Pojam i predmet socijalne patologije

Pojam

Termin socijalna patologija je latinsko-grčka kovanica , koja se u osnovnom
značenju   moze odrediti kao nauka o bolestima drustva.Reč je o relativno
mlađoj   naucnoj   disciplini,koja   se   vremenom   izdvojila   iz   drugih
nauka:sociologije,psihologije,psihijatrije i socijalne medicine.S obzirom na to
da od osnivanja discipline konstatno traju svojatanja socijalne patologije od
strane medicinskih i socioloških nauka, a izvesni pravci to cine i s integralnog
stanovišta,   vremenom   se   formiralo   nekoliko   osnovnih   linija   istraživanja     i
razvoja ove nauke:

socijalno-medicinski, socijalno-psihološki,sociološki

i integralni pristup

Socijalno-medicinski

pristup posmatra problem kao socijalnu higijenu, sa

stanovišta ekonomskih uslova i s gledišta narodne higijene-biološkik pristup.

Socijalno-psihološki

ili njegova pod varijanta scijalno-psihijatrijski pristup

izučava problem s dva aspekta: asocijalnih ponašanja, uzrokovanih
mentalnim bolestima i preko raznih modela psihološke orijentacije.

Sociološki pristup

je danas najrasprostranjeniji u teorijskom

istrašivanjima,naziva   se   jos   i   sociološko-kulturni   pristup.Začetnik   ovog
pravca   je   Emil     Dirkem,   koji   je   iz   ranijih   učenja   isključio   sve   elemente
biološkog   tumačenja   i   socijalnu   patologiju   definisao   kao   primenjenu
sociologiju.Međutim pojedini autori zastupnici ovog pravca termin socijalne
patologije   zamenili   su   pojmom   socijalna   dezorganizacija,   podrazumevajući
pod tim pojmom nauku o uzrocima antisocijalnog ponašanja individua,grupa
ili zaajednica i njihovim konfliktima sa vecinom.Ovaj pristup se razvijao u tri
osnovne   orijentacije:preko   teorije   devijantnosti,teorije   socijalne
dezorganizacije i teprije socijalnih problema.

Pestavnici   teorije   devijatnosti   pojve   socijalne   patologije   objašnjavaju
odstupanjem   od   normalnog   ljudskog   ponašanja.Devijacije   se
odražavaju  kao oblik  kulturnog  konflikta  u vidu  reagovanja  socijalne
sredine na takva ponašanja.

2) Po prestavnicima socijalne dezorganizacije svako društvo funkcionise

na određenom stepenu efikasnosti organizacije i dezorganizacije čime
dolazi do narušavanja ravnoteže u društvu i relativno harmoničnih
procesa u njemu.

Prestavnici   teorije   socijalnih   problema,   socijalne   probleme   svode   na
suštinsku   nesaglasnost   i   neusklađenost   izmežu   standarda   koje   je
uspostavilo   društvo   kao   kolektivitet     i   aktuelnih   faktora   društvenog
života.

Integralni

pristup u isttraživanju pojava socijalne patologije ovaj pravac

tretira biološke,psihološke i sociološke elemente problema kao celinu.

Bez obzira na to koju od velikog broja definicija smatrali prihvatljivjom, u
suštini je reč o nauci o devijantnim pojavama kojima se ugrožavaju određena
društvena dobra i vrednosti, pre svega zdravlje ljudi,njihiva radna sposbnost,
materijalna dobra,kulturne i moralne vrednosti.

Predmet

Različitosti   shvatanja   predmeta   izučavanja   socijalne   patologije   proističu   iz
diferenciranog shvatanja samog pojma i različitosti definisanja nauke koja se
njime   bavi.Neki   autori   predmetom   smatraju   socijalne   probleme,drugi
protivdruštvena   ponasanja,socijalne   devijace,mentalnu   i   socijalnu
poremećenost.U suštini predmet socijalne patologije se može definisati kao
skup pojavnih oblika ispoljavanja,etioloških faktora i subjekataporemećaja u
socijalnom ponašanju, te oblici i metode društvene reakcija na takva pojave.

Odnos socijalne patologije i drugih nauka

S obzirom na to da je u pitanju multidisciplinarna nauka, S.P. ima tesne veze
s pojedinim drugim naukama i naučnim disciplinama, a posebno s
kriminologijom,psihologijom,psihopatologijom,sociologijom i socijalnom
politikom.

1.Odnos S.P. i kriminologije.Bitna su dva osnovna aspekta veze S.P. i Kr.Prvo
ako kriminalitet u širem smislu smatramo jednim od oblika S.P. u tom slučaju
kriminologija je njen nerazdvojni deo.Drugo ako se kriminalitet zbog brojnih
specifičnosti smatra posebnom društvenom pojavom izvan tipologije
socijalnopatoločkih u tom slučaju ove pojave se neizostavno mogu smatrati
kriminogenom i tako se obično tretiraju u nauci.

