OTVORENI UNIVERZITET/SVEUČILIŠTE ”VITEZ” TRAVNIK
FAKULTET POSLOVNE EKONOMIJE
ALMA GURBETA
TRŢIŠTE KAPITALA U BOSNI I HERCEGOVINI
DIPLOMSKI RAD
Travnik, juli 2011.
1
OTVORENI UNIVERZITET/SVEUČILIŠTE ”VITEZ” TRAVNIK
FAKULTET POSLOVNE EKONOMIJE
TRŢIŠTE KAPITALA U BOSNI I HERCEGOVINI
DIPLOMSKI RAD
Mentor: Prof.dr. Abid Hodţić
Student: Alma Gurbeta
Broj indeksa: 0052-08/VFBO
Smjer: Menadţment finansija, bankarstva i osiguranja
Travnik, juli 2011.
3
UVOD
Bosna i Hercegovina, u današnjim okvirima i funkcijama, egzistira od 1995. godine,
taĉnije od potpisivanja Dejtonskog sporazuma. Nakon ovog momenta, naša zemlja je
zapoĉela sa ozbiljnim reformama na svim posljima, a jedna od tih reformi je svakako i
finansijski sistem. Vaţno je istaći da naša zemlje nije poznavala finansisjki sistem niti
finansisjko trţište u punom smilsu te rijeĉi. Naime, uzimajući u obzir da je naša
zemlja do poĉetka 90-tih godina poslovala po principu planske privrede, opšta
karakteristika ovog sistema jeste nepoznavanje trţišta. Samim tim, nije postojao bilo
kakav prostor za razvoj finansijskih trţišta.
Peirod nakon 1995. godine podrazumjeva razvoj svih oblika trţišta u našoj zemlji,
naravno i finansijskog sistema i finansijskih trţišta. Danas u BiH egzistiraju dva
odvojena finansijska trţišta – u Federaciji BiH i u Republici Srpskoj.
Sve funkcije novca u privredi odigravaju se preko finansijskih trţišta. Finansijsko
trţište predstavlja organizovan prostor sa svim elementima neophodnim za njegovo
funkcioniranje (vrijeme, pravila, uzanse kupoprodaje) na kome se susreću ponuda i
traţnja finansijskih sredstava. Ukoliko ne bi postojalo organizovano finansijsko
trţište, privreda bi bila degradirana, praktiĉno, bilo bi nemoguće poslovanje pojedinih
privrednih subjekata. Najveći problem savremene trţišne ekonomije jeste organizacija
kontinuiranog funkcionisanja trţišta, u smislu funkcionisanja poduzetnog društva i
potrošaĉkog društva, na ĉijem se vrhu nalazi društvo kapitala. Ne smije da se desi da
trţište prestane funkcionisati. U tom sluĉaju, došlo bi do osnivanja monopolskih
situacija te ne bi bilo govora o postojanju integralnog trţišta. Integralno trţište je
pretpostavka trţišne privrede u cjelini. Novĉano trţište je jedan dio, segment,
finansijskog trţišta bez ĉijeg postojanja i funkcionisanja, nije moguć opstanak
kompletnog finansijskog trţišta.
4
PREDMET RADA
Predmet ovog rada jeste analiza i definisanje finansisjkog trţišta i poseban osvrt na
trţište kapitla u Bosni i Hercegovini. Vidjećemo šta sve podrazumjeva i kako na
cjelokupnu privredu utiĉe finansijsko trţište, te na kojem je nivou razvoja ono u našoj
zemlji. Finansijske institucije, finansijski instrumenti, trţišta i tokovi danas, znatno se
razlikuju od onoga što su bili nekada.
U zemljama u kojima ne funkcionišu pojedini segmenti finansijskog trţišta –
finansijski sistem ostaje nerazvijen. Imajući u vidu znaĉaj finansijskog sistema,
veoma je bitno da svi njegovi elementi (finansijsko trţište, finansijske institucije i
finansijski instrumenti) budu koncipirani i ustojeni na naĉin koji će pozitivno uticati
na razvoj nacionalne privrede.
CILJ RADA
Cilj ovog rada jeste da se daju sve kljuĉne smjernice o finansijskom trţištu te da se
prikaţe stanje finansijskog trţišta u Bosni i Hercegovini. Naša zemlja ima nerazvijeno
finansijsko trţište, posebno trţiše novca koje postoji samo u rudimentarnom obliku,
na kome se nudi ograniĉen broj finansisjkih instrumenata. Cilj je da prikaţemo
osnove funkcijonisanja, postojanja i djelovanja trţišta kapitala u našoj zemlji.
HIPOTEZA
Bosna i Hercegovina mora raditi na razvoju finansijskog trţišta i finansijskog sistema
ukoliko ţeli osigurati dalji napredak, ukoliko ţeli privući strane investicije i osigurati
budući razvoj privrede. Priveda drţave ne moţe aktivno ići naprijed ukoliko ne
postoji dovoljno razvijen stepen finansijskog trţišta i posebno trţišta kapitala.
STRUKTURA RADA
Kako bi se na najprecizniji naĉin analizirala zadata tema ovog rada, isti je segmentiran
kroz tri cjeline. U prvoj dijelu rada daju se opšte naznake o finansisjkom sistemu i
6
obezbjedi nesmetani tok finansijskih sredstava izmeĊu razliĉitih privrednih subjekata.
Vršeći tu funkciju, finansijski sistem omogućava realizaciju mnogih ekonomskih
funkcija koje su od vitalnog znaĉaja za jednu trţišnu ekonomiju. U ekonomskoj
literaturi mogu se sresti razliĉita shvatanja i objašnjenja uzroĉno-posljediĉnih odnosa
izmeĊu stepena razvijenosti privrede sa jedne, i razvijenosti finansijskog sistema, sa
druge strane. Dok jedni smatraju da finansijskom sistemu pripada kljuĉna uloga u
normalnom obavljanju privrednih aktivnosti, druga grupa ekonomista primat daje
realnoj sferi. Jedno je sigurno: optimalno koncipiran i ustrojen finansijski sistem
pozitivno utiĉe na razvoj privrede.
Relativan znaĉaj realne i finansijske sfere, i njihov meĊusobni odnos, svakako su
determinisani
konkretnim
uslovima
u
odreĊenoj
nacionalnoj
ekonomiji.
Uspostavljanje adekvatnog finansijskog sistema, i njegovo efikasno funkcionisanje,
usko su povezani sa društveno-politiĉkim osnovama na kojima se ureĊuju proizvodni
odnosi. U tom smislu, generalno posmatrano, razlikuju se dva tipa finansijskih
sistema:
-
trţišno orjentisani finansijski sistem, i
-
bankarsko orjentisani finansijski sistem.
Finansijski sistem u kome je akcenat na otvorenom finansijskom trţištu, razvijen je, i
u najvećoj meri zastupljen u SAD. Temelji ovog tipa finansijskog sistema postavljeni
su još daleke 1933. godine kada je na osnovu Glass-Stegall-ovog zakona izvršeno
jasno razgraniĉenje funkcija izmeĊu investicionih i komercijalnih banaka. Cilj
ovakvog razgraniĉenja funkcija bio je spreĉavanje pojava moralnog hazarda u
poslovanju bankarskih institucija, koje mogu nastati u sluĉaju kreditiranja i
poslovanja sa vrijednosni papirma . Ovim zakonom, komercijalne banke su stavljene
pod direktnu kontrolu centralne banke (mehanizam obaveznih rezervi i prudenciona
kontrola), dok su investicione banke i brokersko-dilerske kuće stavljene pod kontrolu
specijalne drţavne komisije za vrijednosne papire (SEC - Securities and Exchange
Commission). U ovom finansijskom sistemu, paletu poslovnih funkcija komercijalnih
banaka ĉine:
-
plaćanje, drţanje novĉanih rezervi i kreditna funkcija;
-
dok investicione banke posluju sa vrijednosni papirma .
Bankarsko orjentisani finansijski sistem, koji je zastupljen i u našoj zemlji, oslanja se
