatan signal izazvan oslobađanjem

potentnih aktivnih kortikosteroida iz kore nadbubrežne žlijezde;

•

Hipotalamički neuroni istovremeno pojačavaju aktivnost

simpatičkih grana autonomnog nervnog sistema;

•

Pojačana aktivnost simpatikusa izaziva sekreciju kateho-lamina

(tj. adrenalina i noradrenalina) iz nadbubrežne žlijezde;

•

To, takođe, uzrokuje oslobađanje osam dodatnih hormona;

•

Kortikosteroidi i kateholamini smanjuju efikasnost imuno-

loškog sistema putem inhibicije i makrofaga i limfocita;

•

Posljedica navedenog procesa jeste povećana osjetljivost

organizma na bolesti...

Neuroendokrini mehanizmi

, odnosno

procesi u stresu, javljaju se

kao posrednici u interakciji psihe i imunog sistema

Stres i sa njime

povezane emocije, udruženi su sa značajnim fiziološkim procesima

. Te

promjene uključuju, prije svega, aktivaciju kortikotropne osovine i osovine
simpatikus – medula nadbubrežne žlijezde, uz druge endokrine sisteme.
Dva pomenuta velika stres – sistema utiču na brojne aspekte imuniteta
(Kaličanin, P. et all, 1994; Milić, A., 2004).

Simpatički nervni sistem

, odnosno osovina simpatikus – medula

nadbubrežne žlijezde, najviše je angažovan u stanjima straha, ljutnje, bijesa,

157

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

kao i pri drugim jačim emocijama u stresnim situacijama. Istovremeno
dolazi do aktivacije sistema hipotalamus – hipofiza – kora nadbubrežne
žlijezde, tj.

kortikotropne osovine

, posebno za vrijeme prijetnji i jačeg

ugrožavanja. Aktivacija ove osovine često prati

hroničan stres

kliničku

depresiju

. To dovodi do oslobađanja adrenalina i noradrenalina, kao i

drugih kateholamina, u krvotok. Aktivacijom kortikotropne osovine,
oslobađaju se ACTH i kortikosteroidi. Naravno, ovo je krajnje uprošćeni
prikaz, jer obično oba sistema učestvuju u stresnim reakcijama i povezani
su sa imunološkim sistemom.

Proučavanje interakcije centralnog nervnog sistema, ponašanja i

imunog sistema, postaje sve interesantnije, jer omogućava bolje
razumijevanje složenih procesa koji se dešavaju u stresnim situacijama i
procesima koji doprinose nastanku, toku i ishodu bolesti. Time je otvoreno
novo, vrlo perspektivno područje istraživanja, koje se naziva

psihoneuroimunologija

Ta istraživanja su neophodna i kod učesnika u saobraćaju s ciljem

da se proširenim saznanjima preventivno utiče na doživljavanja i reagovanja
učesnika u saobraćaju radi opšte, tako neophodne, bezbjednosti.

158

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

LIČNOST

Jedno od najsloženijih pitanja u psihologiji je

ličnost

- njeni psihički

procesi i funkcije, složena svojstva, fiziološki procesi i reagovanja, njegove

160

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

aktivnosti, ponašanja i dr.

Ličnost

centralni faktor

akter

svih

društvenih događanja. Ličnost je kreator svih socijalnih (tehničkih, naučnih,
kulturoloških, političkih...) nasljeđa. Zbog toga je važno pitanje i preduslov
rada sa ljudima poznavanje i procjena ličnosti – njenih osobina, funkcija,
doživljavanja, reagovanja i ponašanja.

Brojna su i

različita shvatanja o ličnosti

zbog njene

izrazite

složenosti

koja se ogleda u njenoj

dinamičnosti

(promjenljivosti) i

individualnosti

. Zbog toga postoje i

brojne različite definicije ličnosti

Sve definicije (Rot ) sadrže tri bitne karakteristike ličnosti -

jedinstvo

ili

integritet

ličnosti

jedinstvenost

- individualnost

ličnosti

relativna

dosljednost -

konzistentnost u ponašanju

Imajući u vidu ove nabrojene karakteristike, N. Rot definiše ličnost

kao "

jedinstvenu organizaciju osobina koja se formira uzajamnim

djelovanjem organizma i socijalne sredine i određuje opšti, za
pojedinca karakterističan način ponašanja

." Jedinstvo ili integritet

ličnosti podrazumijeva skup osobina ili crta ličnosti koje su međusobno
povezane i koje utiču jedna na drugu. Dakle, jedna osobina ličnosti utiče na
sve druge osobine. Npr.:

crte karaktera ispoljavaju se zavisno i u sklopu sa

svim drugim crtama ličnosti (temperamentom, sposobnostima, motivima,
stavovima, shvatanjima...).

Jedinstvenost

(osobenost, individualnost) svake

ličnosti ogleda se u tome da se svaki pojedinac razlikuje od drugog
pojedinca po svojim osobinama. Upravo je to zbog toga što su osobine
(crte) različito strukturirane kod pojedinih ličnosti.

Jedna od bitnih osobina ličnosti je

relativna dosljednost

ponašanju ličnosti, odnosno

sličnost u ponašanju

u datim situacijama.

Npr.,:

ispoljena neurotičnost, agresivnost, impulsivnost ili neodgovornost u

svakodnevnoj situaciji, ispoljit će se i u vožnji i drugim načinima učešća u
saobraćaju.

U psihologiji postoje veoma raznovrsne definicije pojma ličnosti.

Sve one ističu više ili manje neke od osobina ličnosti.

Jedna od definicija koja pomaže da se shvati pojam i značenje ličnosti je:
"

Ličnost je skup svih psihičkih osobina čovjeka

koje su kod svakog

161

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Shema 7

. Korespodentnost strukture ličnosti i osnovnih faktora razvoja

Strukturu ličnosti

čine:

•

obilježja fizičke konstitucije (upadljivost i/ili neupadljivost);

•

sposobnosti (fizičke, mentalne, senzorne i psihomotorne);

•

karakter;

•

temperament;

•

potrebe – motivi i motivacija;

•

stavovi i shvatanja;

163

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

•

interesi;

•

volja i dr.

Značajnu ulogu u formiranju ličnosti imaju nasljedni faktori –

predispozicije koje su determinisane

biološkim faktorima

– somatskom

strukturom, nervnim, endokrinim, imunološkim sistemom,

socijalnim

faktorima

– uticajem porodice, škole, crkve, religije, uže i šire socijalne

sredine, aktivizacijom čovjeka tokom odrastanja i njegovo zrenje.

Svaka navedena i druge osobine su značajne u ljudskom ponašanju,

pa i u ponašanju vozača.

Shema 8

. Faktori razvoja ličnosti

164

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

166

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

SPOSOBNOSTI

POJAM, ZNAČAJ I GRUPE SPOSOBNOSTI

TJELESNE, ZDRAVSTVENE I FIZIČKE SPOSOBNOSTI

MENTALNE SPOSOBNOSTI

SENZORNE SPOSOBNOSTI

PSIHOMOTORNE SPOSOBNOSTI

167

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

POJAM, ZNAČAJ I GRUPE SPOSOBNOSTI

Sposobnosti su mogućnosti i uspješnost ličnosti da obavi određene

poslove i aktivnosti. O njima se zaključuje posredno na osnovu uspješnosti
određenih aktivnosti. Dakle sposobnosti su osobine ličnosti od kojih zavisi
nivo   uspješnosti   obavljanja   određenih   aktivnosti   i   poslova   –   izvršenja
određenih   zadataka   i   ostvarivanja   određenih   ciljeva.   Sposobnosti
podrazumjevaju   i   nivooe   zadovoljenja   određenih   ljudskih   i   društvenih
potreba.

Sposobnosti su mnogobrojne jer se ispoljavaju brojnim različitim

oblastima ljudske aktivnosti. Njihov broj se može, radi poznavanja i
razvijanja sposobnosti, svesti na ograničen broj.

Engleski psiholog

Spirman

(1904) je prvi ispitivao sposobnosti

primjenivši

metodu faktorske analize

. On je postavio teoriju dvaju faktora.

Uspjeh u svakom poslu, po Spirmanu, zavisi od

dvije grupe faktora

, prvo,

od jednog

opšteg faktora

ili

generalnog faktora

koji je nazvao

G-

faktorom

, i od jednog ili više

specifičnih faktora

važnih za vršenje

određenog posla koji je Spirman nazvao

S-faktorom

Generalni faktor predstavlja

opštu sposobnost

–

inteligenciju

koja

učestvuje, u višem ili nižem stepenu, pri obavljanju svih vrsta poslova, ali
pri različitim vrstama manuelnog rada ima manju ulogu, iako i tu učestvuje,
a pri intelektualnom (umnom, mentalnom) radu ima veći značaj i ulogu.

U različitim (brojnim) aktivnostima pored opštih sposobnosti,

značajnu ulogu imaju

specifični faktori – specifične sposobnosti

koje su

međusobno i sa opštim faktorom – opštom sposobnošću u visokoj
koleraciji. I specifični faktori su, više ili manje, povezani i slični koji se
mogu shvatiti kao grupni (specifični) faktori.

Spirmanova istraživanja su provjeravana i potvrđena istraživanjima

i drugih značajnih psihologa. Poseban doprinos tome dao je američki
psiholog

Terston

. Sva istraživanja su potvrdila da je

faktorska analiza

imala naročito uspjeha u

ispitivanju sposobnosti

. Daljnja istraživanja su

ukazala i potvrdila da postoje opši i specifični centri različitih sposobnosti
(mišljenja, govora, vida...) u nervnom sistemu – u kori velikog mozga pri
čemu se mogu izvršiti izrazito precizna lociranja određenih centara i
podcentara što je značajno za psihološki i medicinsko – somatski pristup.

Na osnovu pomenutih drugih istraživanja sposobnosti i putem

faktorske analize i drugim metodama, mogu se razlikovati, pored

tjelesnih

169

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

zdravstvenih

konstitucionih

fizičkih

sposobnosti – osnove svih drugih

sposobnosti, mogu se razlikovati tri grupe sposobnosti. Prvu grupu
sposobnosti čine

intelektualne

ili

mentalne

sposobnosti, drugu grupu čine

psihomotorne

sposobnosti, a treću grupu čine

senzorne

sposobnosti.

Sposobnosti su značajne osobine ličnosti koje su visoko korespodentne sa
drugim osobinama ličnosti – sa drugim složenim svojstvima i kapacitetima
ličnosti. Od sposobnosti zavisi nivo razvijenosti, zrelosti, otpornosti
ličnosti, nivo obrazovanja, kulture, stvaralaštva, uspješnosti, adaptivnosti,
socijalizacije, skripta doživljavanja, procjenjivanja i reagovanja i ukupnog
stila življenja.

Postoje, dakle,

primarne

(osnovne) sposobnosti (tjelesne,

zdravstvene, fizičke, intelektualne – mentalne, psihomotorne i senzorne) i

sekundarne

sposobnosti kao što su sposobnosti za govor, učenje, rad,

vožnju...

Sposobnosti ličnosti imaju značajnu ulogu u sticanju znanja i

vještina vožnje. To su osobine ličnosti od kojih zavisi razlika u uspješnom
obavljanju određenih poslova i vršenju određenih zadataka, postizanju cilja,
efikasnom doživljavanju, reagovanju i ponašanju u različitim životnim
uslovima.

Sposobnosti predstavljaju

važan faktor za bezbjednost u

saobraćaju

. Od opštih sposobnosti zavise i sposobnosti i vještine vožnje i

snalaženja u brojnim novim i složenim saobraćajnim situacijama. Primarne
sposobnosti za vozača i druge učesnike u saobraćaju su:

•

tjelesne, zdravstvene i fizičke

;

•

mentalne – intelektualne

;

•

psihomotorne

•

senzorne (čulne) sposobnosti.

Sve sposobnosti su međusobno povezane koje determinišu sva

druga opšta, individualna i specifična svojstva ličnosti koja se različito
manifestuju kod svake ličnosti u sličnim i različitim životnim situacijama.

Poznavanje sposobnosti ličnosti je potrebno radi prevencije i

prognostike i kanalisanja ljudskih ponašanja u saobraćajnim situacijama

TJELESNE, ZDRAVSTVENE I FIZIČKE SPOSOBNOSTI

170

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

MENTALNE - INTELEKTUALNE SPOSOBNOSTI

Pomoću tjelesnih osjetnih organa

čovjek

neposredno

upoznaje

svoju okolinu i tako reaguje na sve promjene koje su značajne za njegov
opstanak.

Mentalnim sposobnostima

kao što su opažanje, mišljenje,

snalaženje, pamćenje, učenje i drugo – dublje, ali

posredno

, čovjek

upoznaje svoju okolinu, a to mu omogućuje uspješnu prilagodljivost u
različitim životnim situacijama.

Mentalne sposobnosti

su opšte sposobnosti za obavljanje složenijih

aktivnosti i izvršavanje složenijih zadataka, obavljanje složenijih poslova,
postignuće viših ciljeva... Mentalne ili intelektualne sposobnosti su
snalaženje, adaptacije i

efikasne konfrontacije

u složenijim životnim

situacijama. Mentalne ili intelektualne sposobnosti su psihičke sposobnosti
u   najužem   smislu.   Mentalne   sposobnosti   su   sposobnosti   opažanja,
razumijevanja,   pamćenja,   mišljenja,   zaključivanja...   Dominantna
intelektualna (mentalna)  sposobonost je

inteligencija

To je sposobnost

uviđanja značajnih odnosa među podacima i pronalaženje novih
rješenja.

Inteligencija je snalaženje u svakodnevim i novonastalim

životnim situacijama.

Inteligencija je, nesumnjivo, najvažnija mentalna sposobnost. Ona

dolazi do izražaja u svim ljudskim aktivnostima, pogotovo u onima u
kojima čovjek stiče nova znanja, vještine i navike.

Katkad ljudi pojam inteligencije zamjenjuju s pojmom znanja i

obrazovanja, pa je za njih "inteligentan čovjek" onaj koji mnogo zna ili onaj
koji je završio određeni nivo obrazovanja. Zapravo,

inteligencija je

sposobnost snalaženja u novim situacijama, snalaženje pred novim i
nepoznatim problemima

, odnosno –

inteligencija je osjetljivost za

probleme

. Tačno je da će čovjek s većim stepenom inteligencije lakše i

brže sticati znanje, ali ona nije

jedini

faktor koji na to utiče. Nepismen

čovjek može biti vrlo inteligentan, baš kao što vrlo učen i visokoškolovan
pojedinac može imati relativno skromnu inteligenciju. Koliko će

znanja

neko steći na temelju svoje inteligencije,

bitno

zavisi o prilikama u kojima

je živio, tj. o tome koliko je imao mogućnosti da uči, da se školuje itd., te o
njegovoj marljivosti.

Prilikom rješavanja problema mogu postojati neke razlike između

brzine

rješavanja i njegove uspješnosti s obzirom na

težinu

problema, iako

je to najčešće povezano. Tako oni koji su

sposobniji

za rješavanje težih

172

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

problema te probleme ujedno i

brže rješavaju

. Čini se da se sa starošću

prije gubi brzina rješavanja nego mogućnost da se problem riješi. U mlađem
zrelom dobu dominira

brzina

inteligencije, a u pomnom i starijem dobu

dominira

jačina

inteligencije.

Može se potom reći da inteligencija nije jednostavna sposobnost.

Ona   je   složena   sposobnost.   Naime,   iako   postoji   i   "opšta   inteligencija",
postoje   i   pojedini   oblici   specifične   inteligencije   vezani   uz   specifične
sadržaje.   Tako   npr.

neko bolje rješava apstraktne, a drugi konkretne

probleme; neko je snalažljiviji u misaonom, a neko u praktičnom radu.

Granice

do kojih se inteligencija može razviti određuju nasljedni

faktori. Međutim, na to hoće li se ona razviti do, nasljeđem određenog,
maksimuma ili će pak nasljeđene mogućnosti ostati neiskorištene do kraja,
utiče okolina, odnosno vaspitanje i aktivnosti.

Inteligencija se razvija u djetinjstvu, a njen razvoj prestaje između

16. i 20. godine. Zatim inteligencija zadržava svoju približno maksimalnu
vrijednost do 30. godine, a onda počinje lagano slabiti, da bi nakon 60. to
slabljenje postalo očitije, dijagram 4. Naravno, to je samo opšte pravilo.
Iako ima i znatnih individualnih odstupanja, ono ipak vrijedi za većinu. Već
je   spomenuto   da   slabljenje   inteligencije   počinje   prije   slabljenja   njezine
snage.   Međutim,   stariji   ljudi   svojom   istrajnošću,   ozbiljnošću   prilaženja
poslu   i   većim   životnim   znanjem   i   iskustvom,   nadoknađuju   slabljenje
sposobnosti.   Istovremeno   sa   slabljenjem   brzine   inteligencije,   slabe   i
senzorne   sposbnosti   –   opažanje,   pažnja,   koncentracija   i   psihomotorne
sposobnosti   što   stanje   osobe   čine   osjetljivijim   (ranjivim)   za   učešće   u
složenim životnim situacijama pa i u saobraćaju. Nivo njihove sposobnosti
za   vožnju   se   utvrđuje   vanrednim   ljekarskim   pregledima   i   postupnim
produžavanjem 1-3 godine.

U savremenom saobraćaju

vozač

se susreće s mnogim oznakama,

signalima i znakovima i dolazi u vrlo zamršene situacije u kojima mora brzo
i tačno reagovati, odnosno predvidjeti njihove posljedice i posljedice svojih
postupaka. U svemu tome uspješnije se snalazi onaj vozač koji ima
dovoljno razvijene mentalne sposobnosti, naročito inteligenciju.

Ovakvo mišljenje potvrđuju brojna ispitivanja. U jednom takvom

ispitivanju testirano je 6000 vozača koji su vozili 15 i više godina a da nisu

173

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

U ispitivanju opštih mentalnih sposobnosti (inteligencije) utvđeno je

(faktorskom analizom) da inteligenciju sačinjavaju nekoliko nezavisnih
faktora kao specifične intelektualne sposobnosti (opšti, numerički, verbalni,
specijalni i dr.).

Inteligencija je složena mentalna sposobnost

. Čine je opšti (G)

faktor   i   više   specijalnih   (posebnih,   specifičnih)   faktora:   M   –   faktor
memorisanja;   P   –   faktor   percipiranja;   R   –   faktor   rezonovanja   i
razumijevanja;   W   –   faktor   rječitosti   ili   verbalni   faktor;   V   –   faktor
razumijevanja riječi; N – numerički faktor; S – specijalni faktor, faktor
prostornih odnosa (Spirman – faktorska analiza).

Za vozača su značajne, pored ostalih, parcijalne sposobnosti:

▪

sposobnosti shvatanja mehaničkih odnosa

(tzv. tehnička

inteligencija) – veća sposobnost i spretnost u razumijevanju rada motora,
uočavanje grešaka i njihovo otklanjanje,

▪

sposobnosti ocjenjivanja odnosa u prostoru

(specijalna

vizualizacija) - sposobnost zapažanja predmeta (iznenadnih prepreka i dr.)
koji se nalaze u kretanju, zapažanje sopstvene udaljenosti od nekog
predmeta, brzina i smjer kretanja svog i tuđeg vozila. Ova sposobnost dolazi
do izražaja prilikom preticanja, mimoilaženja, parkiranja i manevrisanja
vozilom

Inteligencija ima posebno značenje u svim procesima učenja.

Inteligentan čovjek brže uči, pravilno i racionalno primjenjuje stečena
znanja, vještine i navike. Inteligencija se razvija aktivnošću, intelektualnim
naporima...

Inteligencija se mjeri i izražava

količnikom inteligencije

(IQ).

Inteligencija je jednaka omjeru – odnosu mentalne dobi (MD) i hronološke
dobi (HD). IQ = MD/HD. Npr.,

osoba od 18 godina rješava

standardizovane zadatke primjerene inteligenciji od 16 godina. Na osnovu
toga, IQ = 16/18, IQ = 0,88. Da bi se izbjegli decimali, ovaj količnik se
množi sa konstantom 100. Po tome, IQ = 88

. U starijim istraživanjim to se

nije uvijek činilo. Opseg količnika od 90 do 110 se smatra prosječnim ili
normalnim. Količnici inteligencije (IQ) preko 120 su klasifikovani kao

175

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

iznadprosječni ("superiorni"), a ispod 90 su ispodprosječni ili "inferiorni".
U ocjeni i tumačenju nivoa inteligencija potrebna je opreznost zbog uticaja
brojnih faktora koje treba uvažavati pri testiranju inteligencije.

Po preciznijim kriterijima mjerenja (testiranje inteligencije)

primjenom najmanje 3 mjerna instrumenta zasićena različitim faktorima
inteligencije i uvažavajući sve situacione faktore postignuća na testovima
kao i eksplorativni intervju, senzitivne osobe se mogu razvrstati na slijedeće
grupe:

•

znatno visoka inteligencija (iznad 140);

•

visoka inteligencija (od 120-139);

•

nešto iznad prosjeka inteligencija (od 110-119);

•

prosječna inteligencija (od 90-110);

•

nešto ispod prosjeka (od 80-89);

•

niska inteligencija (od 71-79);

•

zaostala inteligencija – laka mentalna retardacija (od 50-70);

•

teška mentalna retardacija (od 0-49).

Niska inteligencija podrazumjeva otežano učenje i osposobljavanje

za   samostalan   život,   laka   mentalna   retardacija   podrazumijeva   otežano
osposobljavanje   za   osnovna   zanimanja,   uglavnom   jednostavne   i   manje
rizične   aktivnosti   i   poslove.   Teška   mentalna   retardacija   podrazumijeva
trajnu brigu o tim osobama koje se ne mogu osposobiti za samostalni život.
One su smještene u posebne ustanove sa specijalnim uslovima življenja.

Inteligencija, kao i grupe drugih sposobnosti, u opštoj populaciji

stanovništva je raspoređena pravilno, u obliku Gausove krivulje, dijagram
broj 5.

176

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Senzorne sposobnosti, pored P-faktora (faktora percipiranja) i S-

faktora (specijalnog faktora) koji, prema Terstonu, čine i sastavne dijelove
inteligencije,

podrazumijevaju i sposobnosti za razlikovanje intenziteta i

kvaliteta različitih vrsta jednostavnih draži.

Mogu se

razlikovati

senzorne sposobnosti u oblasti vida, u oblasti sluha, u oblasti mirisa, u
oblasti statičkih, u oblasti kinestetičkih i drugih osjeta

Senzorne sposobnosti su visoko povezane sa radom osjetnih organa

i od izrazitog su značaja i interesa za psihologiju, a posebno za većinu granu
primijenjene psihologije. Tako je npr.,

oštrina vida – sposobnost

razlikovanja raznih struktura na određenim udaljenostima izrazito važna
pri ocjeni podobnosti kandidata za razna saobraćajna zvanja – pilote
aviona, vozače autobusa, mašinovođe u tramvajskom i željezničkom
saobraćaju, za vozače automobila i drugih prevoznih sredstava

Oštrina sluha, mirisa, dodira i osjeta ravnoteže, bitna je za neka

specifična zanimanja, oštrina ukusa bitna je za zanimanja degustiranja
hrane, pića...

OSJETI VIDA



Osjeti vida

su produkt (rezultanta) djelovanja specifične draži na

čulo vida – oka

i sastavni dio – segment

vidne percepcije – opažaja

okoline u kojoj se čovjek nalazi i/ili se kreće. Čovjek  čulom vida znatno
više   opaža   (približno   90%)   u   odnosu   na   druga   čula.   Time   je   ono
najznačajnije   u   opažanju   svih   ljudi,   a   posebno   u   opažanju   vozača   u
značajno   složenim   uslovima   saobraćaja.   Npr.

brza prohodnost vozila,

oznaka, drugih učesnika u saobraćaju...

Vidne osjete čine dvije velike grupe osjeta:

•

osjeti o hromatskim bojama

•

osjeti o ahromatskim bojama

ili

ahromatski osjeti

178

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija



Glavne hromatske boje su: crvena, žuta, zelena i plava

. One

nisu i jedine. Njih je mnogo veći broj. Mnoge nastaju prilikom prelamanja
sunčeve svjetlosti kroz prizmu ili kroz kapljice kiše (dugine boje). Boje koje
nastaju takvim prelamanjem nazivamo

spektralnim bojama

. Čovjek –

vozač opaža okolinu (njene predmete, pojave, zbivanja...) koja je složena od
spektra različitih boja i drugih osjeta koje

doživljava

u cjelini kao opažaj ili

percepciju. Vidni osjeti (crveno, crno, plavo...) su samo segment opažaja.
Osjeti se rjeđe opažaju izdvojeno, a čećše u cjelini opažaja. Npr.

bijeli

automobil, žutna putna traka...

Razlike u šarenilu boja čine

kvalitet ili ton boje

(bijela, zelena,

žuta, plava...).

Kvalitet boje zavisi od dužine elektromagnetskog

talasa

Hromatske boje imaju

još dvije osobine

•

zasićenost

boje česticama koje joj daju ton – razne nijanse

(tonovi) crvene boje, plave, sive, žute... i

•

otvorenost

ili

svjetlinu

boje koja označava

stepen sličnosti

boje bijeloj boji

. Svjetlina čistih boja zavisi od intenziteta

draži. Boja je svjetlija ukoliko je draž intenzivnija. Žuta boja je
najsvjetlija među hromatskim bojama.



Druga grupa boja su

ahromatske boje: bijela, crna, siva i razni

prelazi među njima

. Miješanjem dviju ili više boja dobivaju se nove boje.

Ispitivanjem je utvrđeno da za svaku hromatsku boju postoji određena boja
s kojom pomiješana boja daje neutralnu boju.

Izričit je značaj boja kao i njenih različitih

vrsta

, tonova, zasićenosti

i svjetline zbog

kvaliteta

podražajnosti, uočljivosti i reagovanja vozača na

oznake, na uočljivost i reagovanje i odnos prema drugim učesnicima u
saobraćaju, na opuštanje – odmor, na prijatnost, na dinamičnost, budnost,
kvalitet pažnje i druge senzorne funkcije. Čulo vida je, kako je već rečeno,
glavno čulo opažanja i funkcionisanja ljudi u svim životnim uslovima, pa i
u vožnji.

179

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Slika 13

. Uzdužni presjek oka

Za optimalno opažanje vozača u složenim saobraćajnim uslovima

bitno je nekoliko

posebnih sposobnosti

vidnog analizatora

(oka, nervnih

puteva i centra).

Sposobnost zahvatanja okoline

u vidnom polju što čini

širinu

vidnog polja

•

sposobnost

adaptacije

na svijetlost i tamu;

•

sposobnost

razlikovanja

boja;

•

oštrina

vida i

•

sposobnost

stereoskopskog

uočavanja.

Sposobnost uočavanja

okoline u vidnom polju zapravo je granica

do koje uočavamo predmete i pojave izvan, lijevo i desno od pravca
gledanja. Ta sposobnost osjetnog organa vida zove se

vidno polje

181

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Vidno polje jest prostor

koji vozač zahvata pogledom oba oka.

Širina vidnog polja razlikuje se u svakog čovjeka, a kreće od

140 do 200

stepeni u stanju relativnog mirovanja. Širina vidnog polja, što je za
regulaciju i bezbjednost saobraćaja značajno, zavisi i o relativnoj brzini
kretanja predmeta koji vozač vidi s obzirom na brzinu kretanja vozila, slika
14.

Slika 14

. Zavisnost širine vidnog polja o brzini kretanja vozila

Ako pomoću brzine izrazimo nivo psihološke angažovanosti vozača,

onda će sužavanje vidnog polja izgledati kao što je prikazano na slici 14.

Kad vozač velikom brzinom vozi kroz saobraćajno složene situacije

koje zbog suženja vidnog polja nedovoljno kontroliše, dolazi do pojave tzv.

vidnog tunela

, pa se može dogoditi da i ne opazi neki saobraćajni znak.

Vidno polje, slika 15, dijeli se na:

•

oštro

vidno polje – do 3° od simetrije;

•

jasno

vidno polje – do 10° od simetrije;

•

dovoljno jasno

vidno polje – do 20° od simetrije;

•

periferno

vidno polje – više od 20° od simetrije.

182

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Ograničavanjem oštrog vidnog polja na samo šest stepeni značajno

se smanjuje sposobnost vozača da uoči predmete u cijelom vidnom polju,
pored i iza vozila. Manevri s vozilom u gustim saobraćajnim tokovima ne
mogu se izvesti ako vozač nema potpunu prostornu preglednost. Vanjski i
unutrašnji retrovizori na vozilu te pokreti oka, glave i tijela treba da
omoguće da se pomoću njih centar vidnog polja mijenja i tako zahvata
prostor pored vozila, tzv. mrtvi ugao, prostor iza vozila.

Budući da je registrovanje vidnog podražaja, najbolje u oštrom

vidnom polju, vozač nastoji sve predmete na putu tokom vožnje dovesti u
takvo vidno polje.

To je moguće postići na tri načina:

•

pokretima

oka,

•

pokretima

glave

•

pokretima

tijela.

Najveća brzina prebacivanja oštrog vidnog polja na neki predmet

postiže se pokretanjem oka. Budući da se pokretima oka ne može zahvatiti
široki prostor, to se može pospješiti pokretima glave, a još više pokretima
tijela.

Slika 16

. Granice koncentracije vidnog polja vozača:

a) rasprostranjenost tačaka fiksiranog pogleda,

b) granice polja koncentracije pažnje pri različitim brzinama

(20, 40, 60, 80 km/h)

184

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Važnost je pokreta oka veća što je brzina vožnje veća i što su

složenije saobraćajne situacije kroz koje se vozač kreće svojim vozilom.

Pokret oka sastavljen je od tri odvojene radnje, slika 16:



Prebacivanje

pogleda na drugi predmet. Za pokret do 20 stepeni

vrijeme skoka je 0.10 sekundi, a za više od 20 stepeni 0.15 sekundi.



Fiksiranje

predmeta prosječno traje 0.15 sekundi i zavisi o

pogrešci pri zaustavljanju pogleda na nekom predmetu. Ta će pogreška biti
veća što je veći kut prebacivanja pogleda.



Binokularna

koordinacija jest proces usklađivanja pogleda oba

oka   na   isti   predmet   i   akomodacija   sočiva   oka.   Vrijeme   potrebno   za
koordinaciju   oba   oka   i   akomodaciju   sočiva   zavisi   o   razlici   između
udaljenosti   predmeta   koji   smo   gledali   i   novog   predmeta   na   koji
prebacujemo pogled. Prosječno se utroši 0.40 sekundi.

Ukupno vrijeme pokreta oka, dakle, iznosi 0.15 + 0.15 + 0.40 = 0.70

sekundi. U to vrijeme nije uključeno i vrijeme potrebno za shvatanje slike.
Za potpuni psihički doživljaj potrebno je još i dodatno vrijeme. Da to
vrijeme nije malo, vidjet ćemo iz sledećeg primjera.

Vozilo koje se kreće brzinom od 60 km/h proći će za 0.7 sekundi put

od 11.66 m.

Taj put nije beznačajan, naročito u vožnji na ulicama ili na

raskrsnicama, pogotovo kada se zna da vozač mora u isto vrijeme pokretima
oka pratiti još i vertikalne saobraćajne znakove.

Sposobnost adaptacije

oka na svjetlost i tamu sastoji se u

postupnom poboljšanju vidnog uočavanja nakon promjene intenziteta
osvjetljenja.

Kada čovjek naglo dođe u tamu iz nekog jako osvijetljenog prostora,

u početku ništa ne vidi. Tek nakon nekog vremena provedenog u tamnom
prostoru, on počinje razlikovati neke detalje predmeta. Kažemo da se oko
„prilagodilo” na tamu.

Brzina prilagođavanja ili adaptacije zavisi o intenzitetu svjetla

kojem je oko bilo prije izloženo. Što je svjetlost bila jača, potrebno je više
vremena   da   se   oko   potpuno   prilagodi   na   tamu.   Nakon   intenzivnog
osvjetljenja,   potrebno   je   da   prođe   40-60   minuta   da   bi   se   oko   potpuno
adaptiralo u tami,  dijagrami 6 i 7.

185

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Bolesti oka i nedostatak vitamina A u organizmu mogu poremetiti

sposobnost adaptacije oka na svjetlost i tamu.

Sposobnost razlikovanja boja

jest osjetljivost organa vida na

hromatske kvalitete podražaja.

Ljudsko oko razlikuje boje zato što je osjetljivo na različite talasne

dužine svjetlosti.

Dijagram 7

. Adaptacija oka na bljesak i tamu

Međutim, od svih talasnih dužina svjetlosnih zraka čovjek može

vidjeti tek njihov mali raspon, dijagram 8.

Ako relativnu vidljivost boja mjerimo u rasponu između 0 i 1, onda

žuta boja, kao najuočljivija, ima relativnu vidljivost 0.972. Znatno se slabije
uočavaju plava (0.0380) i crvena (0.107). Noću se sposobnost uočavanja
donekle mijenja, pa se tada najbolje vidi „petrolej boja“ (zelenoplava).

Da bi čovjek dobro vidio i dobro razlikovao, treba još spomenuti

koje su boje kontrastne:

187

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

•

plava – bijela,

•

zelena – bijela,

•

plava – žuta,

•

žuta – crna i

•

žuta – crvena.

Dijagram 8

. Vidljivost boja prema njihovoj talasnoj dužini

Zbog toga se u saobraćajnoj signalizaciji i koriste kombinacije ovih

kontrastnih boja.