2.Odnos   S.P.   i   Psih.   Psihologija   sistematski   proučava   i   objašnjava   psihički
život   čoveka,baveći   se   prevashodno   mentalnim   sadržajima   i   psihičkim
procesima   ličnosti   .S.P.   koristi   saznanja   kako   teoriskih   tako   i   primenjenih

Psihosocijalni pristup u objašnjavanju ovog odnosa je nužan,jer se problem
ne može posmatrati samo sa čisto psihološke strane a da se ne zapadne u
psihologizam ili čisto sa sociološke a da se pri tom ne zanemari unutrašnja
ljudska priroda, kao bitan osnova tog odnosa.Psihološki problemi objašnjenja
socijalizacije

neodvojivi

proučavanja

karaktera,temperamenta,intelekta,fizičkih   svojsava,   emocij,   bioloških   i
socijalnih   motiva   i   njihovog   uticaja   na   međuljutske   odnose.Psiholozi   su
proces   socijalizacije   posmatrali   uglavnom   kroz   dve   grupe   socijalnih
učenja:BIHEJVIORISTIČKO I TEORIJU KOGNITIVNOG RAZVOJA

Prvi pristup problem socijalizacije svodi na volju ličnosti da se u konkretnoj
situaciji, koju prestavlja draž, ponaša ili reaguje na određen način.Ova teorija
polazi od spremnosti ličnosti da na draži, putem asocijacija, mehanički i
uslovljeno reaguje.

Ovaj pristup osporava teorija kognitivnog razvoja, koja u prvi plan
socijalizacije ističe značaj motivacije i razvitka

Psihosocijalne teorije socijalizacije svakako imaju značajan oprinos u
objašnjavanju ove pojve, ali s obzirom na to da socijalizacija nije samol
psihički proces, smatra se da one nisu dovoljne za potpuno objašnjenje, tj da
se seocijalizacijemoze tumačiti tek u interdisciplinarnim gledištima.

Društvene vrednosti socijalizacije

Društvena   sredina,obrazovanje,   nauka   i   kultura   osnovni   su   elementi   i
pordučja formirannja društvene svesti kojom se izgrađuje sistem stavova o
osnovnim   društvenim   vrednostima.Ti   stavovi   čine   čoveka   sposobnim   da
percipira,   vrednuje   i   na   određen   način   reaguje   na   uzroke   i   druge   faktore
ugrožavanja vrednosti koje čine osnovu njegove lične sigurnosti i stabilnoti
društvene zajednice.Socijalizacija i vrednosti se dovode u vezu sa brojnim
naučnim   stavovima.Neki   nemogućnosti   socijalizacije   definišu   pretežno
odnosom   ličnosti   prema   vrednostima.Bitan   uticaj   u   izgrađivanju   sistema
vrednosti imaju društvena i socijalna sredina u kojoj se vrednosti formiraju i
usvajaju stavovi usmerenim delovanjem društva i njegovih institucija.Svako
se susreće i društvene vrednosti usvaja u prvoj formi vaspitnog procesa, u
porodici.U   njoj   se   stiču   elementarne   osnove   vaspitanja,čiju   ulogu   dalje
preuzimaju   obrazovanje,nauka,kultura,javno   informisanje.Obrazovanjem
čovek usvaja pravila ponašanja, držeći ih se kao preduslov života i adaptacije
u zajednici.Kroy sistem vaspitanja i obrayovnja on se upoynaje sa društvenim
vrednostima,   prihvata   ih   ili   ih   odbacuje   i   osmišlja   život   prema

njima.Vrednosne orijentacije i standardi nisu jednom zauvek dati niti su oni
uvek isti za sve strukture društva i sve generacije.

Socijalizacija i socijalni konflikt

Društvene determinante socijalnih konflikata mogu se posmtrati i
objačnjavati

različitih

gledišta,kao

socijalnostrukturalni,nacionalni,institucionalni,ideološki,sa   stanovistva   celine
ili   pojedinih   segmenata   društva   i   njegove   slojevitosti.Društvene
determinante   socijalnih   konflikata   nalaze   izvore   u   heterogenosti   socijalne
slojevitosti drzuštva, u kojima materijalni interesi, raslojavanja i dostupnost
egzistencijalnih  i drugih  dobara igraju  važnu ulogu.Socijalni  konflikti mogu
varirati između nenasilnih i nasilnih, institucionalnih i neformalnih.Sociološka
istraživanja   ukazuju   konkretnije   na   odnos   vrednosti   i   spcijalnih   konflikata,
ističući pri tom da su druge vrste i podele konflikata samo refleks, privid iza
kojih   stoji   stvarni   problem   vrednosti.:kolektivizam   s   individualizmom,
jednakosti   s   diferencijacijom...Sociolozi   ukazuju   na   to   da   sukob   vrednosti
može   biti   uzrok   i   problema   socijalizacije,posebno   ako   se   u   vrednosnom
dualizmu pojavi ,,vrednosni vakum,, koji neizbežno vodi u stanje anomije, u
destrukciju.

Pojam socijalne devijatnosti

U   najopštijem   smislu   devjacija   znači   odstupanje   od   nekog   utvrđenog
standarda   vrednosti,ustaljenog   pravila,norme   ili   zakonitosti.Prema   nekim
definicijama u oblast socijalnih devijacija svrstava se i raspad institucionalnih
oblika   i   neformalnih   obrazaca   društvene   organizacije.Međutim   kako   god
odredili  značenje  u  sadržajima   ovog   pojma  nesumljivo  je   da   oni   potiču   iz
socijalnog   konflikta   i   neuspelog   procesa   socijalizacije,   odnosno   otuđenja
ličnosti.Otuđenje,   koje   može   biti   psihološko   i   socijalno,drugi   je   izraz   ili
posledica neuspelog procesa socijalizacije ličnosti i jedan od izvora i uzroka
devijacija.Neuspeh socijalizacije može se odvijati na više nivoa ali su najteže
posledice   neprilagođavanja   u   porodici,   a   uzroci   tome   mogu   biti   veoma
brojni.Svaki oblik odstupanja od datih vrednosti, normi i obrazaca ponašanja
smatra se devijantnim.Ipak nema svako odstupanje automatski i negativno
određenje.U socijalnoj patologiji pod socijalnim devijacijama podrazumevamo
onu vrstu pojedinačnog i grupnog ponašanja koja imaju za posledice pojave
socijalno   destruktivnog,   patološkog   i   delinkventnog   ponašanja,   a   izazivaju
društvenu (formalnu i neformalnu) reakciju.tj sve one pojave koje ugrožavaju
univerzalne društvene vrednosti.

Kriterijumi socijalne devijantnosti

velike sličnosti ali i bitne razlike,jer nije svaki tip socijalni konflikt i
destrukcija,ali je zato svaki oblik ljudske destrukcije socijalna devijacija.

Kriminalitet

je najteži oblik socijalne devijacije,to je istorijska kategorija

nastala klasnom podelom društva i pojedinih oblika
vlasništva.

Sociopatološke pojave

po intezitetu individualnog ispoljavanja

nemaju domete društvenih posledica koje sa sobom nose rat i kriminalitet ali
se zbog svoje raširenosti smatraju najznačanijim problemom društvene
zajednice.

9.Biološke teorije scijalne devijacije

Ove   teorije   u   prvi   plan   stavljaju   determinisanost   ljudskog   ponašanja
biološkim  i   fiziološkim   faktorima   i   mentalnim   osobinama   ličnosti.Prva
shvatanja   dovode   u   vezu   fizičku   konstituciju   čoveka   i   njegove   moralne
osobine.Prestavnici   ove   teorije   smtraju   da   između   anatomskog   izgleda   i
moralnih   osobina   čoveka   postoji   kauzalna   veza,prema   tome   čovek   sklon
devijacijama     je   ličnost   niže   biološke   pripadnosti.Lombrozova,tzv.
Antropološka teorija,opisujući stigmate degeneracije ima prestavu delikventa
kao   ljudskog   izobličenja,jedne   vrste   fizičke   i   moralne   nakaze.Neki   biooški
pravci ističu i uriđene sklonosti i nasleđa primarnim činiocima u delikventnoj
orijentaciji.Prema

tim

shvatanjima

devijanti

ličnosti

posebnih,urođenih,bioloških  svojstava koja stiči:nasleđem  gena i nasleđem
posebno   konstitucionalnog   tipa.Pristalice   shvatanja   biokonstitucionalne
sklonosti ili genetičke orijentacije polaze od urođenih i naslednih osobina koje
konsituišu ličnost.Ovaj pristup negira teoriju o urođenom zločincu,ali se zato
smatra   da   kod   nekih   ličnosti   postoje   urođene   sklonosti   ka   devijantnom
ponašanju.

Hromozonska

teorija je zasnovana na učenju da postoje

poremećaji u jezgru ćelije koja sadrži gene i nosilac je naslednih osobina a
oni produkuju društveno abnormalna ponašanja

10.

Psihološke teorije socijalnih devijacija

Teorije   koje   spadaju   u   ovu   oblast   nastale   su   iz   socijalne   medicine,kao
rezultat   kritike   bioloških   shvatanja.Psihološke   teorije   pre   svega   polaze   od
psihičkih karakteristika koje determinišu ponašanje ličnosti dovodeći u vezu
psihičke poremećaje i devijantnosti.Psihoanalitička shvatanja u objašnjenju
devijantnosti polazw od psihičkog stanja ličnosti u sferi nesvesnog,odnosno
od uticaja podsvesnih sila i nagona.Teorija inteligenncije dovodi devijantnost
u   vezu   s   psihičkim   svojstvima   niske   inteligencije   i   maloumnosti.Prema
shvatanjima   prestavnika   ovog   pravca   odsustvo   inteligencije   dovodi   do
neshvatanja   značaja   društvenih   normi   od   strane   ličnosti   i   samim   tim   i