Odgovori :
1. Šta je politika?( odredjenje, razliciti pogledi na politiku, oblici ispoljavanja )
Politika u svom najsirem znacenju je djelatnost kojom ljudi stvaraju, odrzavaju i mijenjaju opsta
pravila po kojima žive. Politika je neraskidivo povezana sa pojmovima sukoba i saradnje. S jedne
strane postojanje suprostavljenih misljenja, sukobljenih potreba i interesa dovodi do neminovnog
neslaganja oko pravila koja bi trebalo da regulisu život ljudi. S druge strane, ljudi shvataju da
moraju medjusobno da saradjuju ukoliko žele da uticu na ta pravila ili da obezbijede njihovo
postovanje. Stoga Hana Arent definise politiku kao „ usaglaseno delovanje“.
Za Aristotela politika je bila „kraljevska nauka“ djelatnost kojom ljudska bica pokusavaju da
poboljsaju svoje živote i stvore Dobro drustvo. Politika je pre svega drustvena djelatnost. Ona je
uvjek dijalog, nikad monolog.
Politika se definise na nekoliko razlicitih nacina:
Politika kao umetnost vladanja;
Politika kao javni poslovi;
Politika kao sporazum i saglasnost;
Politika kao moc i raspodjela resursa.
Politika kao umjetnost vladanja
- Politika nije nauka vec umjetnost... ove reci je uputio
kancelar Bizmak njemackaom Rajhstagu. One su se odnosile na umjetnost vladanja,
kontrolisanjem drustva donosenjem i izvrsavanjem kolektivno donetih zadataka. Rec politika je
izvedena od Grcke rijeci polis sto znaci grad-drzava. Drustvo anticke Grcke bilo je podijeljeno na
nekoliko gradova-drzava koje su bile nezavisne same po sebi i svaka od njih je imala poseban
sistem vlasti. Medju tim gradovima-drzavama najznacajnija je bila Atina koja je cesto oznacavana
kao kolijevka demokratske vladavine.
Savremeni oblik politike je da se ona odnosi na sve ono sto ima veze sa drzavom
Za ljude se kaze da su u politici ako imaju neku javnu funkciju ili da ulaze u politiku kada teze da
je steknu. Politika predstavlja sve ono sto se odigrava u politeji, sistemu organizacije drustva koji
se zasniva na mehanizmu vladavine. Politicari su opisani kao politicki, dok se drzavni sluzbenici
smatraju nepoliticki, naravno, sve dok djeluju neutralno i profesionalno. Odbijanje uljudi da
ucestvuju u mehanizmima konvencijalnog politickog zivota potice iz vidjenja politike kao
samosluzece, dvolicne i neprincipijalne djelatnosti, koja se iskazuje uvredljivim frazama kao sto
su „kancelariska politika“ i „politiziranje“. Ovakvo poimanje politike se prepisuje djelima Nikola
Makijaveli zato sto je u Vladaocu dao potpuno realistican opis politike koji je privukao paznju
podlih, surovif i politickih vodja manipulatora. Prema ovom gledistu politicka moc kvari time sto
podstice one na vlast da koriste svoju poziciju za licnu korist kao i za nanosenje stete drugima.
Ovo je na poznat nacin iskazao lord Akon u aforizmu. „ Svaka vlast kvari, a apsolutna vlast kvari
apsolutno“.
Politika kao javni poslovi-
Drugi siri koncept politike izlazi iz uskih okvira vladavine ka onome
sto se shvata kao javni živoz ili javni poslovi. Ovakvo shvatanje politike obicno se povezuje sa
djelima grckog filozofa Aristotela. U
Politici
je on objavio da je covjek po prirodi politicka
zivotinja cime je hteo da kaze, da ljudska bica jedino mogu da vode dobar život u okviru politicke
zajednice. Prema tom gledistu politika je etnicka djelatnost ciji je cilj stvaranje pravednog
drustva, to je ono sto je Aristotel nazivao „kraljevskom naukom“ . Medjutim, gdje bi trebali
podvuci crtu izmedju javnog i privatnog? Tradicionalno razlikovanje javne i privatne sfere u
skladu je sa podjelom izmedju drzavnog i civilnog. Civilno drustvo se sastoji od onoga sto je
Edmund Berk nazvao mali obredi institucije kao sto su porodicne grupe, sindikat, kulbovi,
2
Poslednja desavanja-
Ovaj pristup u velikoj mjeri se oslanja na primjere ekonomske teorije
u gradjenju modela koji se zasnivaju na proceduralnim pravilima i obicno se odnose na
racionalno ponasanje ukljucenih pojedinaca zainteresovanih za sopstvenu korist.