Sposobnost razlikovanja boja omogućava brže opažanje saobraćajne

signalizacije, ali ona nije nužna za „čitanje“ znakova, jer se svi znakovi
mogu prepoznati prema obliku, sadržaju (simbolu na njima) ili prema
položaju. Na semaforu je npr.

zeleno svjetlo uvijek postavljeno najniže

Problem je kad je semafor u magli ili mraku, pa se vidi samo svjetlo, a ne i
položaj svjetla na semaforskoj kutiji.

Kao što smo prije naglasili, viđenje boja nastaje fotohemijskim

procesom u čunjićima. Poremećaji u funkcionisanju čunjića mogu
uzrokovati potpuno ili djelimično sljepilo za boje -

daltonizam

188

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

DNEVNO I NOĆNO VIĐENJE

Preko 80% svih podataka koje vozač dobija u vožnji dolaze preko

čula vida (oka). Zato je sposobnost vida vozača od primarne važnosti.

Oko djeluje po istom principu kao fotografski aparat. Ono ima oblik

nepravilne lopte (očna jabučica), a sastoji se od tri dijela:

beonjače,

sudovnjače i mrežnjače

. Da bi došlo do osjeta vida, potreban je svjetlosni

podražaj, koji djeluje na oko, koje potom putem nerva prenosi nastali
impuls u centar za vid u mozak. Svjetlost ulazi u oko kroz otvor - zjenicu
koja se širi ili sužava pod uticajem jačine svjetlosti.

Otvor zjenice je uži

pri jačoj svjetlosti

(vožnja danju, pri jakom suncu i jakom noćnom svjetlu),

veći je pri slabijoj svjetlosti

(vožnja noću, po magli, pri slabom svjetlu).

Svjetlosni zraci prilikom dolaska u mrežnjaču nadražuju neke od

važnih vidnih ćelija (čepiće i štapiće).

Čepići

se nalaze u srednjem dijelu

mrežnjače i služe za

gledanje danju

, služe za raspoznavanje boja (dnevno

viđenje).

Štapići

se nalaze na periferiji mrežnjače i služe za

gledanje noću

služe za raspoznavanje crno-bijele boje – noćno viđenje. Kod nekih osoba
štapići su slabije razvijeni te takve osobe otežano vide noću, stvaraju im se
tzv. "mračne zavjese".

Širenje i sužavanje zjenice je bitno za adaptaciju vozača pri nagloj

promjeni jačine svjetlosti (iznenadna osvjetljenja i prekid istih noću, ulazak
i izlazak iz tunela).

OSNOVNE FUNKCIJE I KARAKTERISTIKE VIDA

190

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Osnovne funkcije čula vida u saobraćaju su:

•

oštrina vida,

•

širina vidnog polja,

•

raspoznavanje boja,

•

procjena rastojanja

•

adaptacija oka.



Oštrina vida je sposobnost diferenciranja malih razlika u

veličini i obliku predmeta

. Može se definisati i kao najmanje moguće

rastojanje između dvije (svijetle) tačke koje oko može da vidi odvojeno.

Vozač mora jasno i oštro vidjeti predmete i na većoj udaljenosti,

posebno kada je brzina kretanja veća.

Oštrina se mijenja zavisno od količine

osvjetljenja, kontrasta

između predmeta i pozadine, od

kvaliteta

elemenata čula vida kao i od

eventualnih

patoloških svojstava

čula vida. Npr.

teže se uočavaju vozila

čija je boja bliska okolini (zelena vozila na putu koji je obrastao rastinjem -
ljeti, siva vozila na asfaltu, bijela vozila na snijegu i sl.).

Zbog toga su

funkcionalne jače i različite boje na vozilima.



Širina vidnog polja – vidno polje

predstavlja prostor koji se

zahvata pogledom oba oka. Ono nam omogućava periferni vid, tj. viđenje
lijevo i desno od pravca gledanja.

Širina vidnog polja iznosi 180 stepeni lijevo i desno te 50 stepeni na

gore i 60 stepeni na dolje.

Širina vidnog polja je izuzetno važna u svim situacijama vožnje, a

posebno pri povećanoj brzini jer se vidno polje tada smanjuje.

Da bi se predmet vidio (npr.

na raskršću, u koloni i sl

.), potrebno je

da bude u vidnom polju.

Širina vidnog polja se smanjuje kod slabljenja

ili gubitka

(nefunkcionisanja)

jednog oka

(za oko 30%), posebno ako se

izgubi funkcionalnost desnog oka.

191

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

svjetlost (traje nekoliko sekundi), nego adaptacija oka od svjetlosti na
mrak (traje nekoliko minuta).

Za vozača je bitna adaptacija noću. Veoma je važna sposobnost oka

da se brzo i uspješno prilagodi na gledanje i viđenje u tami (noćna vožnja).

Naime, pri vožnji noću, vozač je često u situaciji zasljepljivanja

jakim svjetlima (farovima) nailazećeg vozila. Zbog toga je adaptacija bitna
poslije noćnog zaslepljivanja. Kod svih vozača je oštrina vida smanjena u
lošim svjetlosnim uslovima, i u tami, a posebno kod kratkovidih osoba –
vozača.

Vozači sa dioptrijom, noću moraju imati naočare sa jačom

dioptrijom.

Zaslepljivanje djeluje fiziološki - smanjuje oštrinu vida,

smanjuje vidno polje, smanjuje sposobnost procjene rastojanja,
zamara vozača i sl. i psihološki - smanjuje ugodnost gledanja, uzrokuje
naprezanje, napetost, nesigurnost i strah.

UTICAJ FUNKCIONALNIH NEDOSTATAKA

I ANOMALIJA VIDA NA EFIKASNOST

UPRAVLJANJA VOZILOM

Najteže oštećenje vida je

smanjena oštrina vida

(

kratkovidost i

dalekovidost

). Posljedice su funkcionalnih nedostataka i anomalija u

samom oku.



Kratkovidost

je smanjena oštrina vida na daljini. Takve osobe

imaju i slabiji periferni vid pa je smanjena i sposobnost adaptacije na
viđenje u tami. Ovaj nedostatak se može, i kod vozača, djelimično
kompenzovati naočalima.



Dalekovidost

je smanjena oštrina viđenja na blizini što kod

vozača ne stvara smetnje u vožnji jer su svi predmeti opažanja udaljeniji od
kritičnog polja.



Druga patološka pojava kod čula vida je

sljepilo za boje

. Češći

su slučajevi djelimičnog sljepila –

daltonizam

, nesposobnost razlikovanja

193

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

crvene i zelene boje. Vrlo su rijetki slučajevi totalnog sljepila za boje. U
slučaju takvog sljepila za boje sve se vidi crno – sivo – bijelo.

Ljudi slijepi na boje poznaju njihove nazive i samo operišu njima,

ponekad ih samo pogađaju. Neke osobe se snalaze i na osnovu nekih drugih
znakova koji su brojni. Npr., vozač

koji je slijep na boje zaustaviće vozilo

na raskrsnici iako ne razlikuje crveno i zeleno svjetlo. On će pravilno
krenuti sa vozilom jer je zapamtio redoslijed boja na semaforu razlikujući
njihove nijanse (crno – sivo – bijelo).

Istraživanjem je utvrđeno da je u svijetu

bilo sasvim malo nezgoda

prouzrokovanih daltonizmom

. Vozač daltonista se snalazi u saobraćaju

putem brojnih drugih znakova (oblik znaka, redosljed, veličina...). Iz ovih
razloga psiholozi smatraju da su preoštre norme pri ljekarskom pregledu
vozača na Stelingovim tablicama kojima se utvrđuje sposobnost opažanja
čistih boja.

AUDITIVNE SPOSOBNOSTI I OSJETI SLUHA

194

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

•

slušnog kanala

kojim prolaze zvučni talasi

•

bubne opne

(membrane), koja dijeli spoljašnje uho od srednjeg,

slika 16.

Slika 16

. Presjek čula sluha – uha

bubnoj opni

počinje prvi proces draženja.

Srednje uho

je jedna

komora koja u donjem dijelu ima kanal,

eustahijevu trubu

, koja kod

čovjeka ulazi u ždrijelo.

Bubna opna

pod dejstvom vazdušnih talasa treperi, a za nju je

prikačena vrlo fina mala kost -

čekić

, pa

nakovanj,

uzengija

koja te

udare prenosi na tzv.

ovalno prozorče unutrašnjeg uha

. Zatim se

treperenje preko tečnosti prenosi na

puž u kom se nalaze čulne ćelije koje

bivaju nadražene

. Sve ostalo se odvija u čulnom nervu.

Kod čovjeka je čulo sluha

manje osjetljivo nego čulo sluha

životinja

.Čovjek može da čuje zvuk koji ima bar 16 do 18 treptaja u

196

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

sekundi, pa do 23000 treptaja.

Ovaj opseg se smanjuje sa starenjem

. Tako

je kod čovjeka od

30 godina granica 15000 treptaja, a od 60 godina samo

5000 treptaja u sekundi.

Mjerenje slušne osjetljivosti se vrši pomoću

audiometra

, a grafički

se predstavlja

audiogramom

. Na apcisu se unosi

frekvencija

zvuka, a na

ordinatu gubitak slušne osjetljivosti izražen u

decibelima

(

db+

), dijagram

Dijagram 9

. Audiogram slušne osjetljivosti

Decibel

je jedinica za mjerenje jačine zvuka. On se odnosi na

subjektivnu čujnost, polazeći od donjeg praga čulnosti kojem odgovara
zvuk od 1000 oscilacija u sekundi. Npr.

glasnost sasvim tihog ljudskog

šapata iznosi 10 decibela, običnog govora 50-60 decibela a buka tramvaja
100-120 decibela

. Ispitivanja su pokazala da je slušna osjetljivost najveća u

intervalu od 500-5000 herca koji odgovara govornom komuniciranju. Zvuci
od 130 decibela predstavljaju

gornji

maksimalni prag draži

koje ljudsko

uho može da čuje.

Prejak zvuk zamara i dekoncentriše vozača

slušni umor vozača

utiču

jačina

učestalost

vrijeme

izloženosti

zvuku.

197

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

neefikasno reaguju i predstavljaju opasnost po sebe i druge učesnike u
saobraćaju. Čujna (slušna) sposobnost se procjenjuje na ljekarskim
pregledima vozača.

KOŽNI OSJETI

199

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Utvrđeno je da postoje različite vrste kožnih osjeta. Čulne

osjetljivosti nisu ravnomjerno raspoređene. Koža je tačkasto osjetljiva
(tačkasto perceptivna). Čulne ćelije se nalaze ispod pokožice.

Postoje najmanje č

etiri vrste kožnih osjeta

•

dodira,

•

toplog,

•

hladnog i

•

bola



Osjeti dodira

se javljaju kad se nekom mehaničkom draži

nadraže organi za dodir (tačke za dodir) koji se nalaze na površini ili u
dubljim slojevima kože.

Čulni organi za dodir

raspoređeni su u sloju kože različitom

gustinom. U pojedinim dijelovima kože, kao što su vrhovi prstiju,
raspoređeni su

veoma gusto

, a na drugim dijelovima kože, kao na leđima

raspoređeni su

znatno rjeđe

Kad je

mehanički pritisak i/ili udar

- povreda

intenzivniji

, dolazi

do doživljaja pritiska i/ili bola izazvanog djelovanjem na dublje smještene
nervne ćelije osjetljive na dodir i/ili bol.

Pri manjem intenzivnom pritisku i/ili udaru - povredi aktivirane su

ćelije na površini kože što uzrokuje slabiji osjećaj dodira (pritiska) i/ili bola.

Jako je

izražena adaptacija kože prilikom dodira

. Čovjek se brzo

privikne na dosta jak pritisak i postaje neosjetljiv na njega. Tokom duže
vožnje, gubi se osjećaj za komandne uređaje i/ili psihomotornu koordinaciju
- dolazi do zamora zbog čega je potreban odmor.



Osjeti temperature

osjeti na toplo i osjeti na hladno

. Za

svaki od ova dva osjeta postoje i posebni čulni organi - receptori,
provodnici i centri. Osjeti temperature javljaju se kad je

okolna

temperatura viša ili niža od temperature kože

, koja obično iznosi 32 do

33 stepena.

Ova temperatura kože naziva se fiziološkom nulom.

Subjektivni doživljaji toplog i hladnog znatno mogu uticati

ponašanje vozača. Zbog toga je

podešavanje optimalne temperature

klima uređajima

obaveznost

pri pripremanju vozila za upotrebu. Osjećaji

200

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Osjete mirisa

uslovljavaju draži – određene

osobine materija

koje

se zovu

mirisom

. To su osobine vezane za prisustvo materijalnih čestica

koje se putem vazduha prenose do čula mirisa (nosa).

Mirisi mogu biti

neprijatni i prijatni

, odnosno

mirišljivi i

smrdljivi

. Prijatni i/ili mirisi uslovljeni prilagođenim izvorima tih mirisa –

različitim dezodoransima (privjescima, inhalatornim bočicama...) i/ili opšta
urednost i svježina u automobilu, osnažuju vozača i njegove ukupne
sposobnosti i funkcije.

U današnjim uslovima, vozačima se razvija viša saobraćajna

kultura,   pored   ostalog,   kultura   održavanja   i   stvaranja   povoljnih
(osvježavajućih) uslova vožnje. Neprijatni mirisi, zagušljivost i neurednost,
destimulišu   vozača,   obesnažuju   ga,   umanjuju   njegove   sposobnosti   i
funkcije.   Često   vozači   i   sami   narušavaju   svježinu   i   urednost   prostora
automobila - otpatcima, pušenjem, neurednošću... To su maniri vozača niže
opšte i još niže saobraćajne kulture.

Postoji adaptacija na mirise koja nije univerzalna - nije ista za sve

mirise istovremeno.

Prisustvo mirisa ima određeno dejstvo na vozača otežavajući vožnju

- stvarajući umor ili olakšavajući vožnju utičući na relaksaciju u vožnji.

U toku opšte saobraćajne edukacije i obuke vožnje, kandidati treba

da nauče da sami uređuju uslove u vozilu koji omogućavaju prijatnost,
opuštenost i osvježenje.

OSJETI UKUSA

202

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Draži za osjete ukusa su

ukusne materije

najčešće zastupljene u

vidu tečnosti, a mogu biti i u čvrstom, tečnom ili gasovitom stanju.



Čulo ukusa

je smješteno u

usnoj šupljini

. Čulnih ćelija ove

osjetljivosti ima najviše na jeziku, a na nepcima ih je manje. Četiri su
osnovna kvaliteta osjeta ukusa:

•

slatko,

•

slano,

•

kiselo i

•

gorko.

Svi ostali ukusi se javljaju kao kombinacija ova četiri kvaliteta.

Ćelije koje se nalaze na

vrhu jezika

osjetljive su na slatko, na

dnu jezika na gorko, a na rubovima jezika na kiselo

. I kod ovog čula

postoji

adaptacija što zavisi od koncentracije i vrste ukusnog rastvora i

trajanja draženja.

Čulima i osjetima ukusa

vozači obezbjeđuju odgovarajuće

energetike – hranu, vodu i druga osvježavajuća jela i pića koja im osnažuju
psiho - somatske procese, funkcije i sposobnosti bitnih za efikasno
funkcionisanje vozača. Unošenjem tih energetika, prvenstveno

ukusnih

kompeziraju

se (nadoknađuju)

istrošene kalorije i snage,

neutrališe se ili

sprečava

umor

i slabljenje sposobnosti i funkcija, a istovremeno se

značajno osnažuju. Unošenjem tih energetika stvara se biološka, fiziološka i
psiho – socijalna ravnoteža vozača.

OSJETI KRETANJA I RAVNOTEŽE

203

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Ova grupa sposobnosti odnosi se i na

adaptaciju na tamu

(vožnja

tunelom), oštrinu vida i širinu vidnog polja.

Kod vozača je, u okviru senzornih sposobnosti bitna osjetljivost na

boje (osjetljivost na crvene, zelene i plave boje i njima slične nijanse),
osjetljivost na niske, srednje i visoke tonove.

PSIHOMOTORNE SPOSOBNOSTI

205

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

U brojnim aktivnostima

uspjeh zavisi od psihomotornih

sposobnosti

koje pojedinac posjeduje. Većina radnji koje obavlja

vozač

vrijeme vožnje odnose se

na psihomotorne sposobnosti,

navike

automatizaciju

tih aktivnosti (pokreti ruku, nogu, prstiju, koordinacija

pokreta ruku, nogu, očiju...).

Na osnovu ispitivanja, moguće je razlikovati

psihomotorne

sposobnosti tijela u cjelini i

psihomotorne sposobnosti ograničenih

dijelova tijela

(trupa, nogu, ruku, prstiju...).

Moguće je razlikovati

jačinu (snagu) pokreta, impulsivnost

(tempo kojim se vrši pokret),

statičku preciznost

(tačnost i sigurnost

održavanja položaja tijela ili pojedinog organa),

dinamičku preciznost

(tačnost), koordiniranost

(skladna kombinacija pokreta),

fleksibilnost

(sposobnost brzog mijenjanja i zamjenjivanja pokreta). Npr.,

impulsivnost

određuje trajanje reakcionog vremena tj. vremena koje je potrebno da
prođe od pojave i uočavanja prepreke na putu do psihomotorne reakcije
vozača.

Čest je uzrok saobraćajnih nezgoda na putu slaba ili oslabljena

psihomotorika vozača

(veliko reakciono vrijeme – kasne reakcije).

Psihomotorne sposobnosti se mogu mjeriti

pomoću testova koji se izvode

na test – aparatima.

Navedene sposobnosti (fizičke, intelektualne, čulne i psihomotorne)

nisu međusobno odvojene.

Sve sposobnosti su istovremeno povezane i

djeluju u svim situacijama vožnje

. Npr.,

da bi se izbjegla prepreka, vozač

mora da je opazi (senzorna sposobnost), da brzo donese odluku što treba
učiniti (intelektualna sposobnost) i da stisne kočnicu i kvačilo, napravi
zaokret volanom (psihomotorna sposobnost).

Svemu je preduslov fizička

psihomotorna sposobnost.

Pored temperamenta, karaktera, motiva i sposobnosti, psihološki

profil dobrog i sigurnog vozača čine i druge bitne osobine (crte) ličnosti,
kao npr.,

interesi, stavovi, shvatanja, socijalna i emocionalna zrelost i

otpornost, vaspitljivost i prilagođeni (poželjni) oblici ponašanja

Činjenica je da izvjestan broj ljudi nije sposoban za vozački poziv niti za
vozača amatera. Određeni stepen selekcije kod nas se vrši psihološkim i
zdravstvenim pregledima. Međutim, zbog stalne ekspanzije putnog
saobraćaja, potrebno je primijeniti viši kriterij pri selekciji i
osposobljavanju vozača.

206

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

•

dobi dana

;

•

brzine kretanja vozila

...

Što je

brzina reagovanja veća,

to je

vrijeme reakcije manje.

Uzimamo kao primjer tabelu 1 s podacima eksperimentalnog snimanja
vremena na zvučne i svjetlosne signale i tabelu 2 s vremenima reakcije
prema dobi vozača.

Način

kretanja

Vrsta signala

Položaj prije

primljenog signala

Vrijeme
reakcije

(s)

u mjestu

zvučni signal

noga na pedali

kočnice

0,24

u mjestu

svjetlosni signal

noga na pedali

kočnice

0,26

u mjestu

stop-svjetlo

noga na pedali

kočnice

0,36

u mjestu

zvučni signal

noga na pedali gasa

0,42

u mjestu

svjetlosni signal

noga na pedali gasa

0,44

u mjestu

stop-svjetlo

noga na pedali gasa

0,52

u kretanju

zvučni signal

noga na pedali gasa

0,46

u kretanju

stop-svjetlo

noga na pedali gasa

0,68

u kretanju

stop-svjetlo

normalna vožnja

0,82

u kretanju

na usporenje

bez stop svjetla

vozač pripreman

1,34

u kretanju

na usporenje

bez stop svjetla

normalna vožnja

1,65

Tabela

. Dužina vremena reakcije u zavisnosti od određene situacije

Dob vozača

(u god)

Vrijeme reakcije

(u sekundama)

208

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

20-24

0,437

30-34

0,446

40-44

0,463

50-54

0,476

60-64

0,497

65-69

0,522

Tabela 2

. Primjeri prosječnog vremena

reakcije prema dobi vozača

Vrijeme reakcije u pravilu je između 0.5–1.8 sekundi onda

kada:

•

vozač

očekuje razlog kočenja i spreman je odmah kočiti, 0.5–

0.7 sekundi;

•

vozač

rukuje

komandama vozila i saobraćaja - kretanje ostalih

učesnika

0.9–1.1 sekunda;

•

vozač

je pažnju usmjerio na događaj

pored puta, razgovara

ili je

zamišljen

1.4–1.8 sekundi.

Za bezbjednost u saobraćaju važno je pri tome cijeniti

značenje

brzine psihičke i brzine motorne reakcije.

Pretpostavlja se da manje

nezgoda imaju vozači u kojih je brža psihička reakcija.

Ponekad vrijeme reakcije nazivaju i

"sekundom straha".

Međutim,

u tako kratkom vremenu,

nema vremena za strah

, on nastupa kasnije.

Važnost psihomotorne reakcije ili vremena reagovanja vidimo u

strukturi vremena zaustavljanja vozila. Pojedina su vremena ("f") u funkciji
ili zavisnosti od određenih faktora:

•

vrijeme

opažanja

("fo") je u zavisnosti od preglednosti, boje,

veličine znakova, osvijetljenosti puta, klimatskih uslova i sl.;

•

vrijeme

prepoznavanja

("fp") je u zavisnosti od znanja, iskustva i

psihičkog stanja vozača;

209

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

automobila ili prilikom traženja prostora za parkiranje. Okulomotorna
koordinacija dolazi takođe do izražaja u gustom gradskom saobraćaju.

Zavisnost vremena reakcije o brzini vožnje prikazuje grafikon na

dijagram 10.

Vrijeme reakcije vozača sastavni je dio vremena zaustavljanja

vozila.

Dijagram 10.

Odnos između trajanja reakcije i brzine vožnje

Vrijeme i sposobnosti reagovanja se mjere, pri izdavanju ljekarskih

uvjerenja vozaču,

reakciometrom

. Sposobnosti reagovanja se uvježbavaju i

vrednuju tokom vožnje.

VJEŠTINE, NAVIKE I AUTOMATIZACIJA POKRETA

Radnja koja se u početku učenja izvodila uz dosta neuspjelih

pokušaja i pogrešaka, vježbanjem se postupno izvodi sve savršenije te
postaje

automatizovana

. Nakon sistematskog ponavljanja postiže se brzo i

211

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

tačno izvođenje radnje, a to se naziva

vještina.

Među ljudima postoje

razlike u

stepenu vještine

obavljanja jedne te iste radnje.

Upravljanje motornim vozilom složena je vještina

koja se sastoji

od niza istovremenih i usklađenih pokreta. U početku se ti pokreti usvajaju
pojedinačno, a kasnije prelaze u cjelovite radnje. Takve cjelovite radnje
vježbanjem postaju

navike

Iako se

navike izvode uz manje angažovanje svijesti,

one nikada u

cjelini

ne postaju refleksni pokreti.

Iskusni vozač za vrijeme vožnje može

razmišljati ili razgovarati o drugim temama obavljajući i pri tome
automatski i, reklo bi se,

"nesvjesno" obavljati sve pokrete u vezi s

upravljanjem vozilom

. Ali čim nastupe nove okolnosti, čim je na pomolu

opasna situacija, sve misli u trenutku se vraćaju vožnji, u sve se

angažuje

svijest

i on donosi odgovarajuće svjesne odluke. Naravno da svijest pri

tome mora biti neopterećena umorom, alkoholom i dr., jer svako kašnjenje
u reakciji može biti kobno.

Treba istaći

da automatizovani pokreti nisu refleksni pokreti

iako se obavljaju gotovo istom brzinom. Automatizacijom se iz pokreta sve
više isključuje svijest premda ona u njima uvijek postoji. Katkad pogrešne
radnje mogu biti loše navike koje s vremenom izvodimo automatizovano.

Takvi vozači koji usvoje loše navike najčešće su rizični vozači, a

odstranjivanje loših navika zahtijeva veći napor nego sticanje novih.

TEMPERAMENT

Temperament

je skup specifičnih osobina koji određuju

emocionalna doživljavanja i reagovanja čovjeka prema zbivanjima,
događanjima, predmetima, ljudima.

212

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Kolerik

brzo, snažno i burno reaguje, lako pada u afekt,

pesimističan je, mrzovoljan je, ispoljava to na sredinu. Teško je vaspitljiv i
često je u otporu. Sklon je nasilju i agresiji. Nepoželjna je osobina kod
vozača.

Flegmatik,

sporo reaguje, emocije su slabog intenziteta, duže traju,

optimista je, slabo ili pak ne ispoljava emocije ka sredini. Nedovoljno je
komunikativan i usporeno vaspitljiv. Sporo reaguje u vožnji i nije sklon
uznemiravanju, agresiji i nasilju. Flegmatičnost je poželjna kod vozača,
nedostaje brzina i adekvatnost reagovanja u datoj situaciji.

Melanholik

jako emocionalno reaguje, sporo i teško ispoljava

emocije ka sredini, pesimista je. Otežano vaspitljiv, često nezainteresovan,
mrzovoljan je i pasivan. Nepoželjna osobina kod vozača.

U praksi se rijetko mogu identifikovati čisti tipovi temperamenta.

Češće se nailazi na

konstrukt i kombinaciju različitih osobina navedenih

tipova

što je uslovljeno brojnim drugim faktorima razvoja ličnosti i životne

situacije. Najčešće se situaciono reaguje i prilagođeno datoj situaciji.
Ekstremno senzibilne situacije (npr.,

traumatske i stresne... kao što su

saobraćajne nezgode

...)

značajno uslovljavaju emocionalno

doživljavanje

i reagovanje - temperament. Temperament je u osnovi

nasljedna osobina. Navedeni oblici reakcija su očekivani. Međutim oblik i
jačina draži bitno određuju način emocionalnog reagovanja. Dakle, bitna je
adekvatnost reagovanja u datoj socijalnoj situaciji. Npr.:

vozač je u

različitom stepenu obučenosti izložen preprekama, suočen sa složenim
situacijama, te će na njih reagovati zavisno od složenosti i težine situacije

Uočavanje tipa temperamenta omogućit će instruktoru lakšu komunikaciju i
obuku vozača. Na putu je moguće prepoznati i odrediti kakvog je
temperamenta vozač. Npr.

sangvinik je na putu živahniji, vozi brže,

pokušava da pretiče, nedovoljno kontrolisan, više razgovara, povremeno
neozbiljan i neoprezan. Kolerik brzo vozi, pretiče, agresivan je, gunđa,
stavlja primjedbe, gubi strpljenje, psuje i sl. Flegmatik lagano vozi, oprezan
je, spor, ne uzbuđuje se, nije agresivan, inertan je i sl. Melanholik je spor,
mrzovoljan, inertan, nedovoljno oprezan...

Na ponašanje vozača ne utiče

samo tip temperamenta nego i mnoge druge osobine ličnosti.

214

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Temperament je urođena (nasljedna) trajna osobina ličnosti koja se

mijenja i prilagođava procesom vaspitanja, obrazovanja, odrastanja, zrenja,
i sticanja iskustva. Učenjem se mijenja. Temperament vozača, posebno
profesionalnog, trebalo bi da se manifestuje u prilagođavanju i kontrolisanju
brzine doživljavanja i reagovanja. To je povezano i sa brzinom vožnje i
drugim reakcijama

tokom komunikacija

sa drugim učesnicima u

saobraćaju - putem znakova i signala.

KARAKTER

Pod karakterom, uopšte, se smatraju psihičke osobine ličnosti koje

su uglavnom vezane za

moralnu

stranu ličnosti. Kod poimanja karaktera

215

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Poseban zadatak instruktora je da u metodičkom pristupu obuci u

okviru vaspitnih i funkcionalnih ciljeva uočava i razvija pozitivne
osobine

, a korektivno djeluje na uočene negativne osobine vozača.



Odnos prema radu, upornost i marljivost

, su crte koje mogu

imati pozitivne i negativne krajnosti.

Upornost i marljivost znatno ubrzavaju proces obuke i sam kvalitet

te obuke,

a ako su kod vozača trajne, tada ga čine nespretnim, sporim i

štetnim po druge u saobraćaju. To se odražava u održavanju vozila,
njegovoj pripremi za vožnju, rukovanju, u odnosu prema drugim
učesnicima itd.

Jedan

od vaspitnih i obrazovnih ciljeva za instruktora je razvoj i

korekcija poželjnih crta ličnosti vozača.

Svaki pojedinac ima određene karakterne osobine koje mogu biti

pozitivne ili negativne. Pozitivne su karakterne osobine: poštenje,
pristojnost, hrabrost, savjesnost, marljivost, skromnost, otvorenost,
društvenost, itd, a negativne: sebičnost, lažljivost, plašljivost, hvalisavost,
dvoličnost, prevrtljivost, neodgovornost i sl.

Karakter je gotovo isključivo rezultat vaspitanja, odrastanja i stila

življenja pojedinca, pa se adekvatnim metodama može uticati ne njegovo
mijenjanje.

Različita su ispitivanja pokazala da osobe s negativnim karakternim

osobinama imaju više nezgoda. Utvrđeno je da ljudi koji su

nemarni,

površni i dekoncentrisani u aktivnostima

znatno češće imaju nezgode od

drugih.   Ispitivana   je   urednost,   odnosno   neurednost   pojedinaca   i   broj
nezgoda,   te   je   utvrđeno   da   je   u   grupi   "urednih"   bilo   prosječno   7.55%
nezgoda,   dok   je   u   grupi   "neurednih"   bilo   17.22%   nezgoda   (Pintar,   B.,
1976).

U definiciji karaktera istaknuto je da je to moralna strana ličnosti

koja se manifestuje u poštovanju društvenih normi života i rada, odnosno u
kulturnom ponašanju.

Saobraćajna kultura danas je jedan od najvažnijih faktora

međuljudskim odnosima u toj   važnoj   i  složenoj  ljudskoj   djelatnosti  -  u
saobraćaju.   S   pravom   se   kaže   da   za   života   jedne   generacije   možemo
promijeniti tehničku civilizaciju, uvesti nekoliko puta brža i snažnija vozila
i   sl.,   ali   da   ćemo   za   to   isto   vrijeme   vrlo   malo   promijeniti   čovjekovo
ponašanje i njegov odnos prema drugim ljudima, prema tim sredstvima itd.

217

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Kulturnog vozača

karakteriše poštovanje saobraćajnih propisa i

pravila, bez obzira na vanjsku kontrolu. On je svjestan koliko je za sigurno
učešće u modernom saobraćaju značajno da se pridržava pravila. On zna da
je

sa svojim vozilom uvijek potencijalna opasnost za druge

i zato je

obazriv i ozbiljno se odnosi prema svim učesnicima u saobraćaju. Svjestan
je granica ljudskih odnosa, svojih sposobnosti i nesposobnosti, te
mogućnosti da se griješi nesvjesno i nenamjerno, odnosno da ima mnogo
elemenata koje u dinamičnom saobraćaju, kakav je današnji, ne možemo
uspješno kontrolisati. On se trudi da se ne nameće drugima, nego da im
pomogne, trudi se da unaprijed otkloni sve uzroke eventualne saobraćajne
nezgode. Samo ponašanje koje otklanja a ne izaziva opasnost u saobraćaju,
možemo smatrati dobrim i savremenim.

Ima, međutim, drugačijih, karakterističnih i tipičnih ponašanja

vozača u saobraćaju. Tako, npr.,

neki vozači stalno nekoga prate i ne

dopuštaju im da se "odlijepe" od drugih. Drugi se naročito ističu u
"iskakanju" u preticanju na raskrsnicama.

Kad ugledaju zeleno svjetlo, oni

pojure  prvi,  naglo,   velikom brzinom,  prije svih. Neki  se vozači   nastoje
držati   sredine   puta  i  onda  kada  je  to  zabranjeno  i  kad  smetaju   ostalim
učesnicima u saobraćaju. Nazivaju ih "ježevima". Ima vozača koji nikako
ne   mogu   podnijeti   da   ih   neko   pretekne,   a,   ako   se   to   ipak   dogodi,
doživljavaju to kao pad vlastite vrijednosti, napad na svoju ličnost. Oni svoj
društveni   i   lični   prestiž   neposredno   nastoje   dokazati   brzinom,   brzom
vožnjom,   kršeći   pri   tome   saobraćajne   propise   i   uzrokujući   katkad   i
saobraćajne nezgode.

Ustanovljeno je da čovjek kada se nađe za upravljačem, svojim

ponašanjem otkriva prave osobine svog temperamenta. Često se vozači

identifikuju sa svojim vozilom, njegovom snagom, brzinom, ljepotom
linije

i sl. i to pokazuju svojim bezobzirnim i bahatim ponašanjem. Neki su

vozači upravo "zaljubljeni" u svoje vozilo i mogu biti i agresivni prema
drugim licima koja dodirnu i/ili minimalno oštete njihovo vozilo.

Pojedinci tek u svom automobilu stiču osjećaj sigurnosti ili

uspijevaju kompenzovati osjećaj inferiornosti. To je simptomatičan
fenomen i zato ga je nužno psihološki ispitati. Neki autori takve tipove
ponašanja upoređuju vrlo uspješno - s ponašanjem našeg pretka koji je na
isti način bio emocionalno vezan za svog konja, o čijoj je snazi i energiji
često zavisio i njegov prestiž. Naš je predak, kažu oni, takođe volio da
"razigrava" konja, da s njim preskače prepreke, da juri na njemu, da s njim
odlazi po djevojku, da se ne odvaja od njega, i sl. Ljudi i kod nas, da bi

218

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

•

primjećujemo

pamtimo

u prvom redu samo ono što se

poklapa

s našim već prihvaćenim shvatanjima;

•

izbjegavamo kontakt

sa svim onim što se ne poklapa sa stavom

koji već imamo.

Teško promjenjivi stavovi i emocionalno obojeni su

predrasude

koje se teško mijenjaju. One su perzistentni ("okamenjeni") stavovi.

Sve veće značenje za bezbjednost u saobraćaju danas imaju

pozitivni stavovi

prema vožnji i uopšte prema saobraćaju.

Stav prema vožnji reazultat je različitih uticaja:

•

vaspitanja u porodici;

•

vaspitanja i obrazovanja u školi;

•

uticaja društva – socijalne sredine;

•

učenja u auto školama.

Za vožnju su presudni shvatanja, stavovi, navike i saobraćajna

kultura vozača instruktora – nastavnika vožnje.

Trebalo bi da upravo ti različiti uticaji stvore pozitivne stavove

prema vožnji. Među vozačima kojima se češće događaju nezgode, iako su
najboljeg zdravlja i nadprosječno inteligenti, mnogo je onih s lošim
navikama i lošim stavovima.

Nekritičan stav prema vožnji i prema saobraćajnim nezgodama,

rezultat je naše samouvjerenosti da možemo vladati vozilom u svim
situacijama na putu.

Upravo je to čest uzrok saobraćajnih nezgoda.

Potrebno je, zbog toga,

stvoriti pozitivne stavove

prema

korektnoj

defanzivnoj

vožnji

, prema

pridržavanju saobraćajnih propisa

poštovanju saobraćajnih znakova

i sl. Zbog toga saobraćajni znak treba:

•

vjerno označavati

saobraćajnu situaciju

na koju vozač nailazi.

Ako nedopušteno ograničavamo brzinu, vozač neće povjerovati
ni znaku koji je na nekom mjestu opravdano postavljen i

220

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

•

biti

vidljiv

za svakog učesnika u saobraćaju.

Izgrađivanje pozitivnih stavova prema kulturi i higijeni vožnje,

kao i

tehničkoj ispravnosti vozila

, temelji se na razvijanju pozitivnih

stavova prema:

•

apstinenciji od

alkohola i droga

, posebno prije vožnje i za

vrijeme vožnje;

•

pravilnoj

prehrani.

Jesti manje ali češće;

•

smanjenom

pušenju

i ne pušiti za vrijeme vožnje;

•

odmaranju.

Ne takmičiti se ko će duže izdržati u vožnji;

•

kritičnosti u procjeni vlastitih mogućnosti u

noćnoj

vožnji;

•

poštovanju saobraćajnih

propisa;

•

kulturnom

ponašanju

u saobraćaju, što je povezano sa opštom

kulturom i mentalitetom. "Ljudi voze onako kako i žive". Opšta
kultura življenja se odražava na kulturu vožnje i saobraćajnu
kulturu. Važan zadatak instruktora vožnje i drugih učesnika u
vaspitanju i obuci učesnika u saobraćaju posebno djece kao
pješaka i biciklista je razvijanje opšte kulture, kulture življenja i
saobraćajne kulture;

•

kritičnosti u procjeni vlastitih mogućnosti u stanju

bolesti;

•

tehničkoj ispravnosti

vozila

(održavati vozilo tehnički ispravno

radi vlastite i tuđe bezbjednosti na putu).

POTREBE, MOTIVI I INTERESI

Za održavanje života i normalnog stanja, biološke i socijalne

ravnoteže (homeostaze), neophodno je da čovjek zadovoljava određene
potrebe (potreba za hranom, za vodom, za sigurnošću, za odmorom, za
afirmacijom, za društvom i dr.).

221

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Instruktor treba upoznati motive kandidata kako bi pretpostavio

ponašanja u kompleksnim situacijama i kanalisao ih u poželjnom obliku.
Motivi su, što je bitno i za poznavanje ličnosti vozača, povezani sa svim
drugim osobinama ličnosti što će, pored ostalog, uticati i na saobraćajnu
kulturu.

Spontano će upoznati želje, stavove, shvatanja, interese i namjere

kandidata. Neophodno je obratiti pažnju na

svjesno ponašanje

u skladu sa

izjavama i

nesvjesno ponašanje

koje izbija u frustriranim situacijama

(teškoćama u vožnji, asociranim kritičnim situacijama). Tada će vozač
ispoljavati različite karakteristične oblike ponašanja koje treba tokom obuke
uočiti, razumjeti i mijenjati. Važan zadatak u obuci vozača je, pored sticanja
znanja, vještina i navika, razviti potrebe za bezbjedno i kulturno
saobraćajno ponašanje.

MOTIVACIJA VOZAČA

Čovjekova aktivnost ne nastaje sama od sebe već je za nju potrebna

draž

ili

podsticaj

. Draž ili podsticaj pojavljuje se kada je narušena bio-

socijalna ravnoteža na temelju koje nastaje potreba.

Potreba dovodi do

aktivnosti, odnosno do određenog ponašanja usmjerenog prema cilju
kojim možemo zadovoljiti određenu potrebu.

To je ponašanje rezultat

određene

motivacije

. Skup faktora koji iniciraju, održavaju i usmjeravaju

aktivnosti vozača i/ili drugih učesnika u saobraćaju je

motivacija vozača.

Budući da je

bio–socijalna ravnoteža

neprekidno narušena,

ponašanje pojedinca usmjerena je prema tome da se ona djelimično ili
potpuno uspostavi. Taj stalni proces naziva se

motivacioni ciklus

shematski prikaz na slici 18.

Potreba je nedostatak nečega

(što treba nadoknaditi) i višak

nečega (čega se treba osloboditi). To su biološke potrebe

. Potrebe su izvor

motiva koji usmjeravaju ponašanje.

U čovjeku se istovremeno pojavljuje

više motiva

više želja

. Oni se sukobljavaju, aktivira se čovjekov

organizam, poduzima se

akcija

usmjerena ka

cilju

, zadovoljava se potreba i

napokon, postiže se

bio–socijalna ravnoteža

223

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Kao što je naglašeno, na temelju narušene bio–socijalne ravnoteže,

oblikuju se potrebe koje se mogu posmatrati i shvatiti u dvije grupe:

primarne

ili

biološke

potrebe

sekundarne

ili

socijalne

potrebe.

Slika 18

. Shematski prikaz motivacionog ciklusa

Narušena bio-socijalna stabilnost stvara potrebu koja se u našoj

svijesti odražava kao osjećaj.

Osjećaj izaziva jednu ili više želja, što

dovodi do borbe motiva. Na slici 18 je označena strelicama. Jedan motiv u
toj   borbi   pobjeđuje   i   postaje   neposredni   psihološki   pokretač   akcije
usmjerene   prema   nekom   cilju.   Postizanjem   cilja   privremeno   se   ponovo
uspostavlja  bio-socijalna  stabilnost,  da bi  odmah bila i  narušena  i čitav
ciklus počinje iznova (Zvonarević, M., 1968).

224

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

226

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

AKTIVNOSTI I

PONAŠANJA

227

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

duhovne egzistencije. Sve što se u organizmu događa, zahtijeva utrošak
određene energije.

Aktivnost

je pojam koji znači

funkcionisanje

organizma,

uključujući tu i fiziološko i kao psihološko ma kako se ovo dvoje
razlikovalo. Aktivnost je

sve što jedan organizam radi

ili

što se dešava

unutar jednog organizma

. Aktivnost je i grupa odgovora koja ima znake

organizacije prema jednom specifičnom rezultatu, npr.,

aktivnost stavljanja

jela na sto, priprema vozila za vožnju, organizacija na prevenciji od
nezgoda u saobraćaju

. Kao kolektivna imenica (pojam), aktivnost često uza

se ima i neku kvantitativnu odrednicu, npr.,

intenzivna, slabija, brža,

efikasnija... aktivnost

(Ingliš – Ingliš, 1972).

Riječ

aktivnost

potiče od riječi (imenice)

akt

koja ima značenje

psihološke jedinice u

neprekidnom djelovanju

između živog organizma

(čovjeka) i njegove okoline.

Akt znači i jedninu psihološke aktivnosti,

konkretan slučaj onog što jedan organizam ili jedno lice čini.

Neprekidno

djelovanje

može se opisati ili kao

svjestan proces

ili kao

ponašanje

Akt

znači i skup ponašanja sa

odlikom jedinstva

koje određuje

vrstu učinka

na spoljni svijet

. Npr.,

jedenje se sastoji iz zasebnih

ponašanja kretanja vilice na razne načine, lučenje pljuvačke i gutanja, ali

ono se odlikuje jedinstvom ukoliko vodi unošenju hrane u stomak

– u

organizam.

Različiti načini uzimanja hrane (jedenja) se smatraju

ekvivalentnim aktima. Teško je utvrditi kako da se „

učinci

u spoljnom

svijetu“ jedan od drugoga razlikuju ako se ne podrazumjeva da oni

vode

nekom cilju

Svaki akt

(djelovanje, interakcija, transakcija... između živog

organizma i njegove okoline) je

integracija kognicije

(razumskog

osjećanja – emocionalnog) i

kognacije

(voljnog) kao

nedvojivih

aspekata,

a ne zasebnih dijelova, u ličnoj interakciji sa sredinom.

Za mnoge psihologe

akt je osnovni pojam psihologije

. Akt je

jedinica ponašanja, vladanja onog što lice čini. Zbog ovoga mnogi psiholozi
kad govore o obliku radnje govore o

moralnom ponašanju

naglašavajući

skup povezanih ponašanja.

Ako se odustane od napora da se

akt definiše

jednom potpunom

definicijom i okrene njenoj stvarnoj upotrebi u kontekstu,

akt

se razlikuje

od niza drugih sličnih termina. Oni se mogu odrediti i o njima raspravljati u
odnosu na

akt

229

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Akcija

je u pravom smislu jedno apstraktno ime (pojam) za

činjenicu djelovanja (rada). Akcija je često samo

netehnički termin za akt

Katkad nosi u sebi i smisao

namjere

. Takođe se upotrebljava za čitav slučaj

akata, npr.,

hodanje je akcija sastavljena iz

akata stupanja

Aktivnost

je, dakle, opšte ime za psiho- fiziološko funkcionisanje

organizma. Aktivnost podrazumijeva više i/ili

niz akata organizma

Ponašanje

, prvobitno,

kolektivni termin za akte

i još uvijek tako

upotrebljivan, dobio je naročito ograničeno značenje u

bihejviorizmu

Naglasak na integraciju kognicije, osjećanja i konacije bio je odstranjen kao
besmislen. Pretpostavljala se

istovjetnost ponašanja

fiziološkom

aktivnošću

. Ipak

konkretno

specifično

ponašanje odnosilo se na isti

doživljaj kao na jedan akt. Ponašanje je determinisano brojnim činiocima
koji određuju

skript

(specifičan obrazac) ponašanja koji je značajan dio

identiteta i individualnosti ličnosti. Ponašanja su

intergracija akata

integracija više obrazaca ponašanja (integrativna ponašanja). Brojni faktori
čine

dinamiku

ponašanja

– uzročno posljedični odnos potreba, motiva,

nagona.

Ponašanje je često povezano sa predmetima ponašanja, npr.,

knjigom, olovkom, vozilom, učionicom...

Ponašanja podrazumijevaju

relativnu normalnost – konstruktivno, efikasno... i brojne poremećaje –
destruktivno, neefikasno...

Pokret

je promjena položaja jednog tjelesnog dijela kao rezultat

organskog funkcionisanja. Tu nije nužno smišljeno (osmišljeno) odnošenje
prema sredini. Nasuprot tome,

akt

uvijek podrazumijeva izvesno mijenjanje

odnosa između organizma i sredine, i

akt

se obično

imenuje

prema

njegovim posljedicama van organizma. Pokreti su povezani i inkorporirani
u akt, ponašanje i aktivnosti.

Vladanje

akt

ili

akcija

ocijenjena društvenim mjerilima, posebno

moralnim

mjerilima. Sva ponašanja su visoko povezana sa moralnim

vrijednostima.

Reakcija

je takođe jedan sinonim za akt i/ili ponašanje.

Akt

podrazumijeva i, u izvjesnoj mjeri, naglašava

ulogu organizma

, a

reakcija

naglašava da je akt izazvan događajem van organizma,

stimulisan

. Reakcija

češće podrazumijeva prostije (manje složene) akte.

Odgovor

se odnosi katkad na cijeli akt, a katkad i na dijelove akta

što podrazumijeva da se takvi dijelovi mogu razdvajati i da su bar relativno
nezavisni, npr.,

motorni ili žlezdani odgovor, opažajni odgovor, misaoni ili

230

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

RADA I PONAŠANJA

Za održavanje osnovnih psiho-fizičkih funkcija organizma potrebna

energija

. Putem

aktivnosti

rada

i različitih obrazaca ponašanja čovjek

održava svoju egzistenciju i egzistenciju (opstanak) drugih.

Rad

ili bilo

koja druga aktivnost je fiziološki proces pri kome se troši energija. Što su
rad i aktivnosti intenzivniji, povećava se psiho-fizički napor i potrošnja
energije, a time i njeno slabljenje i nestajanje što značajno utiče na

ishod

ili

učinak (efekat) rada.

Radni učinak ili efekat rada zavise od

sposobnosti

pojedinca,

njegove

motivacije za rad

i vrste aktivnosti – različitih oblika, dimenzija i

učestalosti fizičkih i mentalnih aktivnosti koje su međusobno povezane.
Iako se čovjek

prilagođava

raznovrsnim aktivnostima, njegova uspješnost

(efekat) u aktivnostima i radu zavise od brojnih činilaca, pored ostalog, od
intenziteta,   složenosti   i   trajanja   aktivnosti   i   rada.   Tome   doprinose   i
okolnosti pod kojima se aktivnosti i rad obavljaju (spoljnji izvori slabljenja
otpornosti   čovjeka,   njegovih   oslonaca   i   adaptivnih   snaga),   dodatnih
opterećenja   koja  proističu  iz  uslova   i  organizacije  rada,   rasporeda   rada,
rasporeda rada i odmora i dr.

Učinak ili efekat rada značajno zavisi i od

jačine

(otpornosti)

individue – njegovih unutrašnjih izvora otpornosti i njegovih

unutrašnjih

oslonaca

i adaptivnih snaga.

Značajan faktor učinka i efekta (efikasnosti) aktivnosti i rada je nivo

stečenog znanja, vještina i navika. I najsloženije aktivnosti postaju
jednostavne kada se nauče i uvježbaju. "Sve je teško dok ne postane lako."

Učešće u saobraćajnim aktivnostima i specifičnom radu (vožnji) je

složeno i uslovljava izraziti napor i utrošak energije, posebno u početnom
učenju  i  početnom  učešću.   Napori  i   rizici  su  permanentno  prisutni   pod
uticajem različitih otežavajućih faktora – brzine kretanja, neprilagođenim
putevima, intenzivnim saobraćajem – pojačanim učešćem drugih učesnika u
saobraćaju, slabija i nedostatna organizacija i regulacija saobraćaja, niska
opšta   i   saobraćajna   kultura,   ignorisanje   saobraćajnih   pravila   i   propisa,
neispravna   vozila,   opterećenost   saobraćajnica,   ranjivim   učesnicima
(pješacima,   djecom,   starijim   i   invalidnim   osobama,   biciklistima,
saobraćajem u ruralnim područjima...)

Svi otežavajući – riziko faktori povećavaju umor u vožnji,

dekoncentraciju, iritabilnost, agresivnost, nestrpljivost, opasnost i

232

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

katastrofičnost koji uslovljavaju saobraćajne nezgode. Dakle, posebna
pažnja u okviru saobraćajne psihologije usmjerena je na aktivnosti i modele
ponašanja vozača i drugih učesnika u saobraćaju.

AKTIVNOSTI I MODELI PONAŠANjA VOZAČA

Svaki vozač je ličnost sa svim opštim i individualnim

karakteristikama i posebnim karakteristikama koje uslovljava njegova
aktivnost

(upravljanje motornim vozilom, učešće u saobraćaju, specifični

oblici aktivnosti i ponašanja). Vozač se konstantno nalazi u

složenim

situacijama

u kojima je

izrazito mentalno i psihomotorno aktivan

Konstantno ima potrebu (nekog intenziteta) da počne, nastavi ili pak
prekine vožnju kako bi ostvario neki cilj. U tome može naići na

subjektivne

(opšta slabost, strah, nesigurnost, srdžba, žalost, tuga,

neodlučnost i sl.) i

objektivne teškoće

(prepreke na putu, kvar na vozilu...).

U psihologiji je to poznato kao

frustraciona

ili

stresna situacija

FRUSTRACIJONE I STRESNE SITUACIJE U SAOBRAĆAJU

Ako pojedinac dugo ne uspijeva zadovoljiti neki od svojih motiva,

može doći do posebnog stanja emocionalne napetosti, nemira i
nezadovoljstva i traumatizacije – specifičnih dimenzija

frustracija

stresnih situacija.

Frustraciona ili stresna situacija je izrazito složeno stanje

odnosa individue i okoline koje se manifestuje na doživljajnom području
(napetost, neugoda, tjeskoba), na fiziološkom području (pojačan puls,
napor, povišen krvni pritisak i sl.), na području opšteg ponašanja (gubitak
strpljenja, iritabilnost, agresivnost, afekt) te na području odnosa s drugim
ljudima (sukob, poremećenih kontakata s drugim osobama). Izvori su
frustracije u preprekama koje vozaču onemogućuju ostvarivanje nekog cilja
– brzine kretanja, bezbjednosti...

U frustracionoj i stresnoj situaciji pojedinac se može ponašati

prilagođeno

ili

neprilagođeno

233

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

biopsihosocijalnu stabilnost

(otpornost) ili pak

osjetljivost

(vulnerabilnost), odnosno poremećaj ličnosti. Ma koji faktori djelovali na
bilo koju strukturu ličnsti, ništa se ne događa izvan
psihoneuroendokrinoimunološkog i duhovnog sistema i statusa ličnosti.

Brojne naučne discipline proučavale su različite aspekte stresa, od

bioloških   nauka   (fiziologija,   biohemija,   neurofi-ziologija   i   dr.),   preko
psihologije   i   njenih   disciplina   (klinička   i   socijalna   psihologija,
psihopatologija,   socijalna   patologija,   mentalna   higijena   i   dr.)   i   drugih
društvenih nauka (antropologija, sociologija i dr.), do medicinskih nauka
(socijalna psihijatrija, neurologija, imunologija i dr.).

Pojam stres se u svim naučnim disciplinama koristio i proučavao sa

različitim značenjima održavajući konfuziju, ali preciznu definiciju stresa
čime su doprinijeli multidisci-plinarnom pristupu poimanju i definisanju
stresa.

Stres se najčešće definiše na jedan od sljedećih načina:

•

kao određeni događaj u spoljašnjoj sredini;

•

karakteristično stanje organizma;

•

posebna vrsta iskustva koje proizilazi iz transakcije (odnosa)
između osobe i njene okoline.

Najprihvatljivije je posljednje određenje stresa (Mason-ova

definicija).

Stres je proces, a ne stanje spoljašnje sredine ili stanje

organizma.

Najvažnije komponente stresa, prema posljednjem određenju, su:

•

određeni događaji ili situacija (frustraciona, traumatska,
stresogena) u spoljašnjoj sredini;

•

karakteristična subjektivna procjena događaja i

•

izmjene u psihološkom i fiziološkom funkcionisanju čovjeka.

Sve definicije stresa podrazumijevaju

interakciju

transakciju

ličnosti i događaja u sredini što se može i shematski prikazati, shema 9.

235

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Shema 9

Transakcionistički model stresa

Predmet proučavanja, prema ovom modelu stresa, su načini

(strategije i stilovi) na koje se transakcije između osobe i okoline dešavaju.
Ovaj model stresa ukazuje na potrebe i mogućnosti povezivanja različitih
gledišta o porijeklu duševnih bolesti. Duševne bolesti, prema ovom modelu,
ne mogu se posmatrati isključivo kao "greške" individue ili samo kao
funkcija nepovoljnih životnih okolnosti. Za pojam duševnih poremećaja
odgovoran je veći broj faktora.

Transakcionistički model stresa omogućava kompleksnije

objašnjenje veze između stresa i psihosomatskog zdravlja. To je put kojim
se može steći uvid u funkcionisanje veze između tijela i psihe sa okolinom
(životnim događajima). Tome veliki doprinos daje i holistički pristup stresu
u kojem se naglašava veza, interakcija i transakcija između psihološkog,
neurološkog, endokrinog, fiziološkog, imunološkog i duhovnog statusa
ličnosti.

U osnovi se razlikuju

dvije vrste stresa

(Selye):

•

eustres

(prijatan, ugodan – doprinosi zdravlju) i

•

distres

(neprijatan, neugodan – narušava zdravlje).

Koncept stresa podrazumijeva proučavanje opštih – nespecifičnih i

specifičnih reakcija organizma na dugotrajno djelovanje raznih stresora
(prijatnih i/ili neprijatnih). Rezultat tih reakcija je prilagođavanje
(adaptacija), ličnosti novonastaloj situaciji.

U centru pažnje je

adaptacioni sindrom

, odnosno

stabilnost

–

otpornost

i/ili

osjetljivost – neotpornost

(

vulnerabilnost

) ličnosti.

OKOLINA

LIČNOST

STRES

236

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

•

traumatski životni događaji – različitog trajanja i intenziteta -
hronična opterećenja (npr.

česti konflikti u porodici

);

•

dnevni mikrostresori – događaji kratkog trajanja i slabijeg
intenziteta (npr.,

nesporazumi, konflikti, nezadovoljstvo,

strah

...).

UTICAJ STRESORA NA STRESNU REAKCIJU

U SAOBRAĆAJU

Brojne karakteristike stresora i ličnosti uslovljavaju intenzitet i

ishod stresne reakcije. Stresori visokog intenziteta i dugod trajanja izrazito
nepovoljno djeluju na stresnu reakciju, njen ishod, slabljenje ili slom
adaptivnih snaga ličnosti. Posebno nepovoljno djeluju iznenadni –
neočekivani stresori (udar na neadaptirani imunološki sistem) koji su česti u
saobraćaju zbog njegove specifičnosti i složenosti.

Ishod stresa, u bilo kojoj situaciji, zavisi od niza faktora

neutralisanja, ublažavanja, izbjegavanja ili konfrontiranja sa stresom.

Konfrontacija sa stresom podrazumijeva izbor, organizaciju i

realizaciju efikasnih i/ili neefikasnih načina na stres na relacije "borba" ili
"bijeg". Konfrontacija, stilovi reagovanja i ishod stresa zavisiće i od odnosa
između komponenata stresa, tabela 3.

Stanje organizma

Značenje

Emocionalne reakcije

Fiziološke

Reakcije

238

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Bezazlenost,

nejasnost (dvosmislenost),

dosađivanje,

rizik,

prijetnja,

opterećenje,

izazov,

šansa,

ugrožavanje drugih,

opasnost,

životna ugroženost,

gubitak i

katastrofa.

Negativne

emocije

Emocionalna zaravnjenost

Pozitivne

emocije

Simpatičke aktivacije

Parasimpatička inhibicija

Ostale neuroendokrine

reakcije

Tabela 3

. Komponente stresa

Reakcije, odnosno načini (stilovi i strategije) reagovanja ljudi u bilo

kojim stresnim situacijama zavisiće od subjektivne i objektivne procjene
stresa.

Iz opšte prihvaćene definicije i modela stresa, proističu načini

subjektivne   procjene   stresa.   U   tom   cilju   značajna   pažnja   je   usmjerena
vrstana stresora, procjeni značenja, jačine, težine, nivoa životne ugroženosti
i   drugih   karakteristika   stresa.   Podrazumijeva   se   da   će   procjena   i
doživljavanje   stresora   zavisiti   od   individualnih   kapaciteta   i   oslonaca
(resursa) ličnosti.

Stres je upravo rezultat procjene da postoji nesklad između zahtjeva

u određenoj situaciji i nemogućnosti osobe za ispunjavanje tih zahtjeva.

Pet je osnovnih načina na koje je moguće procjeniti neku stresnu

situaciju:

•

štetna, životno ugrožavajuća ...

•

predstavlja prijetnju ...

239

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

karaktera, motiva, interesa, shvatanja i stavova... kao i psihosocijalnog i
biološkog   statusa   –   pola,   uzrasta,   obrazovanja,   sociokulturnog   nivoa...
Osobine   ličnosti   su   pretpostavka   za   otpornost   i/ili   osjetljivost
(vulnerabilnost),   uopšte,   a   posebno   u   stresnim   situacijama.   Osjetljivost
ličnosti   na   stres   je   determinisana   unutrašnjim   i   spoljnjim   izvorima
osjetljivosti.

Sve bolesti slabe otpornost na stres i utiču na slabljenje i pad

adaptivnih   snaga.  U   novije   vrijeme   razvijen   je   koncept   ličnosti   sklone
obolijevanju (ispoljavanju  anksioznosti, depresivnosti  i hostilnosti).  To su
anksiozne  osobe  sklone  neurozi;  zavisne,  izbjegavajuće  ličnosti  koje   su
sklone  depresiji;   "meke"  ličnosti  koje   su  sklone  somatizaciji  (npr.

opsesivnoj

), ili hipohondrijskoj elaboraciji ( npr.,

pasivno-agresivne i

narcističke ličnosti

Po nekim autorima, postoje ličnosti sklone stresu. To su ličnosti sa

neprekidnom kompetitivnošću – rivalstvom, kompulzivnošću –
ponavljanjem postupaka, nemogućnošću opuštanja, sklone konverzaciji po
tipu monologa, ljutnji, hostilnosti prema uspješnijima (Kaličanin, 1994). To
je stil življenja ličnosti, tipa stresogenog ponašanja.

Osjetljivije su ličnosti iz narušenih, razorenih, disfunkcionalnih i

necjelovitih porodica, socijalno neprilagođene ličnosti, ličnosti bez ljubavi,
sigurnosti – nedostatak adaptivnih snaga i oslonaca. Osjetljive osobe češće
procjenjuju stresne situacije kao ugrožavajuće i češće nepovoljno,
neadekvatno i neefikasno reaguju.

Ličnosti negativnog afektiviteta su osjetljivije na stres. Kod njih je

dominantno negativno raspoloženje sa elementima anksioznosti,
depresivnosti i agresivnosti. Negativni afektivitet je podloga svih drugih
bolesti, alkoholizam, depresija, suicid ...

Eksplanatorni stil je značajan faktor osjetljivosti (vulnerabilnosti),

posebno pesimistički. Pesimista je sklon vidjeti uzroke stresnih događaja u
sebi i teško to mijenja, nema samopouzdanja niti izlaza iz stresne situacije.
U vezi s tim je povezan neuroticizam  koji  pogoduje  osjetljivosti  na  stres.
Neurotik   je   sklon  neefikasnim  stilovima  i  strategijama  reagovanja   u
stresnim   situacijama.   Oni   su   pasivni,   skoloni   samookrivljivanju,
okrivljivanju drugih i osjećanju ugroženosti.

241

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Lokus kontrole

(interni i eksterni) je, takođe, visoko korespodentan

sa osjetljivošću (vulnerabilnošću) ili otpornošću ličnosti.

Interni lokus

kontrole  predstavlja  uvjerenje   da  se  događaji  nalaze  pod  sopstvenom
kontrolom  što   ga   čini   jačim   i   otpornijim.   Obiluje   samopouzdanjem,
odlučnošću,   snagom   i   akcijom.

Eksterni lokus

kontrole predstavlja

uvjerenje  da  se  događaji  nalaze  pod  kontrolom  drugih  osoba,  više  sile,
sreće, zle sudbine, što znatno slabi adaptivne snage i čini osobu osjetljivom
i   slabom   –   vulnerabilnom.  Nedostatak  sigurnosti,  samopouzdanja  i
samopoštovanja  je  unutrašnji  izvor  vulnerabilnosti  (osjetljivosti).   Postoji
opšta,  posebna  i  specifična  predisponiranost  ka  vulnerabilnosti  koju  treba
prepoznati, razumjeti, predvidjeti, a strategije i stilove osnažiti i kanalisati
(ciljano usmjeravati).

Spoljašnji izvori osjetljivosti

podrazumijevaju nedostatak i

neblagonaklonost socijalne sredine, nedostatak njene podrške i pomoći.

Opšte, posebne i specifične karakteristike stresnih događaja utiču na

osjetljivost  ličnosti,  kao  i  njihova  učestalost,  vrijeme  trajanja,  značenje  i
životna  ugroženost  ličnosti.  Svakodnevni  mikrostresori  dodatno  otežavaju
ishod  stresa.  Nedostatak  psiho-socijalne,  informacione  i  duhovne  podrške
slabi otpornost ličnosti u stresnoj situaciji. Nedostatak iskustva i spoznaja o
traumatskim događajima, nedostatak materijalne podrške slabi otpornost na
stres, čine osobu osjetljivijom i slabijom.

Otpornost ličnosti na stres

je, takođe, determinisana unutrašnjim i

spoljašnjim izvorima otpornosti.

Povoljan psiho-socijalni status tj. odsustvo bilo kakvih aberacija ili

tendencija ka patološkom prostoru – anksioznosti, depresije, hostilnosti ...;
povoljan  bioneurološki,  endokrinoimunološki  i  duhovni  status  –
psihosomatsko  zdravlje,  dobra  socijalna  prilagodljivost,  izraženije  psiho-
socijalne adaptivne snage, su osnova otpornosti ličnosti. Otorna ličnost ima
sposobnost  vladanja  sobom  u  stresnim  situacijama,  kontinuirano  je
angažovana  u  aktivnostima,  slijedi  životni  put,  posjeduje  elastičnu
adaptaciju  neočekivanim  promjenama  u  životu  –  prihvata  ih  kao  izazov  i
šanse, a ne kao prijetnje.

242

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Spoljašnji izvori otpornosti

su: povoljno socijalno okruženje u

stresnim situacijama – sigurnost, podrška; povoljne prostorne i vremenske
okolnosti;   psihosocijalna  podrška   profesionalnih   lica   (socijalnih   radnika,
psihologa,   ljekara,   radnika)   i   neprofesionalnih   osoba   –   roditelja,   braće,
sestara,   prijatelja   (ventilacija,   abreagovanje),   njihova   emocionalna   i
duhovna   podrška.   Treninzi   –   kndicioniranje   (psihičko   i   fizičko...)   su
značajna pretpostavka očuvanja i jačanja otpornosti ličnosti, uopšte, a i u
stresnim situacijama.

STILOVI (NE)EFIKASNOG REAGOVANJA

U STRESNIM SITUACIJAMA

Ponašanje ljudi u stresnim situacijama često je od presudnog značaja

za tok i ishod stresne situacije. Ponašanja podrazumijevaju sve načine
(stilove, strategije) reagovanja u cilju prevladavanja stresa. Riječ je o, manje
ili više, (ne)efikasnim strategijama ponašanja pri konfrontaciji sa stresom
(tzv. coping strategie).

Istraživanja pokazuju da ljudi najčešće koriste

dvije grupe

načina

reagovanja u prevladavanju stresa:

prvo

, usmjerenje na problem sa

aktivnim psiho-fizičkim naporima

da se ublaži – prevlada stres i

drugo

regulisanje (kontrola, kanalisanje, abregovanje) emocionalnih reakcija
karakterističnih za stres.

Daljim istraživanjima, utvrđeno je da se ljudi koriste različitim

strategijama – stilovima, različitim obrascima reagovanja i ponašanja

koji mogu biti neefikasni i efikasni.

Neefikasni ili štetni stilovi

reagovanja

su loša i nerealna procjena,

neadekvatne   emocionalne   reakcije,   neefikasni   postupci,   neuredan   stil
života,   negiranje   realnosti,   minimiziranje   ili   distanciranje   od   stresne
situacije, nekontrolisano i nesvrsishodno konfrontiranje i bježanje od ili iz
stvarne situacije. Neefikasne strategije, koje treba preventirati, ublažavati ili
suzbijati, dovode do maladaptivnih odgovora, autodestruktivnog ponašanja,
kompulzivnog   rada,   hiperaktivnosti   ili   pak   povučenosti,   nepromišljenih
postupaka, pretjerane upotrebe hrane, alkohola, lijekova, cigareta,  kafe i
psihoaktivnih   supstanci,   lošeg   raspoloženja,   agresivnosti,   straha,   ljutnje,
nesigurnosti, panike, te slabljenja ili sloma maladaptivnih snaga. Ovaj slom,
dalje,   dovodi   do   tjelesne   i   psihičke   iscrpljenosti,   gubitka   entuzijazma   i

244

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

depresije, koji uz genetsku predispoziciju, mogu, preko
psihoneuroendokrinoimunoloških mehanizama, dovesti do psihosociološke
reakcije i raznih somatskih i duševnih poremećaja – bolesti. Bolesti, nastale
kao karajnji ishod maladaptivnog ishoda u stres procesu, predstavlja novi
stresor, čime se začarani krig događaja zatvara (Kaličanin, 1994).

Efikasni stilovi

reagovanja

su brza i raelna procjena situacije;

ovladavanje sobom; procjena sopstvenih mogućnosti i postupaka;
osmišljavanje, planiranje, povećanje napora i sprovođenje efikasnih
aktivnosti usmjerenih ka traženju i prihvatanju adekvatne psihosocijalne i
druge podrške, te uspješno konfrontiranje sa stresnom situacijom, na relaciji
borba ili racionalno povlačenje.

Efikasne strategije se mogu učenjem razvijati, jačati i/ili podsticati,

posebno   kod   osoba   predisponiranih   uspješnoj   konfrontaciji,   primjenom
raznih metoda i postupaka. Efikasno (adaptivno) reagovanje na traumatske
događaje   –   stresore,   koje   podrazumijeva   psihosociobiološku   svjesnost   u
stresnim situacijama, uz primjenu adekvatnih strategija, dovešće do brzog
oporavka   i   harmonizacije   funkcija,   odnosno   uspostavljanja   nove
psihosociobiološke ravnoteže, ponekad, ravnoteže višeg reda. Ovo djeluje
stimulativno na self-koncept i samopoštovanje, povećava efikasnost i ugodu
u   aktivnostima   (uslovljava   zadovoljstvo,   nadu,   snagu,   elan,   volju...).
Istovremeno   to   jača   buduće   adptivno   reagovanje   ličnosti   sa   iskustvom,
odnosno, otpornost za buduće stresore.

Na osnovu većeg broja istraživanja, koncipiran je model stres

procesa, shema 10, koji uključuje

lične

(unutrašnje) i

spoljašnje

(socijalne)

izvore otpornosti ili osjetljivosti (kao

moderatori

); načine prevladavanja

stresa (kao

medijatore

) i ishod stres procesa –

posljedice

(manje ili više

izraženi

posttraumatski stresni poremećaji – PTSP

(DSM-III-R, 1987,

DSM-IV, 1992 – treće i četvrto izdanje klasifikacije mentalnih bolesti)) i
drugih oboljenja udruženih sa stresom.

UNUTRAŠNJI

IZVORI

OSJETLJIVOSTI

ILI

OTPORNOSTI

SPOLJAŠNJI

IZVORI

OSJETLJIVOSTI

ILI

OTPORNOSTI

DOGAĐAJ

PROCJENA

DOGAĐAJA

PREVLADAVANJE

POSLJEDICE

SOCIJALNA

PODRŠKA

245

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

su različiti stepeni somatičnosti (psihosomatskih poremćaja), prisile
(opsesivno – kompulzivnih poremećaja),

nesigurnosti u socijalnim

komunikacijama i kontaktima, depresivnosti, straha, agresivnosti

(neprijateljstvo, fobični strah, paranoidne misli, psihoticizam, ukupne
psihičke tenzije-GSI, indeks pozitivnoh distresa, napora, opterećenja, bola,
patnji, "oskudica", iscrpljenosti, nevolja, osjećaja opasnosti, sabijenosti –
tjesnaca, izmorenosti...).

Akutni PTSP

– simptomi traju do 6 mjeseci, a

hronični PTSP

–

simptomi traju više od 6 mjeseci i mogu da perzistiraju veoma dugo, poslije
saobraćajne traumatizacije.

Neophodna je psihosocijalna podrška, kako profesionalnih tako i

neprofesionalnih lica i psihoterapija, kao i drugi oblici liječenja osoba sa
PTSP-a i drugim oboljenjima udruženih sa stresom u saobraćaju (Milić, A.,
2004).

Frustracione situacije mogu biti teški trenuci u kojima se vozači

različito ponašaju. Npr.,

ispred vozača se kreće teretno vozilo koje je zbog

uskog, krivudavog i nepreglednog puta otežano preticati

Vozaču iza tog

vozila se neobično žuri (frustraciona situacija). Pitanje je kako se
posmatrani vozač može ponašati?

Permanentni pokušaj preticanja teretnog vozila iako je preticanje u

datom momentu nemoguće. Teretno vozilo i loš put su frustrirali
posmatranog vozača koji je pokazao nizak stepen frustracione tolerancije.

Na ponašanje vozača za vrijeme vožnje, pored brojnih faktora,

značajno utiče

stepen aspiracije

(dostupnost i težina ciljeva koje pojedinac

želi ostvariti). Brojne su situacije u kojima instruktor može ocijeniti stepen
aspiracije nekog kandidata. Jedan od načina je samoprocjena kandidata
broja potrebnih moto - časova za polaganje ispita (manji broj časova - visok
stepen aspiracije, adekvatan broj časova (30) - adekvatan stepen aspiracije i
veći broj moto - sati - nizak stepen aspiracije).

Psihološka je tvrdnja da nije dobra ni previsoka ni preniska

aspiracija.

247

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Previsoka aspiracija

(veće želje i ciljevi od sposobnosti)

uslovljava precjenjivanje mogućnosti i izazivanje nezgoda

, uslovljava i

druge   nerealne   oblike   ponašanja   pri   čemu   ne   ispuni   ciljeve   koje   je
pretpostavio za vrijeme obuke (nalaženje krivice u drugoj osobi ili situaciji,
neurotično   ili   depresivno   ponašanje,   odustajanje   i   sl.).   Niske   aspiracije
dovode kandidata u situaciju da odgađa polaganje vozačkog ispita što je za
njega   neracionalan   postupak   a   za   instruktora   neuspjeh   u   obuci.

Niske

aspiracije

uslovljava i kolebanje i neodlučnost vozača u saobraćaju što

ometa i druge učesnike u saobraćaju.

Ekstremne aspiracije

(želje) uslovljavaju

neadekvatne reakcije

frustracionim situacijama.

Poseban problem kod vozača su

konfliktne situacije

(sukobi

motiva u samoj ličnosti) što je uslovljeno ekstremnim aspiracijama,
neodlučnošću, nesigurnošću, fluktuacijom pažnje i drugim faktorima. U
psihološkoj literaturi poznata su

tri tipa konflikata.

Konflikt dvostrukog privlačenja

(+ i +) je takva konfliktna

situacija gdje na ličnost djeluju dva motiva, oba privlačna. Npr.,

vozač na

ispitu može birati jedno od dva prihvatljiva vozila, odabrati jedan od dva
vremenska termina za kretanje na put i sl

. Ova vrsta konflikata se lako

razrješava birajući jedan, trenutno jači motiv.

Konflikt privlačenja i odbijanja

(+ i -) je najlakša vrsta konfliktne

situacije koja se rješava zadovoljavanjem motiva koji je privlačan (odabrati
ispravno vozilo za ispit, izbor bezbjednijeg pravca kretanja) i odbacivanjem
nepoželjnog motiva (neispravno vozilo, rizično kretanje i sl.).

Najteža konfliktna situacija je kada je u pitanju

konflikt

dvostrukog odbijanja

(- i -). Na ličnost djeluju

dva motiva, oba

neprivlačna

a jedan se mora odabrati. Npr.,

u vožnji se pojavi opasna

prepreka koju bi trebalo izbjeći rizičnim postupkom (naglo kočenje,
skretanje u nedozvoljenom i opasnom pravcu i sl.).

Teže konfliktne i češće situacije izazivaju

neugodu i napetost,

strah, tjeskobu, agresivnost, nezadovoljstvo, ljutnju, viku i destruktivne
postupke

248

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Saobraćajna psihologija proučava, determiniše i utiče na

faktore

socijalne i fizičke sredine

koji mogu značajno uticati na aktivnosti vozača.

To su, prvenstveno,

drugi učesnici u saobraćaju

i drugi faktori koji

čovjeka destabilizuju u saobraćaju.

Bitno je istaći i druge

faktore sredine

koji mogu negativno uticati

na vožnju. To su, prije svega,

konzumiranje alkohola

pušenje

za vrijeme

upravljanja vozilom i u vozilu,

upotreba medikamenata

nepravilna

ishrana

prije i za vrijeme vožnje,

neadekvatne suvišne aktivnosti

vrijeme vožnje, neprilagođena i nepropisna vožnja i dr.

Saobraćajna psihologija proučava i

spoljne

, odnosno

fizičke

faktore

socijalne sredine

koji mogu povoljno ili nepovoljno uticati na

aktivnosti vozača.

Česti uzroci rizične i nesigurne vožnje i saobraćajnih nezgoda su

neefikasne reakcije vozača, posebno

agresivnost

nasilje

destruktivno

ponašanje

proučavanju saobraćajnih nezgoda

polazi se od činjenice da su

izazvane   brojnim   činiocima   koji   uzajamno   djeluju   i   da   ne   postoje
neposredni   vidljivi   uzročni   odnosi   između   nezgoda   i   činilaca.   Najveće
greške   koje   se   čine   odnose   se   na   jednostrano   usmjeravanje   pažnje   ka
pojedinačnim uzrocima ili jednostavnim kombinacijama činilaca. Međutim,
da bi  se shvatili   uzroci  nezgoda,   potrebno je da se otkriju  i analiziraju
međusobni   odnosi   raznih   činilaca.   Ako   bi   se   pojednostavilo,   svi   ti
mnogobrojni uzroci bi se mogli svrstati u

dvije najšire kategorije

; na

one

koje potiču od čovjeka

njegovog ponašanja

osobina

i na

sredinske

činioce

, koji se odnose na

put

osvijetljenost

karakteristike

vozila

saobraćaja

i sl. što značajno utiče na ljudski faktor.

Istraživanja pokazuju da su

stilovi ponašanja

, bilo efikasni i/ili

neefikasni, posebno

neprilagođene emocionalne reakcije

kao što su

agresivnost

, visoko korespodentne sa strukturom ličnosti koja je

determinisana brojnim faktorima

nastajanja

odrastanja

složenim

svojstvima, nivoom zrelosti

otpornosti

skriptom ponašanja

Skript ponašanja

vozača i drugih učesnika u saobraćaju

posebno

agresivnih

nasilnih

, značajno je povezan i determinisan brojnim

osobinama kao što su:

250

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

•

vaspitna nedostatnost i neodgovornost (opšta nekultivisanost);

•

psihopatske tendencije (

agresivni impulsi

...);

•

nezrelost koja uslovljava niz neadekvatnih i neefikasnih reakcija
posebno infantilnu iritabilnost i regresivno agresivno ponašanje;

•

nedostatak i nemogućnost samokontrole, samoposmatranje i
samodisciplina;

•

impulsivnost i bezosjećajnost prema drugima, prema vozilu,...;

•

nizak nivo samosvjesti i razuma, oslabljen ljutnjom, agresijom,...;

•

neuravnoteženost, nestabilnost, povredljivost;

•

neurotične i nekontrolisane, nesvjesne samoubilačke tendencije;

•

konfliktnost, neprilagođenost, loša integrativnost...;

•

pogrešan percepcija, procjena i neadekvatno emocionalno
doživljavanje;

•

opšte i trenutno nezadovoljstvo;

•

prenesena agresija na vožnju i druge učesnike u saobraćaju;

•

tendencija suprostavljanja i opozicijalnosti;

•

suviše izraženo samopouzdanje i borbenost – agresivnost;

•

sebičnost;

•

neopreznost i iritabilnost na stimuluse u toku vožnje (ljutnja na
oznake, prepreke, razgovori telefonom u toku vožnje i druge draži);

•

glad, žeđ, umor i dr.;

•

spoljni uslovi (put, meteo uslovi...);

•

nesvrsishodno ponašanje

•

neefikasne i neprilagođene reakcije...

Oblici agresivnog ponašanja vozača i drugih učesnika u saboraćaju su:

•

brza vožnja izvan propisa, nedozvoljena preticanja;

251

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

kojima čovjek

podsvjesno kanališe

neutrališe tenziju

koju uzrokuju

frustracione i stresne situacije u sauobraćaji.

Osnovna je svrha

odbrambenih mehanizama

prebacivanje

osjećaja krivice na nešto ili nekog drugog

Ličnost nesvjesno štiti sebe

od osjećaja napetosti i neugode i/ili krivnje

. Brojni su karakteristični

odbrambeni načini reagovanja vozača na frustracione situacije –
kompezacija, identifikacija, sublimacija, racionalizacija, regresija,
projekcija, reakciona formacija, maštanje, sanjarenje, represija, imitacija...

Sublumacija

je odbrambeni mehanizam koji se sastoji u zamjeni

cilja koji je teže ostvariti sa nekim lakše ostvarljivim ciljem. Često dolazi do
sublimiranja energije usmjerene na socijalno zabranjane ciljeve pa se ona
troši na neke druge, socijalno dozvoljene ciljeve. Npr.

brza vožnja na auto-

trkama

Regresija

(primitivno ponašanje) je vraćanje na nivo ponašanja

ispod nivoa zrelosti i kulturnog statusa. Npr.,

vozač koji psuje, viče, pretiče,

gubi strpljenje i plače u frustracionim situacijama i sl.

Prenesena agresija

se manifestuje kod vozača koji je grub prema

vozilu ili drugim učesnicima zbog frustracije koju je izazvao neko drugi (na
radnom mjestu, u porodici i sl.).

Maštanje

(sanjarenje) se ogleda u zamišljanju ostvarivanja cilja.

Npr.,

vozač zamisli da vozi na trkama gubeći realnost o vozilu, o putu i

drugim učesnicima u saobraćaju.

Represija

(potiskivanje) je nesvjesna tendencija ličnosti da se

zaboravi, potisne iz svijesti neki nepoželjan (neugodan) sadržaj. Npr.,

greške u vožnji, nedozvoljena preticanja, presijecanja krivina, nepravilno
rukovanje vozilom, vozač potiskuje, nerado se prisjeća ili analizira.

Kompenzacija

(nadoknada) je odbrambeni mehanizam kojim se

brani ličnost od osjećaja manje vrijednosti. Npr.

vozač slabije fizičke

konstitucije brže i agresivnije voze, ističu svoje vrijednosti... (hvale se).

Identifikacija

je usmjerena na suzbijanje osjećaja manje

vrijednosti. Vozač se zbog inferiornosti identifikuje sa nekim uvaženim
vozačem, instruktorom... Često ističe vještinu u vožnji njemu bližih,
srodnih osoba (brata, prijatelja).

253

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Projekcija

je pripisivanje sopstvenih grešaka drugim učesnicima u

saobraćaju. Npr.,

pri udesu nastaju međusobna optuživanja sa uvjerenjem

da su oba vozača u pravu.

Racionalizacija

je opravdanje vozača za neadekvatne doživljaje,

reakcije i ponašanja. To je čest odbrambeni mehanizam kojim se nesvjesno
traži i izmišlja dobar razlog umjesto pravog za sopstveni neuspjeh. Npr.,

udes je kriv "klizav" put, greška drugih, vozač može biti spretniji, brži ali
mu nije stalo do toga, ne osjeća se dobro, morao je obratiti pažnju na nešto
drugo i sl. Tri su forme racionalizacije.

Prva

forma

okrivljavanje drugih

što je vidljivo iz navedenog primjera. Npr.,

u svim saobraćajnim

nezgodama, krivi su drugi učesnici – iako to nije tačno.

Druga forma

racionalizacije je omalovažavanje drugih vozača ili vještina vožnje ("kiselo
grožđe"). Npr.,

"Ne želim voziti kao...".

Treća forma

je uljepšavanje

sopstvenih vještina i nedostataka ("slatki limun"). Npr.,

"Izbjegao sam

nezgodu..." (iako ju je i uzrokovao).



Najracionalniji, najprihvatljiviji i najuspješniji način reagovanja

na frustracione situacije je

reorganizacija aktivnosti

. To je iznalaženje

najuspješnijih načina prevazilaženja frustracione situacije. Npr.

prilagođena vožnja, pravilno kočenje, sačekivanje...

Reorganizacija aktivnosti u permanetno složenim – često

frustracionim i stresnim situacijama podrazumijeva zdravu i prilagođenu,
zrelu, otpornu, vaspitanu i obučenu ličnost za učešće u saobraćaju koje, za
takve osobe, često predstavlja opuštanje, ugodu, izazov i uspjeh. U vožnji
čovjek projektuje sve svoje osobine, navike, vještinu i kulturu.
Neprilagođenost u vožnji uslovljava umor, pospanost, neefikasne reakcije,
rizik i opasnost.

UMOR VOZAČA - STANJE ORGANIZMA KAO MOGUĆI UZROK

NEEFIKASNOG REAGOVANJA U SAOBRAĆAJU

U ovom dijelu opisati će se i objasniti

različita specifična stanja

ljudskog organizma, stanja organizma vozača koja utiču na

efikasnost

254

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

•

prirodu

rada – organizacija saobraćaja, upravljanje motornim

vozilima i okolnosti pod kojima se upravlja vozilima, puteve i
njihova obilježja;

•

vrstu

karakteristike

vozila;

•

ostale učesnike u saobraćaju...

Faktori koji uslovljavaju umor mogu se posmatrati i kao

vanjski

unutrašnji



Na vozača mogu više ili manje negativno djelovati

nepogodna

svjetlost (tama – vožnja u tunelu, u magli, noću i sl.) velika buka, razni
gasovi, neugodni mirisi, dim, zagušljivost, vibracije, nepogodan
prostor, nepodesan položaj tijela, smetnje na putu

i dr. (vanjski faktori).



Pojavu umora uslovljava i

trenutna ili trajnija psihička

nestabilnost

monotonija i jednoličnost u vožnji, organske smetnje

(bolesti), glad, žeđ, osjećaj hladnoće ili vrućine, napetost i neugoda
(unutrašnji faktori).

Tri su biohemijska objašnjenja nastanka umora:



Istrošena rezerva materija

(izvora energije) nužnih za stezanje i

opuštanje mišića.



Materije nisu iscrpljene ali

u organizmu nema dovoljno

kiseonika.



U toku rada u organima su se stvorili

otpadni produkti

–

materije koje opterećuju organizam i uslovljavaju umor.

Faktori koji izazivaju umor vozača, pored ostalih, su:

● Trajanje rada

je značajan faktor iscrpljivanja psiho – fizičke

energije za rad

Pokazalo se da poslije osam časova rada ima relativno više

nezgoda i nesrećnih slučajeva. U početku – do 10 časova – neznatno, a
zatim od 10 do 11 časova, mnogo više. Zbog toga se kontroliše dužina rada
– vrijeme vožnje vozača.

256

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

● Neispavanost i opterećenje vozača

prije početka vožnje faktor je

koji znatno utiče na povećanje umora. Potrebno je da vozač, naročito prije
dugih putovanja, spava najmanje 8 časova.

● Narušavanje prirodnog dnevnog bioritma

rizikofaktor

umora

Čovjekov organizam prilagođen je i naviknut na dnevnu aktivnost i

noćni san. Poremećaj tog ritma i noćni rad mnogo prije umaraju čovjeka.
Posebno je to izraženo u noćnoj vožnji koja, zbog slabije vidljivosti,
iziskuje od vozača povećano naprezanje i napetost u vrijeme kada se
organizam sam po sebi želi opustiti i usporiti funkcije.

● Jedan od faktora koji povećava umor

i opasnost od spavanja za

volanom jeste i

smanjenje količine krvi u mozgu

zbog toga što poslije

obilnijeg obroka više krvi odlazi u probavne organe.

Umor takođe pospješuju:

•

neoodgovarajuća mikroklima u kabini,

•

nedovoljna ventilacija u kabini,

•

nepravilno osvijetljen put,

•

ugljen monoksid,

•

uzimanje alkohola i pušenje,

•

dosada,

•

nepravilna prehrana i način života (čak i dan-dva prije dugog
putovanja) i dr.

●

Velika

toplina

ili

hladnoća

u vozilu uzrokuju nelagodnost kod

vozača. Osim toga, normalno funkcionisanje našeg organizma vezano je uz
neku konstantnu unutrašnju temperature, te

svako jače smanjenje ili

povećanje topline tijela nepovoljno djeluje na radne sposobnosti.

Dokazano je da je radni učinak u hladnim zimskim danima veći nego što je
ljeti.

Visoka temperature

nepovoljno djeluje i na vozačevo zdravlje te na

njegovu sigurnost u vožnji.

Ni vrlo

niske temperature

nisu povoljne za rad, ali je djelovanje

visokih temperature ipak znatno opasnije. Tome je bar djelimično uzrok i

257

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

● Umor i pospanost

uzrokuje i

alkohol

(o čemu je opširnije

napisano u posebnom dijelu udžbenika)

koji negativno djeluje na vozača.

Alkohol usporava reakcije te uzrokuje pogreške u percepciji, u procjeni
kritičnosti i u motorici.

● Monotonija

ili

dosada

kompleksan je subjektivni doživljaj,

osjećaj zasićenosti nekim radom. Jedan od najvažnijih uzroka dosade jeste

nedostatak interesa

za posao koji čovjek obavlja, što negativno utiče na

njegovu opštu motivaciju. Poznato je da monotonije i duga vožnja auto
putevima dovode do

dosade

zasićenosti

umora

. Monotonija

dolazi do

izražaja na

otvorenim, dugim i pravim putevima

. Uslovljava je

dugotrajna jednolična vožnja. Više dolazi do izražaja noću, po kiši, magli,
pri visokoj vanjskoj temperaturi (bez klima-uređaja) i u samoći. Posebno se
javlja kod manje iskusnih vozača. Češća je kod vozača koji su već umorni,
neraspoloženi, zamišljeni i pospani. Manje se manifestuje kod iskusnih
vozača, vozača koji mogu da razgovaraju sa suvozačem, saputnikom ili da
slušaju adekvatnu muziku.

Upravljanje motornim vozilom jeste aktivnost u kojoj čovjek

svjesno i planski obavlja određene zadatke. Pravilno upravljanje vozilom
zahtijeva čovjekovo prilagođavanje toj aktivnosti. Takvo prilagođavanje
ostvaruje se funkcijom različitih organskih sistema te psihonervne
aktivnosti koja organizuje, kontroliše i usmjerava cjelokupnu aktivnost.

Organizmu je za obavljanje rada

potrebna energija.

Tu energiju

organizam ne stvara već je

oslobađa razgradnjom određenih hemijskih

materija

koje sadrži hrana (proteini, masti i ugljeni hidrati).

Prehrana vozača, odnosno sastav hrane

značajan je i bitan

faktor

koji utiče

na sposobnost upravljanja vozilom. Budući da se o tome

vodi premalo računa, treba se pridržavati sljedećih uputstava:

•

Ne sjedajte za upravljač vozila ni gladni ni presiti!

•

Izbjegavajte masnu i tešku probavljivu hranu!

•

Doručkujte obilno i dobro!

•

Imajte na umu da bjelančevine i vitamini povećavaju elastičnost
i sposobnost reakcije!

259

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

•

Ne ručajte suviše obilno!

•

Večerajte ranije, 2-3 sata prije spavanja!

•

Jedite polako!

•

Ne sjedajte odmah poslije jela za upravljač vozila, nego prije
toga prošetajte!

I agencije javnog prevoza i svaki vozač morali bi veću pažnju

posvetiti zdravoj ishrani. Neredovno uzimanje dnevnih obroka i upotreba
suve hrane i bez dovoljno vitamina, velika je opasnost za bezbjednost u
saobraćaju što je do sada premalo uvažavano.

SUBJEKTIVNI I OBJEKTIVNI ZNACI UMORA

KOD VOZAČA

U stanju umora

povećava se potrošnja energije

po jedinici radnog

učinka. Zbog povećanog napora kojim se radni učinak nastoji održati na
konstantnom nivou i zbog primjene – u tu svrhu – mehanizama koji nisu
najbolje prilagođeni zadatku, troši se više energije nego što je za taj rad
potrebno. Veličina utrošene energije u nekom radu mjeri se količinom
izdahnutog ugljen-dioksida u jedinici vremena, svedeno na jedinicu
površine tijela (Zvonarević, M. 1964).

U produženom radu nesrazmjerno se povećava i rad srca a nakon

prestanka rada puls se na normalan ritam vraća znatno sporije nego onda
kad smo relativno svježi pristupili nekom poslu. Ponekad se mijenja i sastav
krvi.

Kad je vozač umoran poremećuje se i psihomotorna spretnost, a to

se odražava suvišnim pokretima, drhtanjem te različitim vremenima
reakcija. Zbog tih poremećaja i otežane misaone – perceptivne kontrole
vozač često postaje nesiguran, nesnalažljiv i nepažljiv, a tada je i redosljed
izvođenja radnji u nekoj operaciji poremećen.

Umor utiče i na brzinu reakcije. Ponekad vozač u umornom stanju

reaguje i brže nego obično, a ponekad i sporije. Osim toga vozač može
pogrešno reagovati.

Za bezbjednost u saobraćaju naročito su značajne

promjene u

koncentraciji pažnje.

U umornom stanju, čovjek ponekad opaža promjene

260

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Odmaranje

se često vrši

spontano.

Vozači često i bez svjesne

namjere da odmaraju, povremeno nakratko prekidaju vožnju (pregledaju
gume, uzimaju vodu, osvježavaju se, gibaju se, kraće prošetaju i sl.).

Da bi se značajnije umanjile negativne posljedice umora,

potrebno

je planirati odmor

svjesno prekinuti vožnju

. Bitno je planirati odmor

prije nego što dođe do jačeg zamaranja. Umor se u blažim formama obično
javlja

poslije 90 minuta neprekidne vožnje

, a

poslije 180 minuta vožnja

dostiže zadnju granicu tolerancije

Odmaranje treba izvršiti na pogodnom mjestu (moteli, uredna

parkirališta, ugodnom prirodnom ambijentu pored izvora i sl.).

Odmor može biti u vidu mirovanja ili blažeg kretanja (malo

gimnastike), objedovanja, osvježenja umivanjem ili napicima (kafa, čaj,
sokovi i sl.).

Najpotpuniji oblik odmora

je spavanje. Spavanjem dolazi do

obnavljanja energije. Podrazumijeva se redovno noćno spavanje i, po
potrebi, dnevno sa određenom dužinom trajanja (sa prekidom vožnje) ili
spavanje na pomoćnom ležaju u toku vožnje dok suvozač vozi. Međutim,
često i naspavan vozač i fizički odmoran nije sposoban dalje bezbjedno
voziti. Uzrok tome je često

psihološki faktor

. To se može ublažiti laganim

razgovorom sa suvozačem, slušanjem ugodne muzike, podizanjem
motivacije (pretpostavljanje cilja vožnje) i sl.

Saobraćajnim propisima su određene obaveze vozača i suvozača

koje podrazumijevaju pravovremenu smjenu i odmor.

Osim

odmora,

kao

glavnog i jedinog prirodnog načina za

potpuno odstranjenje umora,

ima i drugih sredstava za sprečavanje,

odnosno suzbijanje umora. U tu svrhu služi uzimanje deficitarnih tvari (tj.
tvari koje organizam u radu intenzivnije troši) te korištenje različitih
stimulatora (farmakoloških, fizioloških i psiholoških).

Farmakološki su stimulatori sredstva koja samo privremeno a

ponekad i prividno smanjuju osjećaj umora. Takva sredstva štetna su za
organizam jer ga, smanjujući osjećaj umora, pretjerano i štetno iscrpljuju.
Kao blaži stimulator ovog tipa djeluju crna kafa i čaj. Zabluda je da cigareta
usporava nastajanje umora.

262

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Fiziološki stimulatori mogu biti laka gimnastika, kratkotrajno

duboko disanje, umivanje hladnom vodom i sl. Ti stimulatori nisu štetni ali
njihovo djelovanje nije ni veliko ni dugotrajno. Ipak, kontinuirana
gimnastika po nekoliko minuta poslije svakog časa vožnje duže održava
organizam svježijim i sposobnijim za vožnju.

Psihološki stimulatori pokušaj su da se povećanjem motivacije i

interesa za vožnju postigne efikasnije i "ekonomičnija" ta aktivnost, a time i
kasnije nastupanje umora. U vožnji ti stimulatori malo pomažu.

Ipak, kao što je već spomenuto, najuspješniji i

najbolji način borbe

protiv umora jeste odmor.

U dijagramu 12 prikazano je kada se treba

odmoriti da bi radne sposobnosti bile na zadovoljavajućem nivou.
Pravovremenim odmorom (I, II, III) utiče se na zaustavljanje pada radnih
sposobnosti. Isprekidana linija pokazuje kako odmorima održavamo radne
sposobnosti na najvišem mogućem nivou.

Dijagram 12

. Sprečavanje slabljenja radnih sposobnosti

pravilnim odmaranjem u radu

Svaki vozač koji unaprijed planira odmore za vrijeme vožnje mora

predvidjeti:

•

vremenski

raspored

odmora,

•

trajanje

odmora,

263

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

PONAŠANJE VOZAČA POD
UTICAJEM   ALKOHOLNIH
PIĆA,  PUŠENJA,  DROGA   I

BOLESTI

265

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

UTICAJ ALKOHOLA, NIKOTINA I DRUGIH

MEDIKAMENATA NA VOZAČA

UTICAJ ALKOHOLA

266

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

sentimentalne

. Svaki čovjek pri uzimanju alkohola dovodi sebe u veoma

nepovoljno stanje. Pijan se čovjek lako primjeti na osnovu njegovog
ponašanja.

PSIHOFIZIOLOŠKI EFEKTI ALKOHOLA

NA SPOSOBNOSTI VOZAČA

Alkohol djeluje na čovjekov organizam i na njegovu psihu. U prvom

redu oštećuje:

1. mozak (oko 90 % slučajeva);

2. oštećuje zubne desni;

3. oštećuje pluća;

4. slabi ruke (upala nerava);

5. jetra (50 % slučajeva);

6. crijeva;

7. polne žlijezde (oko 85 %);

8. uzrokuje zamor i premor ruku

(drhtanje);

9. slabljenje nogu;

10. bolove u stomaku i smetnje;

11. povećanje slezene;

12. oštećuje bubrege (64%)

13. želudac (45%);

14. srce (70%)... (Slika 19).

Slika 19

. Dijelovanje alkohola na

tjelesne organe

čovjeka

Alkohol na ličnost djeluje

postepeno i razorno

Najprije parališe

psihičke funkcije

(kritičnosti

i samokontole). Paralisanje ovih funkcija

oslobađaju   se   od   kontrole   niže   funkcije   ličnosti   (nagoni).   Ponašanje
postepeno   počinje   da   se   mijenja.   Osoba   pada   na   niži,   emotivniji   nivo
ponašanja.   Rezultat   toga   je  nerealno   procjenjivanje   okoline,   pa  i   svojih

268

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

sposobnosti i mogućnosti. Gubi se osjećaj odgovornosti i mogućnosti
predviđanja posljedica ponašanja.

Primjenom raznih testova (psiho–motorne sposobnosti, sposobnosti

koordinacije, ravnoteže, sposobnosti računanja, pisanja, čitanja, reagovanja,
orjentacije i dr.) i analizom krvi lako se

može ustanoviti intoksikacija

alkoholom

. Stepen opijenosti se može posmatrati u tri kategorije opijenih

osoba (

laka opijenost, opijenost i teža opijenost

). I veoma male količine

alkohola u krvi izazivaju vidljive poremećaje ponašanja, posebno kod
vozača.

Pod uticajem alkohola su

negativno stimulisane sve vitalne

funkcije

Krvni pritisak i puls

pri koncentraciji od 0,1 promila (0,1%

će

biti povišen, disanje ubrzano a govor otežan.

Senzorne funkcije su značajno izmijenjene (kod 0,4 promila). Mišići

gube elastičnost, psihomotorne sposobnosti slabe, refleksne aktivnosti se
obavljaju bez učešća svijesti, automatizovane radnje su usporene i
"isprekidane", usporava se tzv. reakciono vrijeme. Vidno polje se sužava,
slabi oštrina vida, slabi opažanje dubine, javlja se tzv. dvostruko viđenje,
otežano se raspoznaju boje, slabi sposobnost adaptacije pri noćnom
zasljepljavanju, sposobnost sluha se mijenja.

Sve anomalije se događaju pri trenutnom opijanju zavisno od

stepana opijenosti, ali one se mogu trajno zadržati kod dugotrajnog pijenja.
Zbog toga za bezbjednost saobraćaja poseban problem predstavljaju vozači
alkoholičari.

UTICAJ ALKOHOLA NA PONAŠANjE VOZAČA

I UPRAVLjANjE VOZILOM

269

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Na dijagramu 13 je prikazana koncentracija alkohola u krvi kad se

ista količina alkohola popije, jednom natašte (gornja krivulja), a drugi put
poslije obroka (donja krivulja) – Hudolin, V., 1972.

0,1

0,2

0,3

0,4

0,5

0,6

0,7

0,8

0,9

1/2

časovi

ija

ili

ujutro i na gladan
stomak

Dijagram 13

. Pijenje alkohola poslije jela i natašte

I brzina uzimanja alkoholnog pića utiče na resorpciju. Ako se

određena količina alkohola popije naglo, koncentracija će biti veća nego
kad se ista količina popije u manjim količinama kroz određeno duže
vrijeme, slika 19 (Hudolin, V., 1072).

poslije jela

271

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Slika 19

. Odnos koncentracije alkohola u krvi prema načinu uzimanja

U čovjekovom organizmu

nema nikakvog organizma koji bi

spriječio da koncentracija alkohola u krvi poraste do opasne granice.

Alkohol – u konstantnim količinama s obzirom na koncentraciju u krvi –
izlazi iz tijela u

vazuhu

koji izdišemo i u

urinu

. Stoga alkoholisanost

možemo ispitivati analizom tog vazduha odnosno na temelju njegove
koncentracije u urinu odrediti njegovu koncentraciju u krvi.

Alkohol se iz tijela odstranjuje razgradnjom.

Jetra

razgrađuje oko

90   %   ukupne   količine   alkohola,   a   ostalih   10   %   izlazi   izdisanjem   i
mokrenjem.   Razgradnja   alkohola   odvija   se   dakle,   u   jetri   i   ovisi   o
sposobnosti   enzimnog   sistema   jetre   da   metabolizira   alkohol.   Premda
količina koja se u jetri razgrađuje može razgraditi u određenom vremenu
zavisi od mnogih različitih individualnih faktora, ipak se uopšte može reći
da u jednom satu jetra može preraditi količinu alkohola koja po prilici,
odgovara količini od 0,1 promila alkohola u krvi. To znači da bi organizmu
koji u sebi ima minimalnu u saobraćaju dopuštenu koncentraciju

od 0,3

promila za potpuno otrežnjenje trebalo oko tri sata.

Nakon višednevnih

novogodišnjih "terevenki" organizmu treba i desetak dana da bi se povratilo
u prijašnje kondiciono stanje.

272

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Slabija je adaptacija vida pri noćnoj vožnji i/ili tunelu. Ovo stanje znatno
remeti vožnju. Kod nekih vozača laka opijenost se manifestuje u opuštanju
tijela, malaksalosti, bezvoljnosti, iscrpljenosti i pospanosti. Dogodi se da

vozači zaspu i uzrokuju saobraćajnu nezgodu

. Ovo stanje dovodi do

nepoštovanja etičkih normi (psuju, viču, vulgarni su, neumjesno se šale –
primitivno se ponašaju) i saobraćajnih propisa, ne tolerišu prepreke
stvarajući nepovoljne (rizične) saobraćajne situacije.

Stanje teže pripitosti (opijenosti)

je od 1,00 – 1,49 promila.

Simptomi teže opijenosti su uočljivi. Intelektualne funkcije i koordinacija
vidno slabe. Jače su izražene greške pri pokretu i hodanju. Sposobnost
upravljanja vozilom je smanjena.

Pijano stanje

je od 1,50 – 2,49 promila. U pijanom stanju, vozači

su znatno upadljiviji zbog vidno oslabljenih intelektualnih funkcija, pokreta
i upadljivih razdražljivih reakcija. Vidno je izražena pospanost što izrazito
otežava vožnju. Slabe osjeti ravnoteže koji uslovljavaju teturanje. U tom
stanju vozači često uzrokuju saobraćajne nezgode.

Teži oblik pijanstva

je od 2,50 – 3,49 promila. Teže pijanstvo je u

potpunosti upadljivo i primjetljivo. Vozači nejasno izgovaraju riječi,
izraženije teturaju, posrću pa i padaju. Orjentacija je poremećena, vide
dvostruko, često haluciniraju, otežano dišu i nerazumno se ponašaju. Za
vožnju su nesposobni i gotovo uvijek uzrokuju saobraćajne nezgode.

Komatozno stanje je od 3,50 – 4,00 promila.

Komatozno stanje se

manifestuje izrazitim slabljenjem i gubitkom svijesti, radnje se odvijaju
usporeno i nekontrolisano. Slabo reaguju na vanjske podražaje – na svjetlo i
druge draži. Osoba se preznojava i gubi tjelesnu temperaturu. Za vožnju
nema baš nikakvih sposobnosti.

Da bi na našim putevima zbog pijenja alkoholnih pića – zbog

alkoholizma smanjili broj saobraćajnih nezgoda i pogibija koje su upadljivo
brojne, potrebno je pomoću kriminološko – forenzičkih nauka i disciplina

274

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

vršiti istraživanja, praćenja i pravenciju pijenja te uz podršku javnosti
podsticati sledeće :

•

Spriječiti vozača da pod uticajem alkohola uopšte sjedne za
volan;

•

Usvojiti i primjenjivati pouzdane naučne metode utvrđivanja
alkoholisanosti;

•

Adekvatnim sredstvima razviti efikasnu prevenciju (primarnu,
sekundarnu i tercijarnu);

U borbi protiv alkoholizma u saobraćaju potrebno je imati na umu i

ovo :



Alkohol ne koristi ljudskom organizmu, a pogotovo ne

sposobnostima vozača;



Alkohol i u najmanjim količinama, može štetno djelovati na

fiziološke funkcije i time umanjiti sposobnost vozača;



Smetnje zbog alkohola mnogo su opasnije za vozače nego za

pješake;



Naš današnji saobraćaj mnogo zahtjeva od učesnika u njemu, a u

drugim saobraćajno disciplinovanijim zemljama on je i opasniji;



Naše navike pijenja i dostupnost pića iziskuju posebnu brigu

društva kako bi se što više smanjilo uzimanje alkohola u saobraćaju;



Zakonska ograničenja o upotrebi alkohola u saobraćaju ne mogu,

doduše, otkloniti alkoholizam, ali ipak stalno pridonose rješenju problema
prevaspitanja učesnika u saobraćaju čitavog naroda u vezi sa njegovom
tradicionalnom vezanošću uz alkohol.

Rizična i kažnjiva doza alkohola koja se može utvrditi alkotestom je

0,3 gram promila (‰).

Suštinska opasnost od pijenja alkoholnih pića vozača i drugih

učesnika u saobraćaju je trajna ili situaciona izmjena ličnosti i njenog
ponašanja koja ugrožava učesnike u saobraćaju, posebno one ranjive koji

275

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

UTICAJ NIKOTINA I UGLJEN – MONOKSIDA NA EFIKASNOST

UPRAVLJANJA VOZILOM

Nesumnjivo je da mnogo vozača puši i da pušenje postaje sve veća

strast. Pušenjem se u organizam unosi nikotin koji vrlo nepovoljno djeluje,
u prvom redu na centralni nervni sistem a time i na vozačku sposbnost.

U našim cigaretama ima oko 2 % nikotina. On je otrovan i u vrlo

malim količinama. Količina nikotina u jednoj cigareti bila bi smrtonosna
kada bi ga udahnuli odjednom, ali nikotin pišenjem sagorjeva i isparava se.
Stoga se pušačima preporučuje da bacaju što duži opušak, jer se najviše
nikotina skuplja na kraju cigarete. Trovanje nikotinom može biti

hronično i

akutno. Hronnično trovanje

nastaje zbog prekomjernog pušenja. Ono

djeluje podmuklo i nevidljivo zavisno o stanju pušačevog organizma.

Akutno trovanje

nastaje kod osoba koje nisu prije pušile, a počinju pušiti

srazmjerno mnogo. Takvo trovanje prate glavobolje, bljedilo i obilno
znojenje. Ako za vrijeme vožnje vozač mnogo puši, pogotovo ako puše i
drugi putnici, u organizam iz dima dolazi dosta nikotina pa može doći do
trovanja. Trovanje nikotinom

otežava shvatanje, slabi pamćenje i pažnju

te se ne isključuje mogućnost da to bude jedan od uzroka saobraćajnih
nezgoda.

Prirodan

nikotin je specifična vrlo jaka otrovna tečnost

koja se

dobija iz duvana. Pušenje se nauči i postane potreba.

Pušenjem duvana pušač apsorbuje čestice nikotina koje djeluju

umirujuće i blaže depresivno. Riječ je o pušačima, osobama koje su ovisne
o pušenju jer je njihov metabilizam adaptiran na nikotin.

Prestanak pušenja izaziva apstinencijske teškoće (napetost,

nestrpljivost, nervozu).

Nikotin preko dima iz cigareta djeluje na vozača bilo da on puši ili

da neko od saputnika to čini.

Pušenje

na vozača negativno djeluje neposredno angažujući ga uz

sam ritual pripreme, paljenja i pušenja cigarete

pri čemu slabi

upravljanje motornim vozilom i dekoncentriše vozača, i posredno trovanjem
nervnog sistema što ostavlja dugotrajne posljedice (djelujući negativno na
vid, organe za varenje i krvne sudove, povećava krvni pritisak, dovodi do
nesanice i vrtoglavice) i uslovljava trenutne smetnje (slabi vid – suze oči,
uzaziva glavobolju, mučninu – bolest vožnje, vrtoglavicu, bljedilo, gađenje,

277

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

povraćanje). To posebno dolazi do izražaja kod nepušača. Zbog toga je u
svim vozilima krajnje nepoželjno pušiti, a u sredstvima javnog saobraćaja i
zakonom zabranjeno.

Pijenje kafe

ima uticaja na reakcije i sposobnosti vozača. Najčešće

upotrebljavani

stimulator

za održavanje kondicije i budnosti u vožnji jeste

kofein

kojeg ima u kafi i čaju.

Glavni učinak djelovanja kofeina jeste stimulisanje rad centralnog

nervnog sistema. Šoljica kafe ili čaja sadrži približno onu količinu kofeina
koja može biti i ljekovita. No, pretjerana količina ili prevelika koncentracija

kofeina

u kafi ili

teina

u čaju može djelovati otrovno, što zavisi od

individualne podnošljivosti. U umjerenim količinama kafa može koristiti
vozaču, osobito u dugim vožnjama. Ipak, deset i više šoljica kafe čovjeka
mogu i otrovati.

U takvom stanju on osjeća zvonjenje u ušima, nervnu napetost i

razdražljivost. Vozači bi, prema tome, morali biti svjesni opasnosti od
prekomjernog pijenja kafe.

Ugljen monoksid

se stvara nepotpunim sagorjevanjem (u garažama,

kafanama, radionicama ili u vozilu ukoliko nema dobre ventilacije) i

spada

u otrovne gasove

Trovanja ovim gasovima su česta zbog nepažnje ili

neznanja.

Ugljen monoksid je gas bez boje i mirisa te se lako ne

primjećuje.

Trovanje ovim gasom je postepeno i neopaženo. Najčešći

znakovi trovanja su

: uzbuđenost i ubrzano lupanje srca, usporeno disanje,

malaksalost, iscrpljenost, glavobolja i povraćanje. Javlja se pospanost,
gubljenje vida i klonulost tako da osoba ne bude sposbna da napusti
prostoriju kada može nastupiti i smrt. Zbog toga je

vrli opasno da motor

radi u zatvorenom prostoru ili da se spava u vozilu čiji motor radi.

Kod

vozača u manjim dozama uslovljava lagan umor i malaksalost te je potrebno
imati ventilaciju ili praviti odmore i provjetravanje.

278

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

UTICAJ RAZLIČITIH BOLESTI

I UPOTREBE LIJEKOVA NA VOZAČE

Neke

bolesti

znatno utiču na sposobnost organizma za vožnju a time

i na sigurnost u saobraćaju. Propisima, kao što su Zakon o osnovama
bezbjednosti saobračaja na putevima i

Pravilnik o zdravstvenim uslovima

koje moraju ispunjavati vozači motornih vozila

, regulisani su uslovi za

upravljanje vozilom, odnosno uslovi za dobijanje vozačke dozvole.

Propisi nalažu da kandidat za vozača i vozač, uz formalne uslove

moraju biti tjelesno i duševno sposobni za upravljanje vozilom.

Ako toplotni udar pogodi čovjeka sa povišenim krvnim pritiskom ili

srčanim oboljenjem, opasnosti su veće, dok se zdrave osobe oporavljaju
poslije nekoliko sati.

Bolesnike pogođene sunčanicom ili toplotnim udarom treba odmah

skloniti sa sunca ili iz tople prostorije, raskomotiti ih, hladiti vodom ili
oblogama i omogućiti im cirkulaciju vazduha – čak i promaja. Liječenje
sunčanice svakako treba nastaviti liječiti u bolnici.

Pri sprečavanju tih bolesti treba znati da ljudi različito podnose

toplinu i sunce, da se organizam do neke granice može na njih naviknuti, da
se sunčanica lako može izbjeći ako onemogućimo direktno djelovanje sunca
na glavu (kapa) ili ako ga smanjujemo (kvašenjem kose), da se toplotni udar
možr spriječiti pogotovo ako se osigura strujanje vazduha i napokon, da su
posljedice sunčanice teže od toplotnog udara.

Vozačeva kabina ili vozilo mora se zato neprestano provjetravati.

To je predviđeno već pri konstrukciji vozila, a može se postići i otvaranjem
za to predviđenih otvora i prozora.

Osim ovih, ima još nekih bolesti za koje se kaže da su štetne ili

opasne u saobraćaju. S njihovim obilježjima, uzrocima i posljedicama treba
se upoznati bar u najkraćim crtama. To su

povišeni ili sniženi krvi

pritisak, šećerna bolest, bolest sjedenja (hemeroidi), čir na želucu i
dvanaestercu, hronični bronhitis, epilepsija, bolesti očiju itd.



Povišeni krvni pritisak

jedno je od najraširenijih savremenih

oboljenja. Njegovi su simptomi različiti: glavobolja, vrtoglavica, osjećaj
težine u glavi, nervoza i nesposobnost za odmor, nesanica, šum u ušima,
lupanje srca, osjećaj nedostatka vazduha, bolovi u mišićima ruku, nogu i
leđa te različita krvarenja – iz nosa na primjer.

280

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Pri liječenju

najvažniji su psihički i fizički odmor te relaksacija i

pravilna ishrana.

Bolesnici drže dijetu da bi

izbjegli ona jela koja mogu

povećati krvni pritisak

– npr.

veće količine mesa

teška masna jela

sl.

Nužno je

prekinuti pušenje i odreći se alkohola i kafe,

uzimati

lijekova za smanjenje pritiska.

Posljedice povišenog krvnog pritiska nepovoljne su za bezbjednost

u saobraćaju, prije svega zbog teških glavobolja i vrtoglavice, jer one mogu
biti uzrok nezgode. Nekad on izaziva moždanu apopleksiju (kap) ili teže
oštećuje vitalne organe – srce, bubrege, krvne sudove… Opasnosti su velike
i zbog oštećenja očnog dna, pa i slušnog aparata.

Za gojazne vozače tlak je

vrlo opasan

, pa se zato u nekim zemljama vozačke dozvole ne izdaju

osobama čija je tjelesna težina 20 % veća od njihove normalne tjelesne
težine. Za pojedine starosne grupe vozača propisuju se najveće dopuštene
visine krvnog pritiska. Ako je pritisak veći od dopuštenog – a to se utvrđuje
učestalim ljekarskim kontrolama – vozačka se dozvola oduzima il se upošte
ne izdaje.



Šećerna bolest

zapravo je poremećaj u izmjeni materija, a njene

su posljedice

šećer u mokraći, smanjenje normalne tjelesne

temperature, intenzivna žeđ i glad ali i gubitak u težini.

Rane teško

zacjeljuju, čovijek postaje razdražljiv, nemiran itd. Najopasnije je gubljenje
svijesti jer se ono može dogoditi i u vožnji. Zato se takvim bolesnicima
često i ne izdaju vozačke dozvole.

Ako se na ljekarskom pregledu utvrdi da kandidat za vozača ili

vozač motornog vozila boluju od jedne od bolesti ili imaju jednu od
povreda ili mana utvrđenih pravilnikom, kao nesposobni za upravljanje
motornim vozilom ocjenjuje se pod uslovom:

•

Da utvrđena bolest, povreda ili mana potpuno onemogućavaju
sigurno upravljanje motornim vozilom ili mogu uzrokovati
iznenadnu nesposobnost;

•

Da eventualne funkcionalne poremećaje nije moguće
kompenzovati;

•

Mnoge druge bolesti mogu uticati na efikasnost vožnje i
bezbjednost saobraćaja.



Automobilska bolest

, odnosno nepodnošenje kretanja i vožnje u

automobilu, posebno pri nagloj promjeni smjera ili brzine kretanja,

281

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija



Nesvjestica i vrtoglavica

posljedica su određenih poremećaja u

organizmu koji mogu biti uzrokovani bolešću, lijekovima, pušenjem,
trovanjem izduvnim gasovima iz motora i slično. Čak i sasvim kratkotrajna
vrtoglavica kod vozača može biti uzrok saobraćajne nezgode.



Sunčanica

je posljedica dužeg direktnog izlaganja otkrivene

glave intenzivnim sunčevim zracima.

Simptomi sunčanice pojavljuju se naglo:

kočenje vrata

jaka

glavobolja, povraćanje i titranje pred očima, bol u glavi pri svakom
manjem pokretu, drhtanje i oduzetost.

Srce nepravilno radi, disanje je

otežano, a tjelesna temperatura se penje i do 43 stepena Celzijusa. U težim
oblicima svijest je pomućena i bolesnik može pasti i u komu (potpuna
nesvijest).



Toplotni udar

je posljedica neprilagođenosti organizma visokoj

vanjskoj temperaturi. Sunčani zraci ne moraju biti jedini uzrok. I boravak u
previše zagrijanim prostorijama, na primjer u kotlovnicama i sl., ako
čovjekov organizam ne uspije održati optimalnu tjelesnu temperaturu od
36–37 stepeni, može biti uzrok toplotnog udara.

Simptomi toplotnog udara pojavljuju se postepeno, od znojenja i

osjećaja nepodnošljive vrućine do crvenila u licu, zakrvavljenih očiju…

Posebnu pažnju treba usmjeriti na

epilepsiju.

To je bolest uslovljena

nekom organskom bolešću i/ili povredom koja se manifestuje periodičnim

napadima

pri čemu osoba pada

u komu, koči se, grči i pada.

Grčenje je

popraćeno pjenom iz usta katkada i krvlju nastalom ugrizom jezika. Bolest
se liječi medikamentima. Takvi bolesnici nisu sposobni za vožnju jer bi
iznenadni napadi, koji su uvijek mogući, imali katastrofalne posljedice u
saobraćaju. To se utvrđuje ljekarskim pregledima, ali mogu nastati i razviti
se u posebnim okolnostima i u periodu poslije pregleda.

UTICAJ VANJSKIH FAKTORA NA VOZAČA

283

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Uspješna vožnja vozača zavisi, pored niza

subjektivnih faktora

, od

brojnih vanjskih faktora.

Značajan uticaj na uspješnu vožnju imaju:

•

saobraćajni prostor (površine namjenjene javnom saobraćaju);

•

signalizacija na putevima;

•

osvjetljenost puta;

•

spoljna temperatura i klima uređaji vozila;

•

obim, intenzitet i struktura saobraćaja;

•

signalizacija i druge karakteristike vozila (komandni uređaji,
brzina, ubrzanja, tehnička ispravnost vozila i drugo);

FIZIČKO – KLIMATSKI USLOVI

Nepovoljna visoka i niska temperatura, vanjska ili unutrašnja

(temperatura  u  vozilu)  teperatura  uzrokuje  nelagodnosti  kod  vozača. Čini
vozača  bezvoljnim,  tromim,  neraspoloženim  i  nedovoljno  aktivnim.
Njegove  reakcije  su  usporene,  pažnja  dekoncentrisana,  raspoloženje
poremećeno.

Pri visokoj temperaturi dodatne teškoće predstavlja i

pojačana

vlažnost

(sparina) koja izaziva znojenje, tromost i bezvoljnost.

Niska

temperatura uzrokuje drhtanje i bol.

Optimalna temperatura u vozilu je

oko 18 stepeni.

U cilju smanjivanja nepovoljnih atmosferskih uslova,

neophodno je da vozač

zagrijava

ili

provjetrava vozilo – kabinu

i da se

češće odmara uz osvježavajuća pića.



Intenzivnija buka

koja je van granice komfora i ugođaja, ako

traje duže, utiče na fiziološke promjene u organizmu vozača. Jačina buke

preko 120 decibela

iritirajuće i štetno djeluje na centralni nervni sistem

vozača. Smanjuje se osjetljivost, javlja se tromost i pospanost, a kod nekih
osoba i viši stepen neurotičnosti. U kabini vozila buka može maskirati
upozoravajuće zvučne signale, onemogućavati ili otežavati verbalno
sporazumjevanje u kabini i smanjiti psihičku otpornost vozača. Buka preko
90 decibela brže izaziva zamor kod vozača.

284

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

adekvatnu signalizaciju u vozilu (na komandnoj tabli) pomoću kojih vozač
kontroliše upotrbu vanjskih svjetlosnih uređaja vozila.



Sistem signalizacije i saobraćajni znakovi na putu

su značajna

sredstva komunikacije učesnika u saobraćaju. U cilju uspješne i bezbjedne
vožnje učesnici saobraćaja se sporazumjevaju prvenstveno raznim
signalima i saobraćajnim znakovima.

Zbog njihove izuzetne važnosti , oni treba da budu lako uočljivi,

opaženi i zapamćeni. Značajnu ulogu u opažanju i pamćenju znakova, pored
čulnih spsobnosti vozača, imaju veličina, oblik, boja i raspored znakova i
signala. Pored toga, značajnu ulogu ima vrijeme opažanja, iščekivanje i
pravac pažnje, broj i sličnost znakova i signala. Kvalitet kontrasta osnove
(pozadine) i oznake na njoj znatno pomaže opažanju i pamćenju znakova i
signala. Opažanje i pamćenje oznaka i signala se odvija

nehotično,

spontano

, bez ulaganja psihičkog napora i

hotimično

(namjerno, ciljano, sa

ulaganjem psihičkog napora). Vozačima se preporučuje da

svjesno

osmatraju znakove i signale

jer je znatno uspješnije i na njih se tako može

pravovremeno reagovati. U obuci kandidata traba permanentno upozoravati
na opažanje i pamćenje znakova i signala (direktno, pitanjima, provjerama i
sl.).



Sjedište, komandni i kontrolni uređaji vozila

su faktori koji

čine vožnju udobnijom, efikasnijom i bezbjednijom. Upravljanje vozilom je
psihološki složena radnja pri čemu su

mobilisane fizičke, intelektualne,

čulne i psihomotorne sposobnosti.

Posebno su bitne reakcije vozača i

njihova koordinacija.

Osnovni izvor reakcija su

komandni uređaji

(upravljač, mjenjač,

papučice gasa, kvačila i kočnice), kontrolni uređaji (instrumenti), njihov
raspored u vozilu (kabini) i karakteristike sjedišta sa sigurnosnim
pojasevima.

Sjedište sa svojim optimalnim karakteristikama omogućava vozaču

da pravilno sjedi (uspravno) smanjujući naprezanje i zamor vozača. Sjedičta
traba da budu komforna (ne suviše meka i tapacirana, da su konstruisana
tako da umanjuju vibracije), da se mogu podešavati (po dubini i nagibu).

Upravljač (volan) traba da ima nagib od 45–60 stepeni, prečnik od

35–45 cm kod putničkog, a do 55cm kod teretnog vozila.

286

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Osnovni je zahtjev da se urede komandni uređaji u vozilu da

najbolje odgovaraju psihofizičkim spsobnostima vozača.

Obaveza vozača (zadatak instruktora) je da se izvrši

podešavanje

sjedišta

u odnosu na komandne uređaje sa ciljem da se postigne viši stepen

ekonomičnosti pokreta.

Skučenost na sjedištu u toku vožnje izaziva inhibicije (kočenje)

pojedinih djelova tijela koji su manje angažovani u saobraćajnoj aktivnosti.
To dovodi do bržeg umaranja.



Obim, intenzitet, i struktura saobraćaja

su značajan

efikasne i

bezbjedne vožnje.

Intezivan razvoj saobraćaja

uslovljava sve

veći

intelektualni napor, viši stepen angažovanja fizičkih , čulnih

psihomotornih sposobnosti.

Razvojem puteva, povećanjem gustine

saobraćaja i brzine kretanja vozila, sve češće vozača stavlja u frustracione i
stresne situacije. U saobraćaju su česte traumatizacije zbog učestalih
opasnosti, zbog velike brzine, snage motora vozila, intezivnog saobraćaja i
loših puteva.

Pored sposobnosti, vozačima i drugim učesnicima u saobraćaju je

neophodno da imaju i viši stepen

saobraćajne i tehničke kulture

jer je u

upotrebi  sve  veći  broj  elektronskih  sredstava  čije  poznavanje  i  korištenje
značajno  smanjuje  broj  saobraćajnih  nezgoda,  a  vožnja  će  biti  udobnija  i
prijatnija.

287

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

OPSERVACIJA I PROCJENA

LIČNOSTI

289

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

PROCJENA LIČNOSTI

(Vještačenje)

Procjena ličnosti ili psihološko vještačenje je metodološki i

psihološki postupak upoznavanja ličnosti koje je potrebno ljudima u
svakodnevnim a posebno u deliktnim životnim sistuacijama.

290

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

pouzdanog

procjenjivanja

njegovih oblika (obrazaca), dimenzija i

učestalosti reagovanja i ponašanja,

razumjevanja etiologije

tih reagovanja,

procjenjivanja posljedica i ishoda

reagovanja i ponašanja i

kanalisanja

tih reagovanja i ponašanja.

Procjena psiho-socijalnog

statusa ličnosti u različitim psiho-

socijalnim okolnostima i konstelacijama, njena

opservacija

deskripcija

determinacija

kvantifikacija

složena

odgovorna

bitna

radi

razumijevanja,

predikcije

kanalisanja reagovanja

ponašanja

opservirane ličnosti u različitim životnim, a posebno u traumatskim i
stresnim situacijama.



Osnovni

prvi

bitan

segment

procjene ličnosti je

nivo psiho-

fizičke

socijalne upadljivosti

i/ili

neupadljivosti

Upadljivost

podrazumjeva

atipični

fizički izgled – od

bizarnog

(upadljivo obučenog različitim oznakama obilježenog...),

kriminogenog

(upadljivo obučenog, obilježenog, nasilno – manifestnog reagovanja i
ponašanja...) do znatno zapuštenog, oskudno – neurednog, prljavog i
nehigijenskog izgleda i oblačenja (ljudi socijalnog „dna“).

Upadljivost

podrazumjeva i

asocijalno

nesocijalizovano

antisocijalno

– poremećeno, destruktivno, agresivno, nasilno, nekulturno,

nemoralno... reagovanje i ponašanje;

neadaptivno

– neuravnoteženo,

mrzovoljno, deprimirano, neurotično, nekontrolisano, impulsivno,
psihotično... reagovanje i ponašanje; osjetljivo, ranjivo, vulnerabilno,
pesimistično, nezrelo,

pasivno

– neaktivno... reagovanje i ponašanje.

Neupadljiva

osoba je raspoložena, vesela, adaptivna – bez psihičkih

aberacija   (odstupanja),   dinamična,   aktivna,   konstruktivna   i   optimistična,
zrela,   otporna   i   psihofizički   snažna,   moralna,   karakterna,   vrijedna,
usklađeno   obučena,   primjereno   reaguje,   kontrolisano   se   i   primjereno
ponaša...



Drugi segment

procjene je

familio-genetska anamneza

. To su

nasljedne (genetske) osobine i pretpostavke (predispozicije), psiho-socijalne
osobine roditelja, braće, sestara i drugih osoba u porodici i familiji, njihov
nivo obrazovanja, kulture i morala i njihove moralne vrijednosti koje su
mogle bitno uticati na

predispozicije

procjenjivane ličnosti. Sve procjene

ličnosti potvrđuju visoku povezanost predispozicija i drugih osobina ličnosti

292

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

sa predispozicijama roditelja i drugih srodnika. Ne postaje svaka ličnost
upadljiva i/ili problematična, niti se od bilo koje ličnosti ne može formirati
sposobna, konstruktivna moralna... ličnost.

Bitan segment procjene

u okviru procjene nasljednih osobina je

anamneza začeća

i uslova

fetusnog

razvoja

normalnosti

ili

poremećaja

rađanja

i psiho-fizičko zdravlje rođenog djeteta

koje je predmet procjene

u djetinjstvu, mladalaštvu ili odrasle osobe.

Dakle,

somatske i zdravstvene osobine

kapaciteti

su bitan

segment procjene koji se mogu najkraće podrazumjevati pod pojmom

nasljeđa

kao značajnog faktora daljeg formiranja ličnosti.



Značajan segment procjene ličnosti je

anamneza odrastanja

porodici

, školi, susjedstvu, u slobodnim aktivnostima, u užoj i široj

socijalnoj sredini što se podrazumjeva pod pojmom

socijalni faktor



Porodica je temeljni faktor razvoja zdrave, zrele i otporne

ličnosti koji modeluju stalni i raznovrsni socio-psihološki mehanizmi

koji je čine

funkcionalnom

ili

disfunkcionalnom

Funkcionalnu

porodicu

determinušu ljubav, sigurnost, toplina,

povjerenje, zaštita, nježnost, pomoć, podrška, razumijevanje, savjetovanje,
objašnjavanje, tolerancija, vaspitno vođenje, saradnja, pripadnost,
materijalni i socijalni status, identitet, uvažavanje, samouvažavanje...

Disfunkcionalnu

porodicu

karakterišu nedostatak ljubavi,

nesigurnost, odbačenost, presija, pritisak, napetost, trpljenje, neprijatnost,
bezvoljnost, otuđenje, apatija, negativizam, mržnja, agresije, nasilja,
"udaljavanje", bježanje iz porodice, integracija sa delinkventnim grupama...
Nivo funkcionalnosti i/ili disfunkcionalnosti porodice petpostavlja

pozitivne

i/ili

negativne

refleksije na odrastanje i razvoj ličnosti.



Škola

je izrazito značajan faktor razvoja ličnosti, koja

obezbjeđuje emocionalni, intelektualni i socijalni razvoj ličnosti. Različiti
mehanizmi je čine funkcionalnom ili disfinkcionalnom.

Funkcionalnu

školu

determinišu prihvatanje, upoznavanje,

razumijevanje, uvažavanje, podrška, pomoć, tolerancija, komunikacija,
interakcija, povjerenje, dobronamjernost, motivisanost, radost i ugoda,

293

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Shema 11. Struktura ličnosti



Fizička konstitucija

– somatski i zdravstveni status je značajan

segment strukture ličnosti kao bitna pretpostavka i faktor drugih segmenata
strukture ličnosti. Drevna je i važna izreka „Zdrav duh u zdravom tijelu“.
Somatske i zdravstvene smetnje značajan su remeteći faktor zdravog
odrastanja i optimalnog formiranja zdrave ličnosti.



Sposobnosti

(fizičke, mentalne, senzorne, psihomotorne) su

izuzetno značajna komponenta strukture ličnosti.

Fizičke sposobnosti

su nivoi fizičke izdržljivosti, fizičke snage,

jačine, produktivnosti, efikasnosti, brzine reagovanja, aktivnosti rada i
ponašanja...

Mentalne sposobnosti

i funkcije

opažanja

uočavanja

mišljenja

zaključivanja

učenja

pamćenja

... Dominantna mentalna sposobnost je

inteligencija

Senzorne sposobnosti

su nivoi opažanja putem čula vida, sluha,

okusa, mirisa, dodira, ravnoteže, temperature...

295

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Psihomotorne sposobnosti

su nivoi pokretljivosti i psiho-motorne

koordinacije ruku, nogu, tijela, ravnoteže...



Strukturu čine i

temperament

koji podrazumjeva

načine

emocionalnog doživljavanja i reagovanja

prema predmetima,

događanjima,   zbivanjima,   procesima   i   ljudima.   Treba   procijeniti   nivo
impulsivnosti ili ležernosti, nivo optizma ili pesimizma, nivo ispoljavanja
emocionalnih   reagovanja   prema   drugima,   te   brzinu   emocionalnog
reagovanja.   Sve   to   treba   posmatrati   i   procjenjivati   situaciono.   Tipovi
temperamenta su povoljna orjentacija ali ne isključiva podjela ljudi prema
tipovima   temperamenta.   Dimenzije   temperamenta   treba   posmatrati
situaciono u skladu sa principom situacione adekvatnosti (Npr.,

reakcije na

opštem veselju, opštem tugovanju...

Emocije

su značajan regulator fizioloških procesa, mišljenja i

ponašanja.   Emocije   su   značajan   psihološki   mehanizam   uočavanja   i
doživljavanja   događaja,   zbivanja,   situacija...   ljudi   i   njihovih   postupaka,
specifičnih reagovanja i ponašanja. To je gotovo trajno obilježje ličnosti
koje   se   manifestuje   (povoljno   ili   nepovoljno)   u   gotovo   svim   životnim
situacijama.



Karakter

, kao dio strukture, podrazumjeva nivoe moralnih

vrijednosti koji se odnose na odno prema sebi (realnost slike o sebi), odnos
prema drugim ljudima i odnos prema radu.

Bitno je procjeniti odnos prema sebi koji mogu biti na nivou

pretjerano povoljne i nerealne slike o sebi koju podrazumjevaju
omnipotentnost, prepotentnost, umišljenost sopstvene bitnosti i veličine...
Sve to utiče na „kompleks više vrijednosti, kompleks veličine, kompleks
važnosti“. Narodski rečeno“pravi se važan“, a psihološki protumačeno da je
važan ne bi se „pravio važan“.

Osoba može imati realnu sliku o sebi, jednaku slici drugih o njemu

(roditelja, prijatelja, vršnjaka, nastavnika...).

Nasuprot, pretjeranoj nerealnoj povoljnoj slici o sebi, osoba može

biti na nivou pretjerano nerealne loše slike o sebi, da pati od „kompleksa
niže vrijednosti“ što rezultira asocijalnost, povlačenje, nesigurnost,
potištenost, apatiju...

296

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Svjetskoj zdravstvenoj organizaciji, pojam

zdravlje

podrazumijeva “

stanje

potpunog fizičkog, psihičkog i socijalnog blagostanja,

a ne samo

odsustvo bolesti i oronulosti”. Poznato je shvatanje da

potpunog

i/ili

apsolutnog blagostanja

potpune ravnoteže

(homeostaze) ili

normalnosti

nema

, nego

postoji samo relativno

blagostanje, relativna ravnoteža ili

normalnost.

Podrazumijeva se da nema ni apsolutnog zdravlja, ni apsolutne

zrelosti i otpornosti

. Postoje

relativno

zdravlje,

relativna

zrelost i

relativna

otpornost. Bitno je istaći da

ne postoji ni izolovano somatsko

oboljenje

bez odgovarajućih reperkusija na psihičko i socijalno stanje, niti

postoje izolovana psihička oboljenja i/ili socijalni poremećaji bez posljedica
na somatsko – neuroendokrino, imunološko i duhovno stanje (

holistički

pristup ličnosti

). Svaki čovjek situaciono pokazuje izvjesna odstupanja od

“idealno zrelog, otpornog i zdravog stanja – statusa”. Podrazumijeva se da
neke osobe značajno odstupaju od statusa zrele, otporne i zdrave ličnosti –
duševno oboljele osobe, psihopatizirane – koje ispoljavaju upadljiv fizički
izgled, emocionalna stanja, reagovanja i ponašanja, bilo da su ona
situaciono reaktivna, trenutna, kratkotrajna i/ili dugotrajna, uslovljena
brojnim egzogenim (unutrašnjim) ili endogenim (spoljašnjim) faktorima.

Zdrava

osoba

tendira

da bude zrela

. Zrelost, pored ostalog

podrazumijeva

intelektualnu efikasnost

socijalnu adekvatnost –

adaptivnost

(prilagodljivost),

emocionalnu stabilnost

biološku zrelost



Intelektualna efikasnost

podrazumijeva:

•

uspješno opažanje: procjena i prihvatanje stvarnosti i prirode,

opažanje i procjena događanja, stanja, zbivanja, situacija;

•

uspješno posmatranje, opažanje, procjenu i prihvatanje sebe i

drugih ljudi;

•

stalnu svježinu opažanja, procjenjivanja;

•

usredsređenost (usmjerenost) na zadatke i/ili probleme;

•

bezgranične vidicke (horizonte);

•

radoznalost, samoinicijativnost, kreativnost i stvaralaštvo;

•

realistično rasuđivanje, zaključivanje – objektivnost;

•

otvorenost ka novim iskustvima;

298

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

•

samokritičnost i realističnost u procjeni sopstvenih sposobnosti i

grešaka;

•

kritičnost – sposobnost razlikovanja bitnog od nebitnog;

•

praktičnost – primjenu znanja i iskustva u svakodnevnim,

ponovljenim i novim situacijama.



Socijalna adekvatnost – adaptivnost

podrazumijeva:

•

dobronamjerno i uspješno opažanje, procjenu, vrednovanje i,

uslovno, prihvatanje drugih (socijalna inteligencija);

•

socijalna osjećanja i saosjećanje sa drugima-socijalnu

prodornost i nenametljivost. Socijalo nezrele ličnosti često su nametljive,
sklone naglašenom kritikovanju drugih (stalno su nezadovoljne, lako
povredljive, ljubomorne i zavidnljive);

•

komunikativnost, socijaliziranost, interaktivnost i kritičku

adaptiranost;

•

nezavisnost od loših kulturoloških i socijalnih pojava, procesa,

uticaja i loših osobina drugih (ljudi);

•

samostalnost, nezavisnost, individualnost i identitet (relativna

stabilnost i nepromjenjivost);

•

spontanost – jednostavnost i prirodnost. To je odraz sigurnosti i

samopouzdanja ličnosti, što uslovljava spontanost i sigurnost u
komunikacijama i interakciji sa drugima;

•

prihvatanje sebe i drugih, što je uslovljeno sopstvenim i

međusobnim poznavanjem;

•

etičnost – realno opažanje, procjena, vrednovanje i prihvatanje

moralnih vrijednosti, odnosno etičkih defektnosti;

•

pravilan odnos prema progresivnim idejama, vizijama i

procesima razvoja društva;

•

tolerantnost, demokratičnost, dopustivost, principijelnost i

kritičnost...; poštovanje i uvažavnje mišljenja drugih ;

•

poduzimljivost, ekspanzivnost, komunikativnost, koopreativ-

nost, tačnost i odgovornost;

299

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

•

posjedovanje zrele i ne infantilne savjesti. Zrela ličnost rukuje

svojim moralnim i nagonskim zahtjevima. Ličnost nezrele savjesti sklona je
prijetnjama, strahu, osjećanju krivice i malodušnosti, sklona je sadizmu i/ili
moralizmu;

•

izraženu potrebu za duhovnim mirom, duhovnim osloncima,

duhovnim vođenjem, običajima i vrijednostima – potrebu za duhovnom
ravnotežom;

•

sposobnost vladanja emocijama, njihovo kanalisanje i kontrolu;

•

sposobnost kontrolisanja, kanalisanja i redukovanja-

neutralisanja (prigušivanja) svojih konflikata;

•

odsustvo naivnosti i sugestibilnosti;

•

odsustvo ekstremnog karijerizma i avanturizma i

•

odsustvo simptoma mentalnih poremećaja.



Biološka zrelost

podrazumijeva:

•

fizičku sposobnost i snagu;

•

sposobnost reprodukcije i seksualnosti;

•

sposobnost za brak i starateljstvo;

•

sposobnost za rad i radnu produktivnost;

•

sposobnost predviđanja, životnog planiranja i življenja;

•

sposobnost definisanja cilja i smisla života, koncipiranja skripta

ponašanja i stila življenja;

•

osjetljivost i stalnu podložnost sticanju novog iskustva i zrelosti

– procesima koji traju od rođenja do kraja života.

Proces sazrijevanja

traje

cijelog života.

Zrela ličnost drugačije

(optimistično)

dočekuje i doživljava krize,

drugačije i adaptivnije procjenjuje i prevladava stresne situacije u nego
nezrela

Ona je otpornija i adaptivnija

. U zreloj ličnosti postoji relativno

usklađen odnos racionalnog i iracionalnog; u nezrele ličnosti, pogotovo
emotivno nezrele, preovlađuje iracionalno, pa svoje krize i stresne situacije

301

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

ne   rješava   dobro   i   uspješno,   nego   se   jedna   kriza   i/ili   stresna   situacija
nadovezuje   na  drugu,   i   tako   nastaje   čitav   lanac   nerazrješenih   kriza   i/ili
situacija koje se gomilaju (akumuliraju), što osobu čini neurotičnom i manje
otpornom   –   slabi   joj   adaptivne   snage   i   produžuje   –   učvršćuje
posttraumatske poremećaje i druga oboljenja udružena sa stresom, što im
daje obilježja hroničnosti.

Zrelost

karakterišu fizičko, psihičko i socijalno blagostanje,

pravilno opažanje sebe i drugih, prihvatanje sebe i drugih, usredsređivanje
na   zadatak   (a   ne  probleme),   etičnost,   intelektualna   efikasnost,   socijalna
adekvatnost,   emocionalna   sigurnost,   tolerantnost,   bezbrižnost,   kontrola
emocija,   nezavisnost,   odsustvo   anksioznosti,   emocionalna   toplina,
nesebičnost,   adaptivnost,   radinost,   osjećaj   prihvaćenosti,   tolerancija   na
stres...

Zrele ličnosti rjeđe ispoljavaju poremećaje u ponašanju

(agresije

i nasilja).

Nezrelost

determinišu nedostatak fizičkog, psihičkog i socijalnog

blagostanja,   nesigurnost,   naivnost,   neodlučnost,   nekritično   i   kruto
postupanje, nerealni stavovi prema sebi i drugima (porodici...), pristrasnost,
avanturizam,   sugestibilnost,   otpor,   podložnost   negativnim   uticajima
vršnjaka, nesposobnost u upravljanju emocijama i unutrašnjim potrebama,
simptomi   neurotskog   zamora,   impulsivnost,   ljenost,   pasivnost,
destruktivnost...

Nezrelost determiniše sklonost poremećenom

ponašanju – agresijama, nasilju, kriminalitetu...



Otpornost

–

jačinu

ličnosti karakterišu stabilnost, ravnoteža,

sigurnost, optimalan eksplanatorni stil – optimizam, optimalan lokus
kontrole, borbenost, aktivitet, samostalnost, samoinicijativnost... Otporne
ličnosti su predisponirane efikasnijim stilovima reagovanja.



Neotpornost – vulnerabilnost

ličnosti karakterišu slabost,

ranjivost, krhkost, nepovoljan eksplanatorni stil – pesimizam, slab lokus
kontrole, sugestibilnost, bezvoljnost, apatija, otuđenost (asocijalnost)...

Neotporne ličnosti

su sklone neefikasnim stilovima reagovanja, sklone su

obolijevanju, stresu, traženju dodatnih oslonaca i snaga u poremećenom
ponašanju, pušenju, pijenju, upotrebi droga, besposličarenju, skitnji,
agresiji, nasilju... ("invalidski štap") i drugim oblicima destruktivnog
ponašanja.

302

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

OPSERVACIJA

1. NASLJEDNA I PORODIČNA ANAMNEZA :

•

Cjelovitost porodice

- cjelovita porodica  (značajne okolnosti) ____________________
______________________________________________________
- bez jednog roditelja (značajne okolnosti)  ___________________
______________________________________________________
- bez oba roditelja (značajne okolnosti) ______________________
______________________________________________________
- razvedeni roditelji (značajne okolnosti)  ____________________
______________________________________________________

•

Starateljstvo

(značajnije okolnosti) :

- odrastao bez roditelja ___________________________________
______________________________________________________
- odrastao kod majčinih ili očevih roditelja ___________________
______________________________________________________
- odrastao u socijalnoj ustanovi ____________________________
______________________________________________________
- odrastao kod rodbine ___________________________________
______________________________________________________
- usvojen ______________________________________________
______________________________________________________

•

Status u porodici

- broj djece ____________________________________________
- redosljed rođenja osobe _________________________________
- broj brakova roditelja ___________________________________
- zdravstveno stanje roditelja ______________________________
- odvojenost od roditelja u periodu _________________________
- zaposlenost i zauzetost radom ____________________________

•

Poremećaji u trudnoći i pri porodu

- zdravstveni poremećaji i povrede roditelja __________________

304

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

______________________________________________________
- češća upotreba lijekova roditelja __________________________
______________________________________________________
- izraženiji poremećaji  ___________________________________
______________________________________________________
- pušenje u trudnoći  _____________________________________
______________________________________________________
- sklonost pijenja roditelja  ________________________________
______________________________________________________
- upotreba droga ________________________________________
______________________________________________________

2. ANAMNEZA ODRASTANJA :

•

Zdravstveni status

- bolesti tokom odrastanja ________________________________
______________________________________________________
- povrede tokom odrastanja _______________________________
______________________________________________________
- nasilje tokom odrastanja ________________________________
______________________________________________________
- traumatizacija tokom odrastanja __________________________
______________________________________________________

•

Odnosi u porodici

- ljubav ....................................................................................

0 1 2 3 4

- pažnja ....................................................................................

0 1 2 3 4

- razumjevanje .........................................................................

0 1 2 3 4

- sigurnost ...............................................................................

0 1 2 3 4

- podrška .................................................................................

0 1 2 3 4

- napetost .................................................................................

0 1 2 3 4

- bezvoljnost ............................................................................

0 1 2 3 4

- zapostavljenost .....................................................................

0 1 2 3 4

- pritisak ..................................................................................

0 1 2 3 4

- strah ......................................................................................

0 1 2 3 4

- traumatizacija .......................................................................

0 1 2 3 4

Odnos prema majci

Odnos prema ocu

- poslušnost ...............

0 1 2 3 4

- poslušnost ...............

0 1 2 3 4

305

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

●

Interpersonalni odnosi u školi

učenik - učenik

nastavnik - učenik

- nasilno ponašanje ......

0 1 2 3 4

- distanca ................

0 1 2 3 4

- asocijalnost ................

0 1 2 3 4

- povjerenje ............

0 1 2 3 4

- nepristojnost i
vulgarnost ..................

0 1 2 3 4

- dobronamjernost

0 1 2 3 4

- bježanje sa časiova ....

0 1 2 3 4

- traumatizacija ....... 0 1 2 3 4

- povjerenje ..................

0 1 2 3 4

- doživljavanje
neugoda ...............

0 1 2 3 4

- nepetost i
impulsivnost ............... 0 1 2 3 4

- podrška ................. 0 1 2 3 4

- distanca ......................

0 1 2 3 4

- interpersonalna
klima ....................

0 1 2 3 4

- dobronamjernost ........

0 1 2 3 4

- prijetnje ................

0 1 2 3 4

- interprsonalna klima

0 1 2 3 4

- omalovažavanje ...

0 1 2 3 4

- agresivnost .................

0 1 2 3 4

- kruta službenost....

0 1 2 3 4

- nasilje ........................

0 1 2 3 4

- org. slobodnog
klima ....................

0 1 2 3 4

- iskrenost ....................

0 1 2 3 4

- verbalna i psihička
nasilja ...................

0 1 2 3 4

- prihvatanje .................

0 1 2 3 4

- otuđenje ...............

0 1 2 3 4

- solidarnost .................

0 1 2 3 4

- ignorisanje ...........

0 1 2 3 4

- lažljivost ....................

0 1 2 3 4

- psihička
iscrpljivanja ..........

0 1 2 3 4

- stavovi prema nastavniku .....................................................

0 1 2 3 4

- stavovi prema školi ...............................................................

0 1 2 3 4

- broj slabih ocjena u toku školske godine ..............................

0 1 2 3 4

- nezaiteresovanost na časovima .............................................

0 1 2 3 4

- neodgovornost u izradi domaćih zadataka ...........................

0 1 2 3 4

- kašnjenje na časove ..............................................................

0 1 2 3 4

- duhovna odsutnost na času ...................................................

0 1 2 3 4

- zanimanje nečim drugim na času .........................................

0 1 2 3 4

- zapuštena spoljašnost ............................................................

0 1 2 3 4

- oštećenja i destrukcije u školi ...............................................

0 1 2 3 4

- napetost, afektivnost i impulsivnost .....................................

0 1 2 3 4

307

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

- nedostatak radnih
navika ......................... 0 1 2 3 4

- agresivnost ...........

0 1 2 3 4

- zlonamjernost i
konfliktnost ................

0 1 2 3 4

- ignorisanje i
neuvažavanje ........

0 1 2 3 4

- omalovažavanje .........

0 1 2 3 4

- nerazumjevanje ....

0 1 2 3 4

- nivo komunikacije .....

0 1 2 3 4

- nivo kominikacije

0 1 2 3 4

•

Odnosi u društvu

- Interakcija sa deliktnim grupama .........................................

0 1 2 3 4

- Komunikacija sa drugima :
- duhovna sa drugima .................................................

0 1 2 3 4

- zainteresovanost ......................................................

0 1 2 3 4

- službenost ................................................................

0 1 2 3 4

- izražena komunikativnost ........................................

0 1 2 3 4

- Odnos prema drugima :

0 1 2 3 4

- distanciranje .............................................................

0 1 2 3 4

- povjerenje ................................................................

0 1 2 3 4

- omalovažavanje .......................................................

0 1 2 3 4

- otuđenje ...................................................................

0 1 2 3 4

- ignorisanje ...............................................................

0 1 2 3 4

- konflikti ...................................................................

0 1 2 3 4

3. STRUKTURA LIČNOSTI

•

Fizički izgled :
- upadljiv _____________________________________________
- normalan (neupadljiv) __________________________________

•

Sposobnosti :
- fizičke ...........................................

0 1 2 3 4

- psihomotorne ................................

0 1 2 3 4

- senzorne sposobnosti ...................

0 1 2 3 4

- intelektualne : - ispod prosjeka
- prosječne

308

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

izraženije

•

Vrijednosti :

ne prihvata

neutralan stav

prihvata

•

Posebne potrebe ________________________________________

•

Posebni interesi_________________________________________

•

Posebni stavovi ________________________________________

4. NIVO ZRELOSTI

- psiho – fizička
adaptivnost .................

0 1 2 3 4

- naivnost
(sugestibilnost) ........

0 1 2 3 4

- pravilno opažanje
sebe i drugih ............... 0 1 2 3 4

- neodlučnost
(povodljivost) ..........

0 1 2 3 4

- prihvatanje sebe i
drugih .........................

0 1 2 3 4

- kruto postupanje ...... 0 1 2 3 4
- pristrasnost ..............

0 1 2 3 4

- usredsređenost na
zadatak .......................

0 1 2 3 4

- avanturizam ............. 0 1 2 3 4
- simpto. neuro.
zamor ......................

0 1 2 3 4

- etičnost ......................

0 1 2 3 4

- intelektualna
efikasnost ...................

0 1 2 3 4

- podložnost negativ.
uticaju vršnjaka .......

0 1 2 3 4

- socijalna adekvatnost

0 1 2 3 4

- otpor ........................

0 1 2 3 4

- emocionalna
stabilnost ....................

0 1 2 3 4

- nerealni stavovi
prema sebi i drugima

0 1 2 3 4

- tolerantnost ................

0 1 2 3 4

- neorganizovanost ....

0 1 2 3 4

- otpor prema
roditeljima .................

0 1 2 3 4

- frustriranost i
netolerantnost ..........

0 1 2 3 4

- otpor prema
nastavnicima .............

0 1 2 3 4

- emocionalna
hladnoća .................

0 1 2 3 4

- otpor prema
autoritetima ...............

0 1 2 3 4

- životna
norganizovanost .....

0 1 2 3 4

- kontrola emocija ........

0 1 2 3 4

- duhovnost ................ 0 1 2 3 4

310

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

- smisao za humor ........

0 1 2 3 4

- pobožnost ................

0 1 2 3 4

- nesebičnost ................

0 1 2 3 4

- religioznost .............

0 1 2 3 4

- osjećaj pripadnosti......

0 1 2 3 4

- radinost ......................

0 1 2 3 4

- ozbiljnost ................. 0 1 2 3 4

5. NIVO OTPORNOSTI I NEOTPORNOSTI

- stabilnost, jačina,
dosljednost .................

0 1 2 3 4

- slabost .....................

0 1 2 3 4

- ranjivost ..................

0 1 2 3 4

- ravnoteža,
zadovoljstvo ...............

0 1 2 3 4

- krhkost ....................

0 1 2 3 4

- bezvoljnost ..............

0 1 2 3 4

- sigurnost,
nekolebljivost ............. 0 1 2 3 4

- apatija i deprivacija

0 1 2 3 4

- otuđenost .................

0 1 2 3 4

- ekspl. stil
(optimizam) ...............

0 1 2 3 4

- ekspl. stil
(pesimizam) .............

0 1 2 3 4

- lokus kontrole
(sigurnost u sebe) .......

0 1 2 3 4

- lokus kontrole
(nesigurnost u sebe)

0 1 2 3 4

- samostalnost ..............

0 1 2 3 4

- osjetljivost ...............

0 1 2 3 4

- samoinicijativnost ...... 0 1 2 3 4

- psiho – somatske
tegobe (somatizacija)

0 1 2 3 4

- borbenost ...................

0 1 2 3 4

- aktivitet ......................

0 1 2 3 4

- nepreduzimljivost ...

0 1 2 3 4

- psiho - somatsko
zdravlje ......................

0 1 2 3 4

- opter. odbrmbenim
mehanizmima .........

0 1 2 3 4

- neopterećenost ...........

0 1 2 3 4

- neefikasna
komunikacija ...........

0 1 2 3 4

- prodornost .................

0 1 2 3 4

- životna
dezorganizovanost ...

0 1 2 3 4

- efikasna komunikacija

0 1 2 3 4

- životna
organizovanost ...........

0 1 2 3 4

- životna
nesposobnost ...........

0 1 2 3 4

- životna sposobnost ....

0 1 2 3 4

6. POREMEĆAJI U PONAŠANJU

•

Lakši poremećaji _______________________________________

_____________________________________________________________
___________________________________________________________

311

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

_______________________________________________________
_______________________________________________________
____________________________________________________

•

Stil življenja ___________________________________________
_______________________________________________________
_______________________________________________________
____________________________________________________

PROCJENA LIČNOSTI

DESKRIPCIJA

Ispitanik _______________ ; Datum i mjesto rođenja _______________ ;
Mjesto boravka __________________ ; Datum ispitivanja __________ ;

1. Nasljedna i porodična anamneza

( . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . )

2. Anamneza odrastanja

( . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . )

3. Struktura ličnosti

( . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . )

4. Nivo zrelosti

( . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . )

5. Nivo otpornosti i neotpornosti

( . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . )

313

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

6. Poremećaji u ponašanju

( . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . )

7. Vršen i/ili potreban tretman

( . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . )

8. Predviđanja (prognoza) daljih oblika reagovanja

( . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . )

9. Ostala zapažanja

( . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . )

314

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

316

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

ČOVJEK I DRUGI FAKTORI

BEZBJEDNOSTI SAOBRAĆAJA

Brojna istraživanja potvrđuju da je

čovjek

kao učesnik u saobraćaju,

pored ostalih faktora (motorna vozila, karakteristike puta,...)

presudan

faktor efikasnosti i bezbjednosti saobraćaja. Podrazumjeva se da je čovjek
važan i presudan faktor u saobraćaju, ne samo kao vozač ili neki drugi
učesnik u saobraćaju, već i kao

strateg, kreator i graditelj puteva

, akter

njihovih  održavanja,  kao  konstruktor  vozila  i  njihovih  održavanja
(popravki),  presudni  faktor  donošenja  zakona  o  efikasnosti  i  bezbjednosti
saobraćaja,  reguliše  njihovu  primjenu  i  prilagođavanje  potrebama
efikasnijeg i bezbjednijeg saobraćaja, planira, postavlja i održava znakove i
oznake  na  putevima,  obavlja  ljekarske  preglede  učesnika  u  saobraćaju  -
vozača,  vrši  obuku  i  vaspitanje  učesnika  u  saobraćaju... I pored toga, za
bezbjednost saobraćaja  bitni su i drugi faktori (sl. 20).

317

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Saobraćajna psihologija, kao primjenjena psihologija, proučava

psihološke faktore u saobraćaju

i na osnovu njihovog opažanja, pomaže u

prevenciji saobraćajnih nezgoda.

Psihološke spoznaje koriste se pri konstrukciji vozila, pri gradnji

puta i postavljanju signalizacije, u organizaciji saobraćaja uopšte, te pri
odabiru ljudi podobnih za aktivno učešće u saobraćaju.

Saobraćajne nezgode su proučavane u tijesnoj vezi sa industrijskim

nezgodama, iako se javljaju u različitim sredinama, a postoje razlike i u
načinu kako se ispoljavaju. One imaju zajedničkog u onom najbitnijem

subjektivnom djelu javljanja

, jer ih uslovljavaju slični

ljudski činioci

Saobraćajne nezgode, zbog ljudskih žrtava i velikih materijalnih šteta, u
svim sredinama predstavljaju problem od velikog društvenog interesa, zbog
čega se proučavanju njihovih pojava posvećuje posebna pažnja (Milošević,
S., 1997.god.).

Ne postoji opšta definicija nezgoda, definicija koja bi odgovarala

svim domenima u kojima se nezgode razmatraju. Definicije nezgodasu
najviše usmjerene ka isticanju pojave nezgode, u čemu ponašanje čovjeka u
odnosu na sredinu ima kritičnu ulogu.

Evo jedne definicije nezgoda: "U

lancu događaja od kojih je svaki planiran ili kontrolisan, pojavljuje se
jedan neplaniran događaj koji je rezultat neke nepredviđene akcije od
strane   pojedinca   (različito   uslovljen),   koji   može,   ali   ne   mora   da
rezultira nezgodu". Nezgoda je dakle iznenadan i rijedak događaj  koji
se   ponavlja   u   periodu   posmatranja,   uslovljen   neprilagođenošću
pojedinca sa sredinom, koji se odražava u šteti ili povredi učesnika.

definicija obuhvata industrijske i sobraćajne nezgode. Opisno definisane, u
saobraćajnoj situaciji nezgode su, u stvari, posljedica sudara dva objekta u
nekom prostoru u kome se neki od njih kreće i koji rezultira u štetu ili
povredu učesnika.

U proučavanju saobraćajnih nezgoda polazi se od činjenice da su

izazvane brojnim činiocima koji uzajamno djeluju

i da ne postoje

neposredni vidljivi uzročni odnosi između nezgoda i činilaca.

Najveće

greške koje se čine odnose se na usmjeravanje pažnje ka pojedinačnim
uzrocima ili jednostavnim kombinacijama činilaca

. Međutim, da bi se

shvatili uzroci nezgoda, potrebno je

da se otkriju i analiziraju

međuodnosi raznih činilaca.

Ako bi se pojednostavili, svi ti mnogobrojni

uzroci bi se mogli podjeliti u dvije kategorije:

•

na one koji potiču od čovjeka, njegovog ponašanja i osobina ;

319

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

•

na sredinske činioce koji se odnose na put, osvjetljenost,
karakteristike vozila i sobraćaja što značajno utiče na ljudski
faktor .

Naučni pristup proučavanja saobraćajnih nezgoda bitno se razlikuje

od individualnog razmatranja nezgoda.

Prilokom analiza individulalnih

nezgoda obično se naznače jedan ili nekoliko činilaca

koji se neposredno

uočavaju pri utvrđivanju odgovornosti učesnika, ali se pritom

zapostavljaju

drugi brojni značajni činioci koji u tome učestvuju.

Ova vrsta

istraživanja je dosta uspjelija sa inženjerske, nego sa psihološke strane. Za
pravo shvatanje suštine stvari i mogućih uzroka,

nužna je analiza većeg

broja nezgoda,

što omogućava da se otkriju činioci koji izazivaju iste.

Ovakav   pristup   proučavanju   nezgoda   ističe   statističku   prirodu   uzroka
nezgoda. Pri takvom načinu proučavanja pojava nezgoda se psmatra kao
vjerovatan   proces.   U   definisanim   sredinskim   uslovima   pstoji   izvjesna
vjerovatnoća da se dogodi nezgoda. Prema tome, osnovno je u ovakvom
pristupu da se utiče na vjerovatnoću pojave a ne šta je konkretno izazvalo
nezgodu,   kao   u   individualnom   razmatranju   nezgode   pri   vještačenjima   i
sudskim procesima. U slučaju sa dejstvom alkohola to može najbolje da se
razumije. Sa povećanjem konsentracije alkohola u krvi poznato je da se
ponašanje vozača mnogo mijenja i da se povećava vjerovatnoća nezgoda.
Mada je to neosporna činjenica, teško je reći osim u krajljim individualnim
slučajevima,   u   kojoj   je   mjeri   alkohol   odgovoran   za   nezgodu   u
individualnom slučaju. To znači da se mogu procijeniti uticaji pojedinih
činilaca   ali   oni   manje   govore   o   neposrednim   uzrocima   nezgoda   u
pojedinačnim slučajevima.

OSNOVNI PRISTUP U PROUČAVANJU

SAOBRAĆAJNIH NEZGODA

Istraživanja saobraćajnih nezgoda počinju rano početkom ovog

vijeka. U istraživanjima dominiraju, što se tiče ljudskog faktora, uglavnom
dva osnovna pristupa –

klinički

statistički.

Klinički pristup

je usmjeren

na rekonstrukciju pojave nezgoda na osnovu događaja koji su neposredno
prethodili nezgodi.

Statistička proučavanja

su usmjerena na analizu

nezgoda koje daju povezanost pojedinih parametara sa nezgodama i na
stvaranje matematičkih modela koji objašnjavaju raspodjelu nezgode.

Postoje zbog same prirode nezgoda, ozbiljne metodološke teškoće u

proučavanju uzroka nezgoda. Istraživanje uzroka nezgoda odnosi se na
analizu pojava koje najvjerovatnije izazivaju nezgode nakon što se one

320

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

4,3 9,2

Grafikon 1

. Relativni procenat nezgoda koje se pripisuje

vozaču

okolini i

vozilu

na osnovu detaljnije analize nezgoda neposredno poslije njihovog

nastanka.

Nezgode izazivaju brojni činioci koji su u uzajamnoj sprezi. Činioci

saobraćajnih nezgoda su obično kategorisani u tri široe kategorije koje čine
sistem –

vozač, vozilo

okolina

. Procentualno pripisivanje nezgoda ovim

kategorijama je uslovljeno pouzadano iako potpunija istraživanja pokazuju

1. Čovjek

64,3

90,3

2.Okolina

18,9

34,9

3. Vozilo

322

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

da se najveći broj nezgoda

odnosi bez sumnje na vozače (

tabela 4,

Milošević, 1987.) ili su oni u krajnjem slučaju posljednja instanca u lancu
događaja koji su povezanosti sa ostalim faktorima. Na osnovu pomenutog
istraživanja većeg broja nezgoda neđeno je da je u 91% nezgoda relativna
uloga

ljudskog faktora, pri čemu u oko 57% nezgoda ljudski faktor je

bio prisutan bez učestvovanjavozila i ostalih okolnih činilaca.

Ti lični su brojni i mogu se različito svrstati.

Postoje događaji koji

neposredno prethode pojavi nezgoda

koje direktno uslovljavaju nezgode

kao što je

nebudnost, neodgovarajući manevar, pogrešno opažanje

situacije i one koje indirektno djeluju.

Jedan od načina razvrstavanja

prema dužini dejstva tih indirektnih činilaca je na :

a) one činioce koji produženo djeluju ;
b) kratkotrajni činioci.

Ovde će se razmatrati fektori čije se dejstvo trajnije ispoljava, kao

što su

uzrast, iskustvo, pol, sposobnost, inteligencija, ličnost,

zdravstveno osuguranje, vid, i kratkotrajni kao alkhol, umor i dr.

Njihova dejstva će se posebno istaknuti, bez obzira što oni većinom djeluju
u sprezi sa mnogim drugim faktorima.



Uzrast

je jedan od često pominjanih faktora nezgoda. Nezavisno

od populacije vozača koja se posmatra,

ističu se dvije posebne grupe

koje

su više zastupljene u učestalosti nezgoda.

Navedene dvije grupe su :

1. mlađe dobne grupe, do 24 god. starosti ;
2. starije dobne grupe od 60 god. pa naviše ;

koje čine više saobraćajnih nezgoda. U mlađem periodu pored

karakteristika mladalačkog perioda, nedovoljna obučenost i iskustvo,

u poznim godinama

fiziološke i psihološke promjene,

doprinose većem

broju nezgoda. Naime, kod profesionalnih vozača uzrast od 50 – 55 godina
ima manje nezgoda, ali poslije se pojavljuje porast broja nezgoda. Taj
porast nezgoda je naročito istaknut poslije 60 – 65 godina. Međutim, pri
vožnji u gradskim uslovima kod profesionalnih vozača, može se dogoditi da
upravo stariji vozači čine manje nezgoda, kao što je prikazano na grafikonu

323

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Kod vozača starijih dobnih grupa pshofiziološke funkcije

opadaju i dolazi do povećanja individualnih razlika.

Izražene promjene

organskih funkcija i perceptivno - motornih sposobnosti javljaju se poslije
40 godina starosti, ali zbog većeg iskustva koji se te promjene nadoknađuju,
one se ne odražavaju toliko u vožnji. Poteškoće u vožnji kod starijih osoba
su veće ako su se kasnije obučili da voze. Premda se oni teže obučavaju,
njihova obuka duže traje.

Promjene funkcija kod starijih dobnih grupa se ispoljava u

slabljenju vida, naročito viđenjaposlije zasljepljivanja, motorici i
promjenama u ponašanju. Reakcije su sporije a pokreti su manje
koordinisani.

Kratkotrajno pamćenje i obrada podataka su slabiji,

tako da

se teško procjenjuje složena saobraćajna situacija

. Stariji vozači obično

predviđaju

neke bitne podatke, usmjeravajući pažnju samo na neke aspekte

saobraćajne situacije.

Teško se odlučuju i ne mogu da prilagode manevar

na iznenadne promjene situacije,

jer oni imaju

posebno problema sa

vremenom u svim fazama prijema, prerade i predaje informacija.

Najveći broj nezgoda koje čine vozači stariji od 65 godina pripisuje se,
prema jednoj studiji,

informacionim previdima.

Neka eksperimentalna proučavanja, koja su sprovedena na različitim

dobnim grupama sa standardizovanim testovima vožnje, su pokazala
preimućstvo mlađih i osrednjih vozača u odnosu na starije vozače.

Izraziti nedostatak kod starijih se ispoljava u opažanju linija za

skretanje na desnu stranu i držanje odstojanja.

Dobna grupa starijih vozača ne predstavljahomogenu cjelinu jer

među njima postoje ogromne individualne razlike koje se povećavaju sa
godinama. Da nema pomoćnih mehanizama, kod starijih vozača bi
smanjenje sposobnosti bilo jošviše izraženo. Tako je u jednostavnim
situacijama potreban ograničen broj znakova. Zbog angažovanja pomoćnih
mehanizama, kojima se dijelom nadoknađuju umanjene sposobnosti starijih
vozača, nije poželjno da se ograničavaju starosne granice u pogledu dozvole
za vožnju, osim u slučajevima kada neposredne činjenice na to upućuju i
obavezuju.

325

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

17-21

25-35

60-69

70+

Godine

ač

Grafikon 2

. Učinak na testovima vožnje vozača raznih dobnih grupa

(Jons, 1978, Milošević, 1997)



U tijesnoj vezi sa uzrastom,

iskustvo učestvuju u velikom

procentu u saobraćajnim nezgodama

. Uticaj iskustva se najvidnije

ispoljava na mlađem uzrastu,

kada se ispoljava i mladenačka nezrelost

Iskustvo nije potpuno definisano, ali se u statističkim razmatranjima

uzima kao

dužina vozačkog staža

. Broj saobraćajnih i industrijskih nesreća

opada sa godinama vožnje i rada. Iz ilustrovanih podataka (dijagram 15)
vidljivo je da nezavisni uticaji iskustva i uzrasta kod profesionalnih vozača
tokom radnog perioda od dvadeset do šezdeset godina stvaraju „U“ krivu
učestalosti nezgoda u tom periodu. U početnom periodu djeluje iskustvo, a
u kasnijem periodu uzrast.

326

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Vozački staž u godinama

ča

Dijagram 16

. Odnos između broja nezgoda i dužine staža gradskih vozača

(Milošević i dr., 1965)

Karakter uticaja iskustva najbolje se uočava kod mlađih vozača. U

tim podacima na mlađim vozačima se vidi kako sazrijevaju sa godinama
vožnje i kako nezgode opadaju sa povećanjem iskustva. Na uzorku vozača
od 16-19 godina

ustanovljeno je blago opadanje broja nezgoda vozača

poslije dvije godine vožnje

(dijagram 17). Isticanje ovog trenda je jače

naglašeno kada se dovede u vezu sa podacima o pređenim kilometrima sa
godinama.

Kako se količina vožnje povećava sa godinama, to

jednostavno slijedi da broj nezgoda opada po kilometrima tokom
godina vožnje

. Tako dvostruko više nezgoda koje čine muškarci u

odnosu

na žene potiče od toga što oni dvostruko više voze pa imaju zato broj
nezgoda po kilometrima

. Međutim, razlike među polovima u pogledu

prekršaja ostaju – djevojke

četvorostruko čine manje prekršaja nego

muškarci.

Za oba pola, iako se broj učinjenih prekršaja tokom tri godine

vožnje povećava, učestalost prekršaja ostaje ista jer se povećava količina
vožnje, a u četvrtoj godini prekršaji opadaju kod oba pola. Tokom vožnje
mlađi vozači dosta uče o načinu bezbjednije vožnje, ali se njihovi stavovi
prema saobraćajnim pravilima sporo mijenjaju.

328

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

100

200

300

400

500

600

700

800

900

1000

Godine

Dijagram 17

. Broj saobraćajnih nezgoda i prekršaja vozača od 16-24

godine u odnosu na polne razlike i godine (Harrington, 1972, Milošević,

1997)

Povezanost nezgoda sa godinama iskustva zavisi i od uzrasta kada

se vozači obučavaju. Na mlađim uzrastima se brže stiče iskustvo (dijagram
18). Na dijagramu se vidi progresivni uticaj iskustva na index događaja kod
vozača različitih dobnih grupa (index događaja predstavlja sve vrste
nezgoda zbog kojih su vozači kažnjeni). Pokazalo se da je prilagođavanje
vožnji teže i čini se više nezgoda tokom prvih perioda sticanja iskustva,
ukoliko se kasnije počelo sa obukom u vožnji. Stariji pri obučavanju zrelije
rasuđuju, ali to nije dovoljno u početnim periodima vožnje gdje se zahtijeva
veći napor i sposobnost.

Socijalna zrelost i ličnost

dolazi do izražaja više u

periodu kada je već stečeno dovoljno iskustva.

329

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

pridržavaju saobraćajnih pravila od muškaraca

. Izgleda da ovakav

odnos, ustanovljen kod mlađih vozača, postoji i na drugim uzrastima. Na
osnovu statistika u raznim zemljama,

muškarci više učestvuju u

proporciji nezgoda od žena

, naročito u

onima koje su teže prirode

Međutim, postoji takođe

nesrazmjeran

odnos

kod svih vozača muškaraca

u količini vožnje

, posebno u težim saobraćajnim

uslovima

u odnosu na

žene vozače

. Kako ne postoje precizni statistički podaci u odnosu na

izlaganje po kilometrima vožnje muškaraca i žena, to onda nisu poznate
polne razlike koje nije samo akademsko pitanje. Ako postoje razlike,
potrebni su sasvim različiti načini suzbijanja

posebno u načinu

obučavanja

Postoje eksperimentalni dokazi da između muškaraca i žena ima

razlike u nekim sposobnostima i osobinama

. Najvidnija razlika je u

fizičkoj snazi

koja je

dvostruko slabija kod žena nego kod muškaraca

ili, ako se prikazuju u odnosu na tjelesnu težinu,

taj odnos je 60% u korist

muškaraca

. Te razlike se ne mijenjaju sa uzrastom. Pored razlike u

fizičkoj

snazi i izdržljivosti,

postoje izvjesne razlike u brzini odgovora i načinu

obrade informacija između muškaraca i žena

Muškarci su bolji u

brzini odgovora i u perceptivno – motornim zadacima

, gdje su

informacije date preko instrumentalnih pokazivača.

S druge strane žene su

bolje u ručnoj spretnosti

, gdje se zahtjevaju

fini pokreti prstiju i u

zadacima gdje se zahtjeva obrada informacija preko simboličnog i
semantičnog materijala

. Opšte je

poznato da se žene svih uzrasta sporije

obučavaju i teže stiču prva iskustva u vožnji.

Međutim, polne razlike u sklonosti za nezgode dolaze više na

osnovu razlika u

osobinama ličnosti i ponašanja

. Kod muškaraca su

razvijenije osobine karakteristične za vozače koje čine češće nezgode. U
simuliranoj vožnji je nađeno da oni voze

bliže središnjoj liniji

voze brže i

sa većom učestalošću upotrebe pedale gasa

. Kod žena su

karakteristične

prije svega, veća opreznost i kritičnost u saobraćajnim situacijama sa
mnogo sporijom vožnjom

. Stoga je vjerovatno manja zastupljenost žena u

težim saobraćajnim nezgodama.

Žene mnogo više poštuju saobraćajne

norme zbog potrebe bezbjednosti i pravilnog odvijanja saobraćaja

Druge lične osobine takođe ih čine manje sklonim nezgodama.

One manje

piju, imaju više saosjećanja i manje su ekstravertirane

. Ukratko, ako se i

pretpostavi da postoji neka razlika u manjoj sklonosti žena vozača, onda se
to pripisuje

razlikama u osobinama ličnosti

, a

manje u sposobnosti.

331

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija



Pošto se preko

vida

prima velika količina informacije u toku

vožnje (oko 90%) to su

brojne vidne funkcije od posebnog značaja za

sigurnost u vožnji

. Međutim, empirijski podaci nisu to uvijek potvrđivali,

kada su vidne funkcije posmatrane kao nezavisne izolovane funkcije. Za
vožnju je najznačajnije nekoliko funkcija:

vidno polje

opažanje dubine i

boje

adaptacija na tamu

, forije (način pomjeranja očnih jabučica) i

oštrina vida.

Vidno polje je u izvjesnoj mjeri ograničeno iz vozila. Veći značaj

ima vidno polje pri raznim ukrštanjima i u drugim situacijama, ali koleracije
širine polja sa nezgodama nisu dale potvrdne rezultate. Konstatovano je čak
da na raskrsnicama sudari nisu uvijek na onoj strani na kojoj je vid
ograničen. Neka istraživanja govore da su izrazite

vertikalne forije

u vezi

sa većim brojem nezgoda.

Poremećaj u opažanju boja

spada u jednu od

najviše proučavanih funkcija vida sa nezgodama ili ipak nije poznat njen
odnos sa nezgodama. Dosta istraživanja ukazuje da

vozači sa

poremećajem u opažanju boja nemaju više nezgoda nego ostala
populacija vozača

. Uprkos tome, ona je jedna od sposobnosti koja se

testira kod vozača jer je njena uloga nesumnjiva za brzo i tačno opažanje
saobraćajne signalizacije. Opažanje dubine na osnovu binokularnog vida je
potrebno   za   percepciju   rastojanja   vozila   i   za   opažanje   geometrije   puta.
Pošto   se   binokularnim   vidom   dubina   opaža   na   kraćim   rastojanjima,   to
razlika između jednog ili dva oka u procjeni dubine na većim rastojanjima
ne   postoji.   Najvjerovatnije   zato   izvjesni   rezultati   pokazuju   da   slabiji
stereoskopski vid nije u vezi sa većom učestalošću nezgoda.

Jasnoća sa kojom će se vidjeti predmeti zavisi od oštrine

centralnog i periferijalnog vida

, što je

najznačajnija vidna funkcija

Brojna istraživanja statičke oštrine vida sa nezgodama su dala povoljnije
rezultate nego za druge vidne funkcije. Nađeno je da između oštrine i
nezgoda postoje niske koleracije, koje dostižu do 1.20. Isto tako, postoje
podaci da vozači sa slabijom oštrinom imaju više nezgoda nego vozači sa
dobrom oštrinom vida. Skorija istraživanja su pokazala da među vozačima
sa tri i više nezgoda slabu oštrinu binokularnog vida ima dvostruko više
vozača. Međutim, za bezbjednu vožnju je sigurno važnija dinamička oštrina
vida.

332

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

CIVILIZACIJA I SAOBRAĆAJNA

KULTURA

334

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

CIVILIZACIJA I SAOBRAĆAJNA KULTURA

Riječ

civilizacija

dolazi od latinske riječi

civilitas

, što znači

uljudnost, uglađenost.

335

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Kultura je jedan od najznačajnijih

faktora socijalizacije

ličnosti i

internalizacije

određenih vrijednosti, jedno od

najbitnijih socijalnih

obilježja

koje značajno, u procesu nastajanja i odrastanja, utiče na

psihosocijalni profil ličnosti određene kulture.

Kultura je osnova

svih

drugih socijalnih obilježja - socijalnih stavova, shvatanja i interesa,
predrasuda, javnog mjenja...

mentaliteta

određenog kolektiviteta.

Mentalitet

podrazumijeva

skup kolektivnih osobina

sklonosti

jednog

naroda, stanovništva na određenom prostoru, etnički i vjerskih

zajednica i drugih kolektiviteta. To je

odnos prema sebi,

prema

drugima

prema

radu.

Ono što je karakter za pojednica, to je mentalitet za grupe

ljudi. Mentalitet proizilazi iz kulture, ali se on

modifikuje

u određenim

prirodnim i društvenim uslovima.

Kultura

mentalitet

imaju niz različitih

obilježja

, niz različitih

refleksija

na ljudske

interakcije, komunikacije, stilove življenja

skript

ponašanja

koji su različitim nivoima usklađeni i/ili neusklađeni sa opštim i

specifičnim

društvenim normama,

sistemom vrijednosti, interesima,

potrebama, aspiracijama, težnjama i dr. koje mogu uzrokovati konflikte,
sukobe, ugrožavanje ljudskih prava i sloboda, materijalnih dobara i
egzistencije (Milić, A. 2005.).

Kulturu čine dva međusobno povezana područja - materijalna i

duhovna što čini neodvojivu materijalnu i duhovnu kulturu.

Materijalna

kultura obuhvaća sredstva za proizvodnju i ostale

materijalne tvorevine, a

duhovna

ukupnost rezultata nauke, umjetnosti i

filozofije, te moral i običaje.

Čovjekova istorija je i istorija njegove kulture. Razvoj kulture u

mnogome zavisi o proizvodnim snagama, iako materijalni i kulturni
napredak nisu uvjek u istom razmjeru niti se vremenski poklapaju. Svakom
društvenom sistemu odgovara i odgovarajuća kultura.



Kultura i civilizacija

nerazdvojivi su pojmovi, ali tehnička ili

materijalna civilizacija nisu istovremeno i kultura.

Saobraćajna kultura dio je kulture uopšte, kao i stepena civilizacije u

nekom društvu (Veselinović – Kišić, 1982).

337

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Saobraćajnu kulturu čine međusobni odnosi svih učesnika u

saobraćaju, njihove komunikacije, transakcije poruka, usluga, pažnje,
zaštite i sporazumjevanja.

Saobraćajna kultura je dio opšte kulure mentaliteta i civilizacijskog

nivoa društvene zajednice jednog lokaliteta, regije ili regiona. Ona je visoko
korespodentna sa kulturom i stilom življenja koji je značajno determinisan
procesima doživljavanja, reagovanja i skriptom (modelima, obrascima...)
ponašanja.

U saobraćajnim situacijama, čovjek specifično reaguje u uslovima

dominantne brzine, snage vozila i karakteristika puta. U tim složenim, često
traumatskim situacijama kojima je većina vozača pod tenzijom, naporom,
rizicima i opasnostima, ljudi reaguju

spontano

visoko povezano sa opštom

kulturom. Može se reći da većina ljudi vozi automobil onako kako živi.
Dakle, sve svoje osobine projektuje i ispoljava u tim složenim uslovima.

Saobraćajna kultura se manifestuje u odnosima:

•

vozač prema vozaču;

•

vozač prema pješaku (posebno ranjivim učesnicima u
saobraćaju - djeci, starcima, invalidima);

•

vozač prema biciklistima, motociklistima i zapregi;

•

vozač prema životinjama;

•

vozač prema vozilu;

•

vozač prema putevima;

•

vozač prema propisima i pravilima;

•

vozač prema samom sebi.

Dakle, kulturno ophođenje prema drugim učesnicima u saobraćaju

je nepisani - ponekad i pisani zakon ponašanja i bezbjednosti u saobraćaju.
Kultura ponašanja u saobraćaju podrazumijava korektne, pažljive i
dobronamjerne odnose učesnika u saobraćaju radi njihove bezbjednosti i
bezbjednosti materijalnih dobara. Ključni faktor bezbjednosti i /ili

338

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

programe koji ne polaze od potreba djece pa samim tim i ne mogu ni dati
adekvatne rezultate.

Postoje

greške

u vezi sa ciljevima

saobraćajne edukacije

Prvi problem koji se javlja kod edukacionih programa kod nas i u

svijetu, predstavlja

postavljanje ciljeva

. Nerealno je očekivati uspjeh bilo

kojeg edukacionog programa ukoliko on nije zasnovan

na čistim i

eksplicitno formulisanim – operativnim (konkretnim) ciljevima.

Zbog nepreciznosti i uopštenosti ciljeva edukacije, često se dolazilo

prisvajanja rezultata bezbjednosti saobraćaja od strane kreatora

takvih programa

. Smanjenja u broju nezgoda kao i broj stradale djece

neopravdano su pripisivani pomenutim programima. Pažljivom analizom
utvrđeno je da smanjenje broja nezgoda djece nije uslovljeno samo
kvalitetnom saobraćajnom edukacijom i pravilnim ponašanjem djece u
saobraćaju, već i zbog

značajnog smanjenja izloženosti djece saobraćaju

u čemu su posebnu ulogu imali roditelji. Oni su shvatili kolikom riziku su
djeca izložena u saobraćaju, pa su manje prepuštali djecu rizicima, tj.
smanjili su njihovo izlaganje rizičnim saobraćajnim situacijama. Tako se
smanjio i broj stradale djece. Osim toga, roditelji su počeli više

raditi sa

djecom

–

obezbjeđivati ih

poučavati

razvijati

osjećaj ugroženosti i

opreznosti

– razvijati shvatanja, stavove i saobraćajnu kulturu.

Dosadašnji (tradicionalni) programi kod nas a i u svijetu,

postavljali

su samo najopštiji cilj

, kao što je,

smanjenje nezgoda

. Takav cilj dobro

zvuči, ali je previše

uopšten

da bi dobio ulogu

operativnog edukacionog

cilja

Osim toga, naširoko prihvaćen i potenciran drugi uopšteni cilj

saobraćajne edukacije je podrazumjevao

izbjegavanje opasne situacije i

bezbjedno ponašanje djece

. Takvi ciljevi su djelimično razumni i za

odrasle, ali ne i za djecu. Takav cilj ne pomaže mnogo kreatorima
edukacionog paketa niti uspješnoj saobraćajnoj edukaciji zbog toga što se
ne zna

šta podrazumjeva bezbjedno ponašanje

, posebno kod djece.

Dakle, formulisani ciljevi treba da budu što

konkretniji –

operativniji

. U protivnom nećemo moći da ocjenimo da li su ciljevi

ostvareni, niti bi mogli vidjeti šta dalje činiti radi ostvarenja takvih ciljeva.

Međutim, nije jedini problem samo uopštenost ciljeva saobraćajne

edukacije djece. Tamo gdje se u programima postavljalo više operativnih
ciljeva, većina njih se bavila

poboljšanjem dječijeg znanja

u vezi sa

saobraćajem, ali ne i formiranjem adekvatnih

shvatanja

stavova

prema

340

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

bezbjednosti učesnika u saobraćaju.

Predpostavljalo se da će promjene u

znanju ili stavovima dovesti do promjena u stvarnom ponašanju u
saobraćaju

. Praksa je pokazala da do toga u stvarnosti ne dolazi u

potrebnoj mjeri, i da

ne postoji značajna direktna veza između znanja i

ponašanja

. U praksi su istraživači, posmatrajući (i snimajući) djecu koja

posjeduju znanje iz saobraćajnih propisa i pravila, pri prelasku kolovoza
došli do

zaključka da se ona ništa drugačije ne ponašaju od druge djece

koja takvo znanje ne posjeduju

Zaključak je da treba značajnije uticati na njihovo ponašanje u

odnosu na znanje koje treba pružiti samo u onoj mjeri koliko je to
neophodno

. Posebno je bitno rano razvijanje

shvatanja

stavova

u vezi sa

bezbjednosti kod djece koja podrazumijevaju, pored

saznajne

emocionalnu

(doživljajnu) i

voljnu

komponentu.

Zbog svega ovoga postavlja se ozbiljno pitanje u vezi sa

vrijednostima i kvalitetu većeg dijela tradicionalne saobraćajne edukacije
djece.

Pitanje je i koji su to konkretni (operativni) ciljevi koje bi trebalo

formulisati i realizovati u okviru saobraćajne edukacije djece.

Dakle, potrebna je pravilnija formulacija ciljeva saobraćajne

edukacije djece.

Najbolji i najinspirativniji put njihivog određivanja je

analiza

statusa i uloge

djece kao pješaka, zatim analiza komponenata vještina i

strategija koje su potrebne da bi se dijete moglo suočiti sa različitim
saobraćajnim problemima.

Razumijevanje

vještina i strategija potrebnih za interakciju u

saobraćaju

je očigledna osnova za razvoj edukacionih ciljeva. Npr.,

ako bi

se moglo pokazati da kod djece nedostaju vještine potrebne za suočavanje
sa određenimsaobraćajnim zadatkom, onda bi

odgovarajući cilj mogao

biti učenje tih vještina

Pored toga, korisnost vježbi (treninga) zavisi od stepena

psihofizičkog razvoja djece. Moguće je razvijati samo neke ograničene
strategije koje bi odgovarale nivou vještina djece.

U krajnjem slučaju, može biti neophodno preporučiti da se

djeca

uopšte ne suočavaju sa određenim saobraćajnim zadacima

. Međutim,

sve takve odluke treba da budu bazirane na čvrstim empirijskim podacima u

341

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Dakle,

cilj saobraćajne edukacije djece je obučavanje djece ovim

pješačkim vještinama i njihova strateška primjena. Osim toga,
najnovija istraživanja ukazuju da je neophodno i stvaranje pozitivnih
stavova prema sopstvenoj i tuđoj bezbjednosti kao i poznavanje
etiologije saobraćajnih nezgoda od strane edukatora djece.

Postojale su

greške i zablude u dosadašnjim pristupima u

saobraćajnoj edukaciji djece.



Prva

zabluda

je "da je svaki edukativni program koji se bavi

saobraćajnom bezbjednošću djece sam po sebi dobar, samo zato što se bavi
bezbjednošću djece".

Dobar edukacioni program

je onaj koji, ima u vidu

psihofizičke karakteristike i potrebu djece i koji predlaže mjere kojima
bi se realno ostarila bezbjednost djece u saobraćaju.



Tradicionalni programi edukacije variraju u odnosu na metode

njihove realizacije ali su često jednoobrazni sadržaji.

U većini slučajeva

cilj je djeci pružiti opšte znanje o saobraćajnom okruženju i razvijati
im stavove o bezbjednosti u saobraćaju. Ideja je da djeca prvo treba da
razviju jedan opšti konceptualni okvir,

i da će onda ona biti u stanju da to

primjene na više realnih saobraćajnih situacija. Ovo je deduktivni put tj.
učenje ide od opšteg ka specifičnom.

Ovo je potpuno pogrešno.

Ovakav

stav protivrječi svakoj teoriji učenja i razvoja djeteta. Sve teorije se slažu u
tome da se učenje odvija u suprotnom smjeru tj. od specifične, konkretne
situacije ka posebnoj elaboraciji, opšteg konceptualnog znanja (induktivnim
putem). To podrazumijeva princip

postupnosti,

princip

odmjerenosti

prema uzrastu i princip

očiglednosti u edukaciji djece.



U većini zemalja Evrope pa i kod nas bio je primjenjivan

edukativni sadržaj zasnivan na metodama i tehnikama obuke kroz
predavanja u učionici. Optimalan je put u učenju po principu: "Stani –
pogledaj – oslušni – razmisli"

Stop! – Look! – Listen! – Think!

Ovakvi

pristupi su zasnovani na tzv. "zlatnim pravilima didaktike". Onog trenutka
kad djeca nauče ta pravila, ona bi trebalo da postanu spremna za suočavanje
sa većinom, ako ne i svim saobraćajnim situacijama. Ova pretpostavka se
pokazala netačnom. Ova strategija

postaje neprikladna kada se suoči sa

343

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

kompleksnijim saobraćajnim situacijama.

Iako i odrasli teže ka tome da

kažu da je navedeni princip pravi način za prelazak ulice, činjenice govorfe
o tome da odrasli uglavnom razvijaju sasvim različite strategije za
suočavanje sa saobraćajem i rijetko se ponašaju u skladu sa tim principom.

Učešće u saobraćaju je u skladu sa individualnim i grupnim stilom
življenja i skriptom ponašanja.



Osim toga, ovi programi su se većinom zasnivali na učenju

pravila   i   radu   u   učionici.   Rad   u   učionici   nije   pogodan   za   sticanje
neophodnih pješačkih vještina. Rad u učionici je djelimično pogodan za
učenje pravila i propisa, zatim za obnavljanje onoga što je naučeno u praksi,
za određene vrste rasprava u cilju širenja konceptualnog razumijevanja i sl.
Da bi objasnili zbog čega učenje pjaešačkih vještina u učionici smatramo
nemogućim   ,   napravićemo   jednu   analogiju   koja   se   može   smatrati
korektnom. Zamislimo da polažemo za vozački ispit. Instruktor nas smješta
u   klupe.   Objašnjava   nam   sve   o   vozilu   i   njegovom   načinu   rada,   sve   o
saobraćaju i njegovim karakteristikama, sve o čovjeku i njegovim psigo -
fizičkim karakteristikama, sve o saobraćajnim propisima i na kraju sve o
tehnici vožnje. Postavlja se pitanje: "Da li ćemo na osnovu znanja iz svega
nabrojanog   biti   spremi   da   sjednemo   u   vozilo   i   da   se   suočimo   sa
saobraćajem?". Odgovor se sam po sebi nameće. Slijedi pitanje: "Zašto se
onda od djece, koja su manje sposobna za suočavanje sa saobraćajem od
nas, očekuje nešto drugo!". Dakle, djeca treba da doživljavaju primjerene
saobraćajne situacije i da u njima uče ponašanja.



Tradicionalni programi se zasnivaju na davanju verbalnih

instrukcija koje nisu pogodne za djecu mlađu od sedam godina. Verbalne
metode pomažu samo tamo gdje su čvrsto fokusirane na ponašanje koje
treba da usvoji. Čak i tada doći će do značajnih poteškoća. Prvo, jezik i
pojmovi koji su korišćeni mogu da budu izvan razumijevanja djece, iako se
čine ispravnim za odrasle. Npr.,

pri istraživanju riječi i pojmova koje

sadrže materijali korišćeni za učenje saobraćajne bezbjednosti u
Holandskim školama, nađeno je da uobičajeno korišćene riječi kao što je
"pješak" ili "trotoar" često su nerazumljive za djecu

. Često su i verbalne

instrukcije previše uopštene da bi se prenijele na dječije ponašanje. Primjer
"budi pažljiv!" je baš takav. Kakvo se tačno ponašanje podrazumijeva pod
riječima "budi pažljiv!"?

344

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

"Prije nego što se krene u prelaženje puta, ukoliko nema prelaza, pasarele ili
drugih objekata za bezbjedan prelezak, prvo treba pronaći bezbjedno
mjesto". Međutim, istraživanja pokazuju da su djeca značajno ograničena u
sposobnostima da prepoznaju opasne lokacije. Djeca drugčije doživljavaju
opasna mjesta. Ukoliko djeca mogu vidjeti vozilo bilo gdje u blizini, ona
ocjenjuju da to mjesto može biti opasno. Sa druge strane, ako se ni jedno
vozilo ne može vidjeti, djeca ocjenjuju da je mjesto bezbjedno. Prema tome,
lokacija u kojoj je djeci potpuno ometan pogled se često smatra
bezbjednom. Mlađa djeca uopšte ne uspijevaju da shvate zašto se takva
mjesta smatraju opasnim

upravo

zato što ni jedno vozilo ne mogu vidjeti.

Utisak je da su se djeca u ovim studijama oslanjala na pravila kojem su bila
naučena, a ono glasi "ne prelazi ako možeš vidjeti da nailazi vozilo". Ako se
ni jedno ne može vidjeti, ona su jednostavno pretpostavljala da ni jedno
vozilo i nije prisutno. Samo starija djeca mogu uočiti opasnost u takvim
situacijama i predložiti kao rješenje pomjeranje prelaza na sigurniju
poziciju. Njih svakako treba naučiti kako da prave takve odluke, i još u
ranoj fazi im dati osnovu u pješačkom ponašanju.



Veliki broj djece strada zato što nekontrolisano ("bezglavo")

istrčava na ulicu. Međutim, događalo se i djeci koja su "gledala" da su
stradala.   Greška   se   pojavljuje   iako   je   instrukcija   "gledanja   svuda".
Neosposobljavanje   djece   je   doprinijelo   visokoj   stopi   nezgoda   koja   se
javljaju na raskrsnicama. Može se učiniti da je dovoljno jednostavno

reći

djeci da "gledaju" više.

Problem je u tome što je djeci potrebna mnogo

jasnija ideja o tome šta bi trebala da gledaju (traže). Nije to samo pitanje
obezbjeđenja   usmjeravanja   glave   u   pravom   smjeru.   To   je   pitanje
podešenosti   na   prijem   informacije   koja   je   potrebna   radi   odgovarajuće
procjene. Ta informacija je za djecu nepoznanica i ona često ne razumiju na
šta se mislilo kada im je rečeno da "gledaju". Ponekad se čini da ona samo
prolaze kroz neku vrstu rituala okretanja glave sa jedne strane na drugu.
Viđena su djeca koja vrlo redovno okreću glavu ali takvom brzinom da ne
postoji šansa da bilo šta registruju. Takvo ponašanje ilustruje uobičajenu
tendenciju djece da primjenjuju pravila kojima su naučena na prilično krut i
mehanički  način  bez  shvatanja  svrhe  koje pravilo ističe.   To je  slučaj  u
tradicionalnim edukacionim programima koji favorizuju pristup na osnovu
pravila, gdje djeca uče pravila bez konteksta na koji se pravilo odnosi. To
unosi nesigurnost u ponašanju djece.

346

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija



Saobraćajna edukacija djece se uglavnom zasniva na čitanju

udžbenika, slikanju slikovnica i sl. To nije pravi način. Knjige i slikovnice
nisu   pogodne   kao   edukativni   materijal   (barem   ne   za   sticanje   pješačkih
vještina)   jer   se   u   njima   ne   mogu   vidjeti   realni   odnosi   u   saobraćajnim
situacijama. Nema realnog kretanja objekata, ne može se uočiti suština i ne
može doći do prenosa znanja iz jednog konteksta u drugi. Neophodna je
praktična   obuka   (treninzi)   u   ambijentalnim   uslovima   ili   scenariju
(situacione verzije).

Dakle, ima mnogo grešaka i zabluda koje treba izmijeniti u

saobraćajnoj edukaciji djece.

Ukoliko se želi da se na realnim osnovama smanji stradanje djece u

saobraćaju, treba iz osnova promijeniti dosadašnji pristup edukacije djece i
uvesti neke inovacije. Prvo, treba težiti praktičnoj obuci djece pješačkim
vještinama. Osim toga, sam rad u učionici treba promijeniti. Učenje treba da
se odvija kroz pitanja, a ne kroz izlaganje činjenica od strane edukatora i
diskusiju djece gdje bi edukator samo vodio tok razgovora (za razliku od
glavne uloge koju ima sada). Djeci treba obogućiti da suštinski shvate zbog
čega dolazi do saobraćajnih nezgoda, kako pronaći bezbjedna mjesta za
prelazak i dr. Udžbenici u školi moraju postojati, ali prilagođeni samo za
učenje neophodnih pravila i propisa, ili kao podsjetnici, već u praksi
naučenih stvari. Treba se koristiti

video tehnikom i kompjuterskim

simulacijama

u školama. U nemogućnosti obuke na ulici, treba u okviru

svake škole napraviti prikladni poligon (što bliže realnom). Ovakvim
pristupom uspješnije će se razvijati saobraćajna kultura i bezbjednost djece
u saobraćaju.

Metodološko i sadržajno primjenjena edukacija djece najmlađeg

uzrasta (4 do 8 god.) osmišljena je u

Priručniku za djecu i roditelje

GDE

I KAKO BEZBEDNO PREĆI ULICU

" prof. dr Krste Lipovca

(recenzent dr sc. Aleksandar Milić).

347

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

didaktike), razvijati pozitivne

stavove

u odnosu učešća u saobraćaju koji su

osnovi ponašanja u saobraćaju sada i kasnijem razvoju i odrastanju.

Posebna vrijednost Priručnika je što je on jedinstveni "vodič" za

roditelje u radu sa djecom, kako sam autor ističe – sa svim "batama i
sekama" predškolskog i školskog uzrasta. On je jedinstven vodič i za
nastavnike predškolskog i školskog uzrasta djece.

Autor sugeriše na nužnost aktivnog

uvježbavanja

, a priručnik to

omogućava kao slikovnica i kao vodič, gotovo u svim saobraćajnim
situacijama, a posebno na prelazima kolovoza. Autor naglašava da je preko
80% nastradale djece u saobraćaju stradalo baš na prelazu preko kolovoza.
Zbog je autor posebno fokusirao problem "Ko, gdje i kako može bezbjedno
preći ulicu? ".

Autor, prvo – ilustrativno i doživljajno predočava

najbezbjednija

, a

paralelno i

najopasnija

mjesta prelaza ulice.

Percipiraju

, doživljavaju

(internalizuju), poimaju i uče ili proširuju prvi pojmovi i predstave
saobraćajnih situacija. Navedene situacije se objašnjavaju i daju pouke o
ponašanju. Autor "uvodi" dijete, putem ilustrovane situacije, u

kritičko

selektivno razmišljanje i

aktivnu participaciju

djeteta, u saobraćajnu

situaciju, npr.,

Prelazak ulice na pješačkom prelazu iznad puta. Potom,

autor daje pouke roditeljima i vaspitačima za

obilazak

posmatranje

takvih situacija i uvježbavanje djece za prelazak ulice u takvim situacijama.

Na isti način daje pouke roditeljima i vaspitačima za obilazak, posmatranje i
učenje djece za prelazak ulice na pješačkom prelazu ispod puta, za prelazak
na semaforizovanom obilježenom pješačkom prelazu, za prelaz ulice na
semaforizovanoj raskrsnici, za prelazak ulice na obilježenom pješačkom
prelazu bez semafora.

Autor dr Krsto Lipovac daje posebno upustvo roditeljima "Ko, gdje,

kada i kako... može bezbjedno preći ulicu? ". On ističe složenost i opasnost
pri prelasku ulice i značaj uvođenja djece u taj složeni proces i razvijanje
stavova i svijesti kod djece za te složene postupke i ponašanja.

Postupno operacionalizuje postupke roditelja sa djecom do 2 godine,

sa djecom od 3 do 5 godina, sa djecom od 6 do 11 godina, sa djecom od 12 i
14 i preko 14 godina.

Posebno insistira na uvježbavanju u stvarnim saobraćajnim

situacijama.

349

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Poseban dodatak je ilustrovana rekapitulacija "Prelazak ulica djece

različitih uzrasta" koje će roditelji vježbati u identičnim scenarijima ili u
stvarnim situacijama.

Učenja mogu biti i naporna, a ona koja se odvijaju kroz stvarne

situacije ili kroz igru to nisu ili su minimalno naporna. Osvježenje u tom
učenju su bojanke koje su ujedno asocijacije na sopstveno ponašanje u
stvarnim situacijama.

Ovaj Priručnik, praktična igraonica u kojoj se uspješno uči, je

omiljeniji uz dodatak igre "Ne ljuti se čovječe" pod nazivom "Od kuće do
škole... od škole do kuće" sa posebnim saobraćajnim pravilima koje će
značajno osvježiti i približiti učenje za izrazito složeno ponašanje –
ponašanje djece u saobraćaju – sada i tokom života.

350

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

saobraćaju,   posebno   u   čestim   preticanjima,   ali   i   spora   vožnja   često
uslovljava preticanja drugih. Česti manevri vozilima preticanjem, naglim
ubrzavanjem   ili   iznenadnim   usporavanjem   -   naglim   kočenjem,
popunjavanjem   praznih   prostora,   izrazito   ugrožavaju   druge   učesnike   u
saobraćaju. To su simptomi opšte i saobraćajne nekulture.

Vozač pri promjeni saobraćajne trake čini manevar vozilom koji

uzrokuje velike rizike, naročito u složenim saobraćajnim uslovima. Neki
vozači pretiču s desne, a neki s lijeve strane. Poslije preticanja žele se vratiti
u istu traku koja je slobodna ili ponekad nije jer vozači koji pretiču s obe
strane mogu greškom se istovremeno vraćati u istu traku. Proces „otimanja“
za   srednju   traku   preuzimaju   jači,   brži   i   bezobzirniji   ugrožavajući
saobraćajni tok u cjelini. Zbog toga vozači koji se kreću sporije treba da se
kreću desnom trakom. Ukoliko su na srednjoj traci, potrebno je da putem
retrovizora prate vozila iza sebe, a naročito ona koja se kreću brže kojim
treba ustupiti tu srednju ili lijevu traku, zavisno kojom se kreće. Većinom
saobraćajne   nezgode   uzrokuju   vozači   koji   brže   voze   i   oni   često
predstavljaju opasnost u saobraćaju, ali ponekad to uzrokuju i vozači koji
sporije   voze   uslovljavajući   nezadovoljstvo,   ljutnju   i   preticanja   drugih
vozača.   Ona   i   jesu   često   uzrok   preticanja   brojnih   vozila.   Spora   vozila,
putnička   ili   teretna,   često   uzrokuju   kolone   vozila   koje   opterećuju   sve
vozače. To se često događa uzbrdo ili nizbrdo pri čemu se, gotovo uvijek,
čini greška u odmjeravanju i držanju adekvatnog odstojanja.

Broj automobila na jedan kilometar sve je veći, a time je uslovljeno

i međusobno korektno i profesionalno postupanje vozača. Samo neprekidno
unapređivanje saobraćajne kulture može razvijati i učvršćivati efikasne
reakcije vozača i drugih učesnika u saobraćaju i ublažiti negativne pojave
pri zagušenju puteva.

Saobraćajnu bezbjednost ugrožavaju i vozači koji voze „turistički“

razgledajući okolinu usmjeravajući pažnju i pogled van polja posmatranja
potrebnog za bezbjednu vožnju. Ta nepažnja može uzrokovati slijetanje
vozila sa puta ili sudar sa vozilom iz suprotnog pravca.

Segment saobraćajne kulture je i valjana procjena bezbjednog

rastojanja između vozila. Bezbjedan razmak između vozila u koloni ili u
odnosu na jedno vozilo ispred je onaj koji omogućava pravovremeno
reagovanje – zaustavjanje ili potrebno skretanje i zaobilaženje. Odstojanje

352

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

između  vozila  je  propisano  saobraćajnim propisima  što  treba   prilagoditi
brzini   kretanja   vozila.   Dovoljno   bezbjedan   razmak   vozila   je   ako   se   na
svakih deset kilometara brzine kretanja vozila drži odstojanje za dužinu
vozila   -   približno   pet   metara.   Nedovoljna   odstojanja   su   značajno
ugrožavajuća   i   predstavljaju   nizak   nivo   saobraćajne   kulture.   Rastojanje
između   teških,   teretnih   i   drugih   vozila   u   koloni   mora   biti   takvo   da   ne
ugrožava   saobraćajnu   bezbjednost   i   da   omogućava   preticanje   bržim
vozilima ako je ono na tom dijelu puta dopušteno. Redovna je pojava na
našim putevima da profesionalni vozači voze teška vozila na međusobnoj
udaljenosti koja ne omogućavaju bezbjedna preticanja. Njihov razmak bi
trebalo da bude najmanje sto metara.

Pored toga, profesionalni vozači teretnih vozila se ponašaju

superiorno i bezobzirno ugrožavajući druge vozače putničkih vozila. Takvu
lošu naviku ispoljavaju vozeći i svoja putnička vozila.

Bezobzirnije i agresivnije se ponašaju vozači taksi vozila koji

najčešće ignorišu saobraćajne propise i usložnjavaju saobraćajne situacije.
Oni najdrastičnije ugrožavaju druge vozače i druge učesnike u saobraćaju.
Takvo ponašanje je uzrokovano niskom opštom i saobraćajnom kulturom.
Njihov stil vožnje je visoko korespodentan sa regresivnim skriptom
doživljavanja i reagovanja kao i sa neprilagođenim stilom življenja.

Nekoretan postupak pokazivanja egoizma vozača prema drugim

vozačima je zaustavljanje vozila na saobraćajnoj traci i ćaskanje sa drugim
vozačem ili čekanje nekoga na voznoj traci. Tada cijeli tok drugih vozila
mora čekati ili zaobilaziti neodgovornog vozača.

Blaži oblik pokazivanja saobraćajne nekulture je upotreba zvučnih

signala u koloni. Podsjećanje drugih vozača, u koloni ispred sebe, sirenom
na svoju žurbu ili nestrpljenje neće otkloniti uzrok zastoja kolone. To je
znak agresivnosti i opšte nekulture vozača. Treba podsjetiti vozače da je
agresivnost u saobraćaju opšta i psihička slabost (ranjivost, ekstremna
senzibilnost, ranjivost-vulnerabilnost) vozača u saobraćaju koja gotovo
uvijek predstavlja opasnost u saobraćaju jer smanjuje pažnju i kontrolu nad
saobraćajnom situacijom.

Agresivnost učesnika u saobraćaju, posebno vozača je oblik

neadekvatnog opažanja, doživljavanja, procjenjivanja i neefikasnog
reagovanja i ponašanja u saobraćajnim situacijama koja je značajan
remeteći faktor bezbjednosti u saobaraćaju.

353

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Pješak je inferiorniji u

masi

brzini

čvrstoći

(slika 22).

Slika 22

. Inferiornost pješaka u odnosu na vozilo

Imajući u vidu nepredvidivo ponašanje ranjivih učesnika u

saobraćaju, posebno djece i maloljetnika, vozači treba da voze tako da se
mogu zaustaviti pred svakom preprekom.

Pješaci se često ne koriste podvožnjacima niti nadvožnjacima

(pasarelama) što je uslovljeno nedovoljnom

saobraćajnom edukacijom

ili

pak promašajima u projektovanju pješačkih

prolaza

prelaza

koji ne

zadovoljavaju njihove osnovne potrebe (kupovina novina, pisama,
cigareta... ili puta do škole, posla i sl.).

355

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Pješačke prelaze treba

prilagoditi

pjašacima svih slojeva (uzrasta,

pola, obrazovanja, kulture). Jedan pješak je ljutito izjavio poslije upozorenja
policajca za nepropisno prelaženje ulice : „Neka nacrtaju pješački prelaz
ulice tamo gdje meni treba“.

Pravilnim rješenjima o gradnji, uređenju i označavanju pješačkih

prelaza i prolaza preko puta i drugim popratnim sadržajima (oznaka,
upozorenja ...), pješačka i saobraćajna kultura bi se brže sticala i podizala na
potrebni viši nivo.

U noćnim uslovima, sa javnom rasvjetom ili bez nje, uvijek se krije

opasnost da se naiđe i/ili udari u pješaka. U noćnim uslovima vožnje treba
nakratko treba nakratko dugim svjetlima provjeravati ima li na putu pješaka,
biciklista itd. Značajno je noću prilagoditi brzinu nivou osvjetljenja puta
radi sigurnijeg pregleda puta.

Postoji razlika u ugroženosti pjašaka u gradskim u odnosu na seoske

sredine, a u povezanosti sa starošću. Na slici 23 prikazan je broj poginulih
osoba prema polu i uzrastu u gradskim i/ili seoskim saobraćajnim uslovima.

Starosna dob

GRAD

SELO

356

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Odnos vozača prama putu

je pokazatelj opšte i saobraćajne kulture

kao i opštih mentalnih, senzornih i psihomotornih sposobnosti.

Saobraćajna kultura vozača je visoko povezana sa saobraćajnim

sistemom koji je složen i koji uslovljava određeni stepen saobraćajne
kulture vozača.

Saobraćajni sistem podrazumjeva broj i stepen kvaliteta

saobraćajnica   i   njihove   organizacije.   Savremeni   putevi   izgrađeni   prema
novijim   tehničkim   normativima   koji   su   prilagođeni   psihofizičkim
mogućnostima   čovjeka   –   vozača   podrazumjevaju   bržu   ali   i   bezbjedniju
vožnju. To je uslovljeno višim stepenom saobraćajne kulture i obučenosti
vozača. Nasuprot tome, u posljednj vrijeme asfaltiran je veći broj lokalnih
puteva   koji   su   opterećeni

brojnim krivinama, nagibima, izbočinama i

ulegnićima   koji   su   nedovoljno   široki   i   nepogodni   za   mimoilaženje.   U
takvim   uslovima   saobraćajna   kultura   učesnika   u   saobraćaju   je   nužnost.
Potrebna je sporija vožnja, opreznost, međusobna tolerancija, solidarnost
itd.   Na   takvim   putevima   su   moguće   i   druge   prepreke   –   odroni,   rupe,
životinje a u naseljenim mjestima pješaci i domaće životinje. Često se brzo
vozi zanemarujući te nedostatke putava, često se direktno sudara čeono ili
jednom stranom vozila, slijeće se s puta i slično. Tu upravo najviše dolazi
do izražaja  opšta saobraćajna kultura ili nekultura.

Budući da zemlja u razvoju, posebno poslijeratnom periodu kao što

je naša, može semo postupno i u dužem vremenskom intervalu  sagraditi i
modelirati  putnu mrežu,   borba  za  bezbjednost  ljudskih  života  meže biti
najefikasnija   i   najeftinija   samo   pomoću   visoke

opšte, bezbjednosne i

saobraćajne kulture.

U modernizaciji puteva nije samo dovoljno asfaltirati puteve. Bez

drugih   bitnih   karakteristika   modernizacije   puteva,   to   je   pogrešna
modernizacija  koja   će  omogućiti   samo  znatno  brže  ali   i  krajnje  rizično
kretanje   vozila.   Brza   i   neprilagođena   vožnja   nije  jedini   kriterij   za   brže
stizanje na željeno mjesto, posebno na putevima koji su uski, krivudavi,
valoviti,   bez   oznaka,   upozorenja   i   kanalisanja   saobraćaja.   U   takvim
uslovima   su   vozači   nestrpljivi,   nespretni,   nepažljivi,   agresivnii   nasilni.
Svako usporavanje ili iritira zastoj ili frustriraju te se vozači odlučuju na
krajnje rizična preticanja bez procjene okolnosti i bez preglednosti puta.

358

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Upadljivo je da mlade osobe, mladi vozači sa iskustvom za

razvijanje brzine na putevima bez prepreka i iznenađenja, neoprezno, brzo i
nasilno   voze.   Oni   ispoljavaju   nasilje   i   prema   vozilu,   putu   i   drugim
učesnicima   u   saobraćaju.   U   nedostatku   iskustva   u   vožnji   u   otežanim
uslovima na nepreglednim krivudavim, klizavim i valovitim putevima mladi
vozači  često  ugrožavaju  svoje  živote,  često  teže  stradavaju  ili  ginu,  pri
čemu ugrožavaju i druge učesnike u saobraćaju. Jednostavno, oni nemaju
dovoljno iskustva i strpljenja za vožnju na putevima koji su nepovoljni za
brze vožnje.

Vozači, poslije položenog vozačkog ispita nastavljaju učiti i

razvijati vještine i navike vožnje i permanentno polagati ispite saobraćajne
kulture u odnosu na druge učesnike u saobraćaju.

Česte prepreke na putevima su nadvožnjaci, podvožnjaci, tuneli,

pruga sa rampama ili bez njih koje takođe, čine dodatne i povremene
otežavajuće okolnosti i uslove vožnje. Poseban je rizik u vožnji
neosiguranim prelazima pruge. I takve okolnosti zahtjevaju pored znanja
vještina i navika u vožnji posebnu saobraćajnu kulturu.

Bezbjednost ljudi i dobara u saobraćaju oteževaju padavine – kiša,

snijeg i mraz koji puteve čine klizavim i manje vidljivim, posebno magla.
Vozači treba da prilagode brzinu vožnje kao i da upozoravaju druge vozače
o tim otežavajućim okolnostima – svjetlima, pokazivačima pravaca što je
dio saobraćajne kulture.

Kulturan vozač svakako zna da se nezgode događaju i na

najkvalitetnijim putevima. Statistike saobraćajnih nezgoda upozoravaju na
povećanu nesigurnost saobraćaja i na auto – putevima. Ti putevi građeni su
za velike brzine. Vozači takvu mogućnost rado prihvataju. Nakon relativno
kratkog   vremena   kretanja   auto   –   putem   vozač,   zbog   kvalitetno   boljih
elemenata puta i zbog smanjene  psihofizičke aktivnosti, ne očekuje realnu
opasnost, pa su za takve puteve karakteristični

lančani sudari

s mnogo

učesnika sa teškim posljedicama. Zbog toga je održavanje odstojanja u
skladu sa brzinom vožnje obaveza i neminovnost za bezbjednu vožnju.

ODNOS VOZAČA PREMA VOZILU

359

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Iskusni vozači znaju koliku vrijednost imaju

gume

njihovog

automobila.

Kvalitetne i neistrošene gume

osnova na kojoj se temelji

bezbjednost

cijele porodice za vrijeme vožnje. Porodica, njihova kuća i sva

druga imovina, diploma škola, karijera, životna radost… podrhtavaju na tim
nikad sasvim sigurnim temeljima.

Vrijednost pneumatika

neuporedivo je

mala prema ulozi koju imaju za stabilnost vozila. To treba da znaju i vozači
i drugi kreatori

saobraćajne infrastrukture

(inžinjeri, policajci,

nastavnici…) i

kulture

ulje u motoru

vozila je važan faktor sigurne vožnje. Ulje

podmazuje motor, hladi ga, spriječava zastoje i druge nezgode. Saobraćajno
kulturan vozač će to permanentno pratiti, kontrolisati nivo ulja, vrijeme
mijenjanja, eventualno prokapavanje na parking podlozi i sl.

Educirani vozači znaju da je

ugljen – monoksid

(CO)

otrovni plin

bez boje, mirisa i okusa, produkt sagorjevanja goriva u motoru, čest izvor
opasnosti po vozače koji su skloni odmoru i/ili spavanju u automobilu koji
se zagrijava radom motora. Često vozači to ne znaju ili zanemare.
Koncentracija otrovnog plina najveća je kada vozilo stoji sa radom motora.
Vozači treba da razmišljaju i zaključe da je bolje biti prehlađen nego
ugušen. Zbog toga je preporučljivo da se u automobilu (zimi) uvijek ima
toplija odjeća i ćebadi koja će se upotrijebiti u slučajevima zastoja na putu.

Podešavanje svjetala

je značajno za vidljivost i bezbjednost vozača

i  drugih  učesnika  u  saobraćaju.  Svjetla   se  podešavaju  u  mehaničarskim
radionicama i servisima. Često je potrebno da i sam vozač uoči i procjeni
potrebu podešavanja svjetala. Na to ukazuju i drugi vozači. Ona mogu biti
nepodešena   čime   se   smanjuje   vidljivost   i   zasljepljenje   drugih   vozača.
Savremena   vozila   imaju   mogućnost   podešavanja   visine   svjetala   koja   je
neophodno podesiti kada se vozilo optereti.

Saobraćajna kultura vozača

podrazumjeva i shvatanja, stavove i znanja u vezi sa optimalnim
opterećenjem vozila i podešavanjem njegovih svjetala.

Održavanje automobila u radionicama i servisima treba evidentirati

– bilježiti zamjene, potrebe narednih intervencija što će činiti vlasnik vozila
ali i servisi koji stalno održavaju vozilo. Poželjno je imati odgovarajući
stalni servis i stručna lica koja već znaju šta je do sada opravljano na vozilu
i šta treba popravljati u narednom periodu kako bi izbjegli nepoželjne i
neugodne zastoje na putevima koji mogu ugrožavati vozača i druge
učesnike u saobraćaju.

Sastavni dio saobraćajne kulture su mogućnosti i potrebe traženja

pomoći drugih u saobraćaju

361

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Često se traži pomoć Auto-moto saveza (AMS, tel. 1285) na

putevima zbog zastoja. Mnogi pozivi se mogu izbjeći ukoliko vozači
posjeduju viši nivo saobraćajne kulture koja mu omogućava da sam otkloni
kvarove. Učestalost i razlozi poziva AMS-u su vidljivi iz slike 24.

Slika 24

. Česti razlozi poziva AMS za pomoć na putevima

Mnoge kvarove osposobljen vozač može sam otkloniti – zamjeniti

ulje i filtere, napuniti akumulator, kontrolisati pritisak i istrošenost
pneumatika, kontrolisati nivo i kvalitete goriva, podesiti svjetla...

ODNOS VOZAČA PREMA SAOBRAĆAJNIM PROPISIMA

I PRAVILIMA

362

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

kultura vožnje i odgovoran, pažljiv i zaštitni odnos prema pješacima i
njihovom kretanju.

Nedopustiva je traumatizacija

pješaka, izazivanje

straha i osjećaja životne ugroženosti, slika 26.

Slika 25.

Ugrožavanje pješaka

Vozači niske opšte i saobraćajne kulture ne ustupaju pravo

prvenstva  pješacima,   niti  drugim  vozilima  krećući   se  brzo  i   neobazrivo
(„guraju   se“,   „voze   na   kvarno“...).   Na   sličan   način   se   bezobzirni,
neodgovorni i agresivni vozači ponašaju i u drugim složenim saobraćajnim
situacijama – nedozvoljeno pretiču sa obje strane, ubrzavaju vožnju radi
prolaska kroz raskrsnicu, vrše polukružno okretanje na otvorenim putevima,
prelaze  preko  pune linije...  Posljedice  su opasnost  po druge učesnike u
saobraćaju.

Izvor opasnosti je i poledica

na putevima. Vožnja putevima sa

poledicom je izrazita opasnost. Iskusni vozači znaju da je opasno kočiti i
brzo voziti. Vožnja se mora prilagoditi i toliko usporiti da se može
zaustaviti „kočenjem motorom“. Savremena vozila imaju protuklizni sistem
ali to nije dovoljno pri povećanoj brzoj vožnji i naglom kočenju.

Značajan problem i greške neodgovornih vozača je nepravilno

preticanje, posebno na nepreglednim mjestima (na krivinama, prevojima,
suženim mjestima, mostovima...).

ODNOS VOZAČA PREMA SEBI

364

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Edukacija učesnika u saobraćaju i eksperata

koji kreiraju

strategiju saobraćaja, njegovu operacijonalizaciju u okviru sve složenije
saobraćajne dinamike kao i nastavnika saobraćaja i policije koja značajno
kontroliše, kanališe i obezbjeđuje učesnike u saobraćaju, podrazumjeva i

psihološku edukaciju

kojom će upoznati psiho – socijalni profil ljudi

učesnika u saobraćaju, te brojne psihičke procese, funkcije i psihološke
fenomene, a

posebno sopstveni psiho-socijalni profil ličnosti

Opšta saobraćajna i psihološka edukacija imaju za cilj i promjenu

čovjeka, promjenu njegovog skripta doživljavanja i reagovanja i stila
življenja koji će on projektovati i tokom vožnje automobila kao dijela stila
življenja. Već je rečeno da „ljudi voze kao što žive“. Stil vožnje je visoko
korespodentan sa stilom življenja. Cilj je psihološke edukacije učesnika i
drugih aktera u saobraćaju da

upoznaju sebe

i da se

mijenjaju

Sticanje iskustva u učešću u saobraćaju je proširenje i ukupnog

životnog iskustva.

Dakle, vozač treba upoznati sebe i svoje mogućnosti kako bi

uskladio svoje potrebe u vožnji sa svojim mogućnostima.

Odgovoran odnos prema sebi podrazumjeva odgovoran odnos i

prema drugima. Iz toga proizilaze ciljevi i zadaci svakog učesnika u
saobraćaju, posebno vozača:

•

Kontrolisati svoje opšte zdravlje, koje će se reflektovati i u vožnji!

•

Jačati i čuvati psihofizičku kondiciju koja je osnova efikasnog stila
življenja i stila vožnje!

•

Izbjegavati duge i iscrpljujuće vožnje koje slabe psiho-fizičke,
senzorne, psihomotorne, refleksne, reakcione mogućnosti!

•

Kontrolisati i čuvati emocionalnu stabilnost, izbjegavati i
spriječavati iritabilnost i agresivnost!

•

Ne dozvoliti sebi da se željeno i zadato vrijeme nadoknađuje brzom
vožnjom!

•

Planirati i njegovati naviku odmaranja, ležerne i opuštene vožnje!

•

Prepoznati i neutralisati odbrambene mehanizme, komplekse i druge
psihičke teškoće u cilju prilagođene vožnje!

365

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

bezbjednost jer vozač i putnici usljed sudara ne bivaju povrijeđeni
toliko teško, da bi izgubili svijest i došli u opasnost da izgore. Imaju
dovoljno mogućnosti da se odvežu i samostalno i bezbjedno napuste
vozilo koje gore



U slučaju izljetanja vozila sa kolovoza i upadanja u dublju vodu
(rijeka, jezero, more), što se takođe dešava izuzetno rijetko, jednom
u nekoliko stotina slučajeva, pojas znatno povećava bezbjednost, jer
vozač i putnici usljed sudara ne bivaju povrijeđeni toliko teško, da
bi izgubili svijest i došli u opasnost da se utope. Imaju dovoljno
mogućnosti da se odvežu i samostalno i bezbjedno napuste vozilo
koje se nalazi u vodi



Ukoliko je putnik vozila u saobraćajnoj nezgodi dijete koje nije
bezbjedno smješteno i privezano u sigurnosnom dječijem sjedištu
pričšvršćenom za vozilo, usljed inercionog udarca biva teško
povrijeđeno unutar vozila, ili biva izbačeno van njega, bez obzira
kojom snagom ga odrasli drže u krilu



Pojas treba koristiti

UVIJEK

i pri kratkim vožnjama i pri malim

brzinama. Američka istraživanja pokazuju da se 80% nezgoda
dogodi pri brzinama manjim od 60 km/čas, kao i da se 75% nezgoda
dešava u relativnoj blizini mjesta stanovanja a ne pri dugim
putovanjima.

Značajan doprinos shvatanju i podržavajućim stavovima pored

zakonskih obaveza i kaznenih sankcija, o korisnosti upotrebe sigurnosnih
pojaseva dao je primjereni i psihološki utemeljen letak sa snažnim
porukama „

PRODUŽITE LINIJU ŽIVOTA – VEŽITE POJAS“,

slika

26.

367

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Slika 26

. Informativni letak o korisnosti vezanja sigurnosnog pojasa

368

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

Saobraćajna kultura obuhvata i shvatanje o neusklađenosti faktora u

saobraćaju i nemogućnosti društva da iznad svojih materijalnih mogućnosti
djeluje na povećanje bezbjednosti u saobraćaju.

Civilizacija danas znači ukupnost vještina, znanja, običaja, misaonih i

umjetničkih uvjerenja i tvorevina te nazora do kojih se pojedina zemlja
probila dugotrajnom borbom protiv prirodnih i društvenih otpora kroz
vjekove.

Kulturno ophođenje je osnovni, i ako nepisan, zakon ponašanja za

bezbjednost   svih   učesnika   u   saobraćaju.   Danas   se   pod   kulturnim
ponašanjem   u  saobraćaju   najčešće   misli   na  odnose   među   učesnicima   u
saobraćaju (vozač  -  vozač,  vozač   - pješak i  dr.). Međutim,   saobraćajna
kultura danas obuhvata odnose učesnika u saobraćaju prema vozilu, prema
saobraćajnoj   signalizaciji,   prema   saobraćajnim   propisima   i   sl.   Pri
utvrđivanju mogućih uzroka koji utiču na saobraćajnu kulturu istaknuti su
učesnici u saobraćaju, vozila, klimatski uslovi i nepotpuno ili nedovoljno
definisani zakonski propisi o saobraćaju, sredstva za regulisanje saobraćaja
i kontrolu saobraćaja.

Unutar svake od grupa navedenih faktora saobraćajnih nezgoda ima i

mnogo pojedinačnih faktora. Stoga se sa sigurnošću može reći da se nikada
ne mogu dogoditi dvije potpuno jednake nesreće zato što je splet njihovih
uzroka uvijek različit.

Ugrožavanje bezbjednosti u saobraćaju tretira se kao krivično djelo.

Krivnja se može pojaviti kao umišljaj ili nehat, što uključuje određenu
namjeru ili svijest krivca.

Kada vozač vozilom u saobraćaju na putu postupa protivno propisima

o pravilima saobraćaja i izazove saobraćajnu nezgodu, smatra se da je to
učinio svjesno.

Bezbjednost u saobraćaju je složena, dakle, od kombinacija niza

mogućih uzroka saobraćajnih nezgoda. Nemoguće je opisati sve te
kombinacije pa su ovdje istaknute samo osnovne. Ako se gledaju, u širem
smislu, nikako se ne smije zaboraviti ni mogući uticaj onih ljudi koji
projektuju, grade i održavaju puteve, onih koji pišu i donose saobraćajne
propise, onih koji kontrolišu, obrazuju i dr.

Pri takvom utvrđivanju odgovornosti za bezbjednost svih učesnika u

saobraćaju, pojedinci i društvo u cjelini neprekidno moraju otklanjati sve
uzroke saobraćajnih nezgoda, koji se pojavljuju direktno, indirektno ili
katkad čak i skriveno. U saobraćaju pomaže znanje i kultura, a ne samo

370

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

sreća jer je čovjek tvorac svoje sreće. Mnogi su se danas, sudeći po onome
što se uočava u saobraćaju, oslanjali samo na sreću a to nije ni slučajno
dovoljno.

371

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

373

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

LITERATURA:

1. Branković, D. (1999):

Interaktivno učenje u problemskoj nastavi

Zbornik radova, Interaktivno učenje, Ministarstvo prosvjete RS i
UNICEF kancelarija u Banjoj Luci, Banja Luka.

2. Bujas, Z., Pec, B. (1968):

Osnove psihofiziologije rada

, Zagreb.

3. Bukelić, J. (1997):

Droga u školskoj klupi

, III izdanje, Velarta,

Beograd.

4. Desimirović, V. (1997):

Medicinska psihologija sa osnovama

psihopatologije

, „Nauka“, Beograd.

5. Despotović, A. – Ignjatović, N. (1980):

Zavisnost od droga i

lijekova – narkomanije

, Institut za dokumentaciju i zaštitu na radu,

Niš.

6. Dunderović, R. (1988):

Mladi i društvene promjene

, Mladi i

politika, Centar za društvena istraživanja, Split.

7. Dvorniković, J.(1990):

Karakterologija jugoslovenskih naroda

Prosveta, Beograd.

8. Erić, Lj. (1991):

Panična stanja

, Medicinska knjiga, Beograd –

Zagreb.

9. Erić, Lj. (1972):

Strah, anksioznost i anksiozna stanja

Medicinska knjiga, Beograd – Zagreb.

10. Grupa autora, (1994):

Kulture u tranziciji

, Urednik Mirjana Prašić

– Dvornić, „Plato“, Beograd.

11. Hudolin, V. (1968):

Psihijatrijsko psihološki leksikon,

„Panorama“, Zagreb.

12. Jelčić, J. (1980):

Kultura cestovnog prometa i zdravlje naroda

Čovjek i promet, Br. 2, Zagreb.

13. Jerotić, V. (1995):

Čovjek i njegov identitet, psihološki problemi

savremenog čovjeka

, III izdanje, Dječije novine, Beograd – Gornji

Milanovac.

14. Jospers, K. (1978):

Opšta psihopatologija

, Prosveta, Beograd.

15. Kaličanin, P. (1996):

Anksiozni poremećaji – stanja patološkog

straha

, Beograd.

374

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

31. Milić, A. (2000):

Nasilje i agresija

, „Vještak“, Časopis Udruženja

sudskih vještaka RS, Banja Luka.

32. Milošević, S. (1977):

Saobraćajna psihologija

, Naučna knjiga,

Beograd.

33. Milošević, S. (2002):

Percepcija, pažnja i motorna aktivnost

Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Beograd.

34. Nikolić, S. (1995):

Psihologija

, Prosvjeta, Zagreb.

35. Pejović, M. (1997):

Porodica i psihopatologija

, Savremena

administracija, Beograd.

36. Petz, B. (1992):

Psihologijski riječnik

, „Prosvjeta“, Zagreb.

37. Ranković, Ž., Pešović, Z. (2000):

Savremena sredstva za zaštitu

dece u saobraćaju

, Naučno – stručni skup „Bezbednost dece u

saobraćaju“, Saobraćajni fakultet Univerziteta u Beogradu, Beograd.

38. Rašković, J. (1980):

Ontologija agresivnosti

, III kongres

psihoterapeuta Jugoslavije, Zbornik radova, Beograd.

39. Repac, V., Knežević, P. (1982):

Pešak i vozač u saobraćaju

Beograd.

40. Rot, N. (1977):

Psihologija ličnosti

, Zavod za udžbenike i nastavna

sredstva, Beograd.

41. Rot, N. (1987):

Opšta psihologija

, Zavod za udžbenike i nastavna

sredstva, Beograd.

42. Rot, N. (1978):

Socijalna interakcija

, Savez psihologa Srbije,

Beograd.

43. Rot, N. (1982):

Znakovi i značenja

, Nolit, Beograd.

44. Rot, N. (1972):

Osnovi socijalne psihologije

, Zavod za udžbenike i

nastavna sredstva, Beograd.

45. Savez društava psihologa Srbije (1988):

Teorija i praksa

psihodijagnostike

, Zbornik radova 1, Beograd.

46. Štajnberger, J. (1980):

Inženjerska psihologija

, Nolit, Beograd.

47. Tomeković, T. (1978):

Psihologija rada

, SNL – Sveučilišna

naklada Liber, Zagreb.

48. Valon, A. (1999):

Psihički razvoj deteta

, Zavod za udžbenike i

nastavna sredstva, Beograd.

376

Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija

49. Vasiljević, A., Radovanović, D. (1975):

Saobraćajni prestupnici

Institut za sociološka i kriminološka istraživanja, Beograd.

50. Veldol, K. (1979):

Društveno ponašanje

, Nolit, Beograd.

51. Veselinović, M., Kišić, T. (1982):

Prometna kultura s osnovama

psihologije

, Školska knjiga, Zagreb.

52. Vidanović, J., Kolar, D.: (2003):

Mentalna higijena

, Beograd.

53. Vlajkić, J. (1992):

Životne krize i njihovo prevazilaženje

, Nolit,

Beograd.

54. Vudvort R. S. (1964):

Eksperimentalna psihologija

, (prevod)

Naučna knjiga, Beograd.

55. Vujaklija, M. (1996/97):

Leksikon stranih reči i izraza

„Prosveta“, Beograd.

56. Vujanić M., Lipovac, K. (2000):

Metodologija istraživanja i

rešavanja problema bezbednosti dece u saobraćaju

, Naučno –

stručni skup „Bezbednost dece u saobraćaju“, Saobraćajni fakultet
Univerziteta u Beogradu, Beograd.

57. Vujanić, M. i grupa autora (1999):

Bezbednost dece u saobraćaju

u Beogradu

58. Vukadinović, V. (1997):

Osnove saobraćajne psihologije

, Zavod

za udžbenike i nastavna sredstva, Beograd.

59. Zuber, N., Benceković, V. (2005):

Naknadno osposobljavanje

mladih vozača

, Zbornik radova, Naučno – stručni skup, „Saobraćaj

za novi milenij“, Teslić, Centar za motorna vozila, Banja Luka.

60. Zuber, N., Benceković, V. (2005):

Nove strategije u poučavanju

vožnje

, Zbornik radova, Naučno – stručni skup, „Saobraćaj za novi

milenij“, Teslić, Centar za motorna vozila, Banja Luka.

61. Zvonarević, M. (1968):

Psihologija

, Školska knjiga, Zagreb.

62. Zvonarević, M. (1976):

Socijalna psihologija

, Školska knjiga,

Zagreb.

377

Želiš da pročitaš svih 377 strana?

Prijavi se i preuzmi ceo dokument.

Prijavi se Napravi nalog

Saobraćajna psihologija (udžbenik)

Prijava dokumenta

Problemi sa sadržajem

Problemi sa kupovinom i pristupom

Tehnički problemi

Kršenje pravila

Ostalo

Želiš da pročitaš svih 377 strana?

Slični dokumenti

Pregled istraživanja u psihologiji ličnosti: teme, metode i značaj

Zlostavljanje i zanemarivanje dece i rad sa zlostavljanom decom

Komunikacija sa agresivnim pacijentima

Analiza propisa u oblasti bezbednosti saobraćaja

Bezbednost drumskog saobraćaja: dobra praksa za sprovođenje upravljanja bezbednošću saobraćaja

Gospodarstvo BiH

Sociologija skripta

Preduzetnicka ekonomija

uvod u pravo

Pojam i značaj logistike u špediciji

Spoljašnji saobraćaj u industrijskom kompleksu

Skripta sociologija za pravni fakultet

Nuklerana medicina

Erp sistemi

Društvo spektakla

Timski rad u projektnim aktivnostima na primeru kompanije Nordeus

Rendgenska analiza proteina: kristalizacija i analiza strukture lizozima

Plan rada ASAP 2024

Bosna srednji vijek

Analiza osnovnih funkcija menadžmenta na primeru preduzeća Swisslion-Takovo d.o.o.

Makroekonomska ravnoteža

Rešeni zadaci iz mehanike: zakon o promeni kinetičke energije i količine kretanja

Zeoliti: struktura, osobine i primena

Istraživanje kao instrument odlučivanja

Prva faza uvođenja AMI/MDM sistema u JP EPS

Forenzički značaj analize morfijuma

SISTEMSKI SOFTVER- OPERATIVNI SISTEM

Organizacija ishrane u bolnici

HEMORAGIJSKE GROZNICE

Merenje telesne temperature

KARAKTERISTIKE STARENJA I SPECIFICNOSTI BOLESTI U STAROSTI

Sida: etiologija, epidemiologija, klinička slika, dijagnostika, lečenje i prevencija

NESTABILNA ANGINA PEKTORIS

Alkoholizam

Proces upravljanja ljudskih resursa

Procesi komercijalnog poslovanja 1 skripta

UPRAVNO PRAVO I

seminarski

Korelacija izmedju debljine intime i medije karotidnih arterija i aktivnosti bolesti u reumatoidnom artritisu

GUILLAIN-BARRE SINDROM

Tradicionalna primjena ljekovitih biljnih vrsta na podrucju opcine Tutin

Radioaktivnost

Policijski stres

Najvisja odlikovanja Republike Srbije

Najvisja odlikovanja Republike Srbije

KOMUNIKOLOGIJA

SIMULACIJA

Regresiona analiza: statistički metod modeliranja odnosa

Linearni trend: analiza i primena u statistici

Komunikologija

TEORIJA ODLUCIVANJA

Biznis plan – Prodavnica autodijelova

Turbine: konstrukcija, podela i primena u energetici

Diplomatsko i konzularno pravo

Finansijko izvjestavanje i poslovno odlucivanje

INTERSTERALEN PROSTOR I MEGJUZVEZDENA MATERIJA

Mikobakterije

Znacaj upravljanja organizacionim promenama

Primena elemenata sportskih igara u mlađem školskom uzrastu

Projektni pristup obrade sadržaja iz upoznavanja okoline

Tip dokumenta

Oblasti

Popularni predmeti

Institucije