UNIVERZITET EDUCONS
FAKULTET ZAŠTITE ŽIVOTNE SREDINE
SREMSKA KAMENICA
Seminarski rad iz predmeta: Upravljanje zaštitom životne sredine i rizicima
Pretnje biodiverzitetu u Republici Srbiji
Kandidat:
Nastavnik:
Bojana Pejic Z07/11
prof. dr Vesela Radović
Novi Sad, April 2014.
UVOD
Biodiverzitet ili biološka raznovrsnost podrazumeva raznovrsnost gena, vrsta i ekosistema na
zemlji. Biodiverzitet obuhvata ukupnu različitost i variranje gena i svih vrsta mikroorganizama, gljiva,
biljaka i životinja, kao i svu raznolikost ekosistema u kojima su živa bića aktivni izvršioci ekoloških
procesa. Biodiverzitet je sve oko nas, od gena do biosfere.
1
Biodiverzitet se deli u tri hijerarhijske kategorije:
1. Genski biodiverzitet (genska varijabilnost, variranje gena individua u okviru bilo koje vrste)
2. Specijski biodiverzitet (raznolikost i specifičnost svih pojedinačnih organskih vrsta)
3. Ekosistemski biodiverzitet (raznolikost ekosistema kojima različiti organizmi pripadaju)
2
Biodiverzitet je evolutivni odgovor na neprestane promene uslova koji vladaju u životnoj
sredini. Tokom istorije Zemlje, biodiverzitet nije bio stalan već je dolazilo do izumiranja, nakon čega je
sledilo obnavljanje. Poslednje veliko izumiranje desilo se pre 65 miliona krajem Krede, što je
omogućilo razvoj sisara i ptica.
3
Očuvanje biosfere obuhvata zaštitu organizama, njihovih zajednica i staništa, uključujući i
očuvanje prirodnih procesa i prirodne ravnoteže unutar ekosistema, uz obezbeđivanje njihove
održivosti. Biodiverzitet i biološki resursi štite se i koriste na način koji omogućava njihov opstanak,
raznovrsnost, obnavljanje i unapređivanje u uslučaju narušenosti. Zaštita biodiverziteta, korišćenje
bioloških resursa, genetički modifikovanih organizama i biotehnologije vrši se na osnovu zakona o
zaštiti životne sredine i posebnog zakona, kao i obaveza preuzetih međunarodnim ugovorima.
4
Očuvanje i zaštita biološke raznovrsnosti (biodiverziteta) je, pored očuvanja klime, nesumnjivo
najvažniji - strateški zadatak u globalnoj zaštiti prirode i životne sredine na planeti Zemlji. Ovi strateški
pravci zaštite prirode na globalnom nivou potvrđeni su 1992. godine u Rio De Žaneiru (Brazil) kada su
šefovi država ili vlada 168 zemalja sveta, među kojima je bila i SR Jugoslavija, potpisali poznatu Rio-
Deklaraciju, čime je konstituisana Konvencija o očuvanju biodiverziteta. Do sada je ovu konvenciju
ratifikovalo 150 zemalja.
5
Po prvi put u geološkoj istoriji, dešava se da zbog rasta ljudske populacije i unapređivanja
uslova za život, uništavaju ekosistemi.
6
Prema zvaničnim procenama svetske organizacije za zaštitu prirode (IUCN), od oko 270.000
vaskularnih biljaka na Planeti 60.000 biljnih vrsta (više od četvrtine ukupne svetske flore) već je
dramatično ugroženo, ili će nestati u sledećih nekoliko decenija ukoliko se ovim tempom nastavi sa
1
Blazencic J. i sar: Biodiverzitet Jugoslavije sa pregledom vrsta od međunarodnog značaja, Bioloski fakultet, Beograd,
1995.
2
http://studenti.rs/skripte/biodiverzitet-i-konzervaciona-biologija/#sthash.REQoqJxa.dpuf
3
Blazencic J. i sar: Biodiverzitet Jugoslavije sa pregledom vrsta od međunarodnog značaja, Bioloski fakultet, Beograd,
1995.
4
Zakon o zaštiti životne sredine
5
http://studenti.rs/skripte/biodiverzitet-i-konzervaciona-biologija/#sthash.REQoqJxa.dpuf
6
Blazencic J. i sar: Biodiverzitet Jugoslavije sa pregledom vrsta od međunarodnog značaja, Bioloski fakultet, Beograd,
1995.
4
populacionim rastom čovečanstva, destruktivnim ekonomskim razvojem, uništavanjem šuma,
gubitkom staništa i ekspanzijom poljoprivrede.
7
Jedan od velikih problema u očuvanju biodiverziteta jeste manjak inventara i stručnjaka, kao i
naučno-istraživačkih radova. Biodiverzitet mogu da naučno proučavaju samo eksperti širokog
bioekološkog obrazovanja, i specijalizovani za pojedine taksone. U Jugoslaviji ih ima oko 150, a
potrebe su procenjene na 750 stručnjaka.
8
Biodiverzitet Srbije
Teritorija Srbije, kao i čitavo Balkansko poluostrvo odlikuje se izvanrednim genetskim,
specijskim i ekosistemskim diverzitetom koji je svrstava u jedan od najznačajnijih centara biološke
raznovrsnosti.
Ova činjenica proizilazi iz sledećih opštih konstatacija:
1. Geografskog položaja u Evropi i zapadnom Palearktiku
2. Raznovrsnosti klimatskih faktora
3. Raznovrsnosti i složenosti geološke, geotektonske i orografske prirode
4. Heterogenih hidroloških fenomena
5. Složene istorije abiogena i biogena od Tercijara preko Ledenih doba do danas
Posebna vrednost opšteg biodiverziteta naše zemlje čine endemične i reliktne vrste i ekosistemi
koji su u svom rasprostranjenju ograničeni samo na teritoriju Republike Srbije, pa samim tim su od
globalnog, tj. međunarodnog značaja.
Primera radi za floru Republike Srbije do sada je zabeleženo 4750 vrsta biljaka od kojih je 565
vrsta mahovina, dok 4182 vrste pripadaju papratima, golosemenicama i skrivenosemenicama. To je
oko 1,7% ukupne svetske flore.
9
7
http://studenti.rs/skripte/biodiverzitet-i-konzervaciona-biologija/#sthash.REQoqJxa.dpuf
8
Blazencic J. i sar: Biodiverzitet Jugoslavije sa pregledom vrsta od međunarodnog značaja, Bioloski fakultet, Beograd,
1995.
9
http://studenti.rs/skripte/biodiverzitet-i-konzervaciona-biologija/#sthash.REQoqJxa.dpuf
5
Poljoprivreda
Poljoprivredne površine na području Srbije stvarane su poslednjih nekoliko stotina godina
uništavanjem šuma, stepa, dolinskih livada, močvara i ritova. Srbija danas raspolaže sa 5.700.000 ha
poljoprivrednog zemljišta, što je 65% njene ukupne teritorije što je dovoljno za primarnu i sekundarnu
produkciju hrane čak i za veću populaciju stanovništva od one koja danas živi u Srbiji. Svako dalje
širenje poljoprivrednih površina na račun prirodnih ekosistema dovelo bi do još većeg narušavanja
biodiverziteta.
Zbog komasacije i pokušavanja da se neplodno zemljište pretvori u plodno, nizijski, šumski,
stepski i močvarni ekosistemi su izloženi najjačim negatativnim uticajima.
12
Pored toga, često neselektivna primena savremene agrotehnike i pesticida dovodi do fizičkog,
hemijskog i biološkog zagađivanja poljoprivrednog zemljišta na velikim prostorima.
13
Ekstenzivna ispaša
– Na površinama na kojima se vrši ekstenzivna ispaša dolazi do menjanja
florističko-faunističkog sastava, prekomerne nitrifikacije i nabijanja zemljišta. Krajnji rezultat ovih
procesa su u potpunosti osiromašeni pašnjaci sa malom produktivnošću i malom ekonomskom
vrednošću. Stočarstvo takođe utiče na osiromašenje flore, eroziju i gubitak staništa.
Sa druge strane, potpuno odsustvo ispaše dovodi do gubitka životinja navikntih na nisku travu.
Primer je tekunica koja živi na pašnjacima nastalih od livado-stepa. Ova vrsta je ugrožena zbog
smanjenje ispaše i širenja žbunastih i drvenastih vrsta ili zbog degradacije pašnjaka prekomernom
ispašom.
Paljenje primarne vegetacije
- bilo da se radi o šumskoj, žbunastoj ili zeljastoj do suštinskih
promena prirodnih klimatskih ekosistema. U planinskim područjima i dalje postoji praksa da se
paljenjem i krčenjem šume i žbunaste vegetacije povećavaju pašnjaci. 1995 zapaljena je čitava šuma
Munike na planinama Gornje Morače.
Isušivanje močvara i bara
–
melioracija staništa u cilju pretvaranja u poljoprivredne kulture, je
jedan od najrasprostranjenijih oblika uništavanja prirodnih i visokoproduktivnih ekosistema sa velikim
biološkim diverzitetom u ravničarskim predelima naše zemlje. Skoro su potpuno nestali nekadašnji
barski ekosistemi duž Velike i Južne Morave, desne obale Save, donjeg toka Drine i mnoga druga
vodena staništa.
Eutrofizacija vodenih ekosistema
- izazvana je prekomernim unošenjem nutrijenata u
kombinaciji sa zagađujućim materijama.
Porast sadržaja nutrijenata izaziva preterani rast pojedinih
biljnih vrsta i dovodi do nestajanja drugih vrsta.
Eutrofizacija započinje tako što sa njiva i drugih
agroekosistema dospevaju đubriva (obično spirana kišom) u vodu. Ðubriva su bogata fosfatima i
nitratima, koji su inače ograničavajući faktor bujanja života u vodi. Uz višak ovih soli, biljke, posebno
alge, često počinju da bujaju.
Pored toga, zamena prirodnih bara i močvara veštačkim ribnjacima u nizijskim predelima, dovodi do
nestajanja i zauzimanja staništa autohtone akvatične flore i faune.
Eutrofikaciju uzrokuju i otpadne vode iz prehrambene industrije ili kanalizacione vode iz gradova, kao
i sve otpadne vode bogate mineralnim i organskim materijama.
12
Blazencic J. i sar: Biodiverzitet Jugoslavije sa pregledom vrsta od međunarodnog značaja, Bioloski fakultet, Beograd,
1995.
13
http://studenti.rs/skripte/biologija-ekologija/faktori-ugrozavanja-biodiverziteta-2/
7