3.Naučnost u proučavanju politike. Pojmovi, modeli, teorije.
Iako je opste prihvaceno da bi izucavanje politike trebalo da bude naucno u sirokom smislu
preciznosti i kriticnosti, neki tvrde, da moze da bude naucno i u uzem smislu, odnosno, da se
ovdje moze upotrebljavati metodologija prirodnih nauka. U oblast drustvenih nauka ovu
tvrdnju su razvili marksisti i pozivisti, i ona je bila u sredistu bihejvioristicke revolucije 50.tih
godina 20 vijeka. Privlacnost nauke o politici je jasna. Obecava nepristrano i pouzdano
srestvo za razlikovanje istine od neistine, pruzajuci nam na taj nacin pristup ovjektivnom
znanju o svetu politike. Kljucno je pravljenje razlika izmedju cinjenica i vrijednosti.
Svaki pokusaj izgradnje nauke o politici mora se suociti sa tri poteskoce. Prva nedju njiema
jeste problem podataka. Drugo, javljaju se poteskoce koje proisticu iz postojanja skrivenih
vrijednosti. I trece, postoji mit o neutralnosti u drustvenim naukama.
Pojmovi, modeli i teorije
predstavljaju sredstva politicke analize. Medjutim, kao i vecinu
stvari u politici analiticka sredstva moraju pazljivo da se upotrebljavaju.
Pojam
je opsta ideja
o necemu, obicno izrazena u jednoj reci ili kratkoj recenici. Pojmovi su sredstva pomocu
kojih mislimo, kritikujemo, raspravljamo se, objasnjavamo ili analiziramo. Bolje je ne
smatrati pojmove ili idealne tipove za istinte ili lazne vec jednostavno kao manje ili vise
korisne.
Obicno se smatra da
model
nesto predstavlja, pre svega u smanjenom obliku. Svrha modela
jeste da, kojiko je god moguce da lici na originalni predmet. Njihova vrijhednost je u tome
sto predstavljau instrumente pomocu kojih se moze dati smisao onome sto bi u suprotnom bio
nejasan i neorganizovan skup cinjenica.
Teorija
je tvrdnja. Ona predstavlja sistematicno objasnjenje skupa empiriskih podataka. U
politici za teorije moze se reci da su u vecoj ili manjoj mjeri istinite, modeli mogu biti
oznaceni kao manje ili vise korisni.
Paradigma je povezani skup nacela, doktrina i teorija koje poazu strukturisanje procasa
intelektualnog istrazivanja. Nauka se razvija nizom revolucija u kojima nova paradigma
zamjenjuje staru.
4.Pojam i klasifikacija političkih sistema
Interesovanje za proucavanje politickih sistema pristice iz dva razloga. Pod jedan.
Klasifikacija je kljucni pomagac za rezumijevanje politike i vlasti. Kao i u vecini drustvenih
nauka, razumijevanje politike najvecim dijelo stice se poredjenjem, pogotovo ako su
eksperimentalne metode uglavnom nepromjenjive. Npr. n ije moguce provjeriti
eksperimentom da li bi americka vlada bila manje podlozna institucionalnoj
blokadi vlasti
( paraliza izazvana institucionalnim rivalitetom u okviru vlasti ili pokusajem da se odgovori
na protivrecena zahtjeve vlasti ) ako bi napustila podjelu vlasti ili da li bi komunizam opstao u
SSSR da su reforme bile sprovedene generaciju ranije. Shodno tome koristimo se
poredjenjem da bi smo olaksali izucavanje predmeta kojim se bavimo.
Prema reci,a Aleksa de Tokvila „ Bez mogucnosti da uporedi, um ne zna kako dalje da
postupi“. Kalsifikovanje sistema vlasti je, tako, samo sredstvo koje unosi vise metodicnosti i
sistematicnosti u proces poredjenja.
Drugi razlog klasifikovanje je da se, pre analize, olaksa proces evaluacije. Od Aristotela, oni
koji su pokusali da tumace politicke rezime cesto su podjednako zeleli da vlast poboljsaju,
koliko i da je razumeju. Drugim rijecima, opisano razresavanje usko je povezano sa
4
normativnim sudovima. U svom krajnjem procesu ovaj ovlik moze obuhvati potragu za
idealnim sistemom vlasti pa cak i utopijom, sto se moze nacu u djelima kao sto su Platonova .
Svi nacini klasifikacije imaju svoje mane. Pre svega, kako i kod svih analitickih sredstava,
postoji opasnost od pojednostavljivanja. Ako klasifikujemo rezime pod istim zaglavljem,
isticemo njihove slicnosti, ali postoji opasnos da zanemarimo i prikrijemo njihove razlike.
Pristranost obicno narusava proces klasifikacije.
5.Demokratski režimi savremenog svijeta
(Zapadne poliarhije. Nove demokratije.)
Od kraja 80-tih godina 20 vijeka, pitanje podjele rezima nalazilo se u procepu. Starije
kategorije a pogotovo podjela na
tri svijeta,
bile su svakako prevazidjene, ali politicki obrisi
novog svijeta jos nisu bili odredjeni. Stavise, prica o „kraju istorije“ bila je privlacna samo na
kratko, nosena na talasu demokratskih promena krajem 80-tih i pocetkom 90-tih godina
proslog vijeka,aa posebno je crpela snagu iz pada komunizma.
Na neki nacin, ovaj trijumfalizam liberalne demokratije pokazao je istrajnost
zapadnocentricnog pogleda na svijet, a mozda je cak i predstavljao zaostatak iz vremena
hladnog rata. Vrijednosto kao sto su individalizam, ljudska prava i pravo na izbor,
univerzalno su bila primenjiva.
Ovo je dovelo do toga da zapadne demokratije nisu, npr., nisu bile u stanju da prepoznaju
znacaj islamskih i konfucijanskih politickih oblika, koje su obicno odbacivali kao prosta
odstupanja, ili jednostavno kao dokaz da postoji otpor prema inace neospornom napretku
liberalne demokratije.
Strukturalno-funkcionalni
pristup razvio se iz sistematske teorije, koja
je bila sve uticajnija tokom 50-tih i 60-tih godina 20 vijeka. On se manje bavio odnosima
medju institucijama, a vise nacinom na koji politicki sistemi rade u praksi, posebno ako
impute pretvaraju u ampute.
Bilo bi naivno smatrati da bilo koja klasifikacija je trajna. I zaista, rezimi su po prirodi
promenjivi, a teoreticari pokusavaju da prate politicku stvarnost koja se stalno mijenja. Pa
ipak, u savremenom svijetu moze se prepoznati pet vrsta rezima:
Zapadne poliarhije;
Nove demokratije;
Istocno aziski rezimi;
Islamski rezimi;
Vojni rezimi.
Zapadne poliarhije-
su ekvivalentene rezimima koji su odredjeni kao liberalne demokratije
ili jednostavno kao demokratije. Stoga njihovo jezgro cine Severna Amerika, Zapadna Evropa
i Australoazija. I ako su se poliarhije najvecim dijelom razvijale cineci korake ka
demokratizaciji i liberalizaciji ( uvodjenje unutrasnjih i spoljasnjih kontrola vlastu), iz dva
razloga bolje je koristiti izraz poliarhija nego liberalna demokratija. Pod jedan, pod
liberalnom demokratijom ponekad se misli na politicki ideal, sto ima sire normativno
znacenje. I pod dva, koriscenje pojma poliarhija potvrdjuje da ovi rezimi u mnogo cemu
znacajnom ne uspevaju da dostigni demokratiju.
Termin poliarhija za opisivanje oblika vladavine prvi su upotrijebili Dal i Lindbom. Po ovim
autorima rezime zasnovane na poliarhiji odlikuju dve opste osobine. Prvo postoji veliki
stepen tolerancije prema opoziciji, koji je u najmanju ruku u stanju da kontrolise sklonosti
vlasti ka samovolji. Druga odlika, poliarhije, jeste stvaranje dovoljno velikih mogucnosti za
ucestvovanje u politici kako bi se obezbijedio stabilan nivo zainteresovanosti naroda.
Zapadne poiarhije su jednostavne i posebne. Njih obiljezavanju ne samo predstavnicka
demokratija vec i kapitalisticka organizacija privrede nego i kulturolosko i ideolosko
usmeravanje koje je u najvecim dijelom proizvod zapadnog liberalizma. Sve zapadne
poliarhije nisu iste. Neke od njih naginju centralizaciji i vlasti vecine, a druge podeljenosti i
pluralizmu.
5
To je dovelo do ideje da postoji poseban sistem azijskih vrijednosti koji se razlikuju od
zapadnih. Istocnoazijski rezimi imaju obicno slicne odlike
1. vise su usmerene na privredne nego na politicke ciljeve ;
2. postoji velika podrska jakim vladama(obicno se jake vladajuce stranke tolerisu a
drzava je opstepostovana);
3. ovu osobinu prati zajednicka priroda naroda da slijede vodje zbog konfucijanskog
naglasavanja odanosti, discipline i duznosti.
Veliki znacaj se daje zajednici i drustvenom jedinstvu koje je oliceno u sredisnjoj ulozi koju
ima porodica.
Islamski rezim –
uspon islama kao politicke snage imao je ozbiljan uticaj na politiku Severne
Afrike, Bliskog Istoka i djelova Azije. U nekim slucajevima militarne islamske grupe su se
suprostavile postojecim rezimima, cesto se zalazuci za interese gradskie sirotinje razocarane
marksizmom-lenjizmom. Medjutim u drugim slucajevima, rezimi su podizani ili su
obljavljani na islamskim osnovama.
Islam nije, nit je ikad bio, samo religija. To je pre nacin zivota koji daje obrazce politickog i
privrednog ponasanja, kako za pojedince tako i za narode. ,, put islama“ zasniva se na ucenju
proroka Muhameda oznacenog u Kuranu, koji postuju svi muslimani kao objavljenu rec
Boziju u sunama, odnosno utabanom putu. Politicki islam je poprimio veoma razlicite oblike,
od krajnosti fundamentalizma do krajnosti pluralizma. Fundamentalisticki oblik islama
najcesce se dovodi u vezu sa Iranom. Do svoje smrti Homeini bio je na celu sistema
institucionalizovane svestene vlasti djelujuci preko revolucionarnog islamskog svijeta,
drzavnog tijela sastavljenog od pedeset visokih svestenika. Pod Hasemijem Rafadzanijem
usvojen je pregmaticni i ne tako ideoloski pristup u kojem se u Iranu
serijatsko pravo
strogo
sprovodi i kao zakonski i kao moralni pravilnik. Snage revolucionarnog fundamentalizma su
nametnute u obliku talibanskog rezima u Avganistanu, koji je oblikovao nametanjem strogih
teokratskih pravila i zabrana ucestvovanja zena u obrazovanju,privredi, javnom zivotu u
cjelini.
Sami muslimani cesto su se protivili odredjivanju bilo kog islamskog rezima kao
fundamentalistickog je takva podela potvrdjuje davno utemeljene predasude Zapada o
egzoticnom ili represivnom Istoku.
Lejla
Vojni rezimi
– dok vecinu rezima odlikuje sadejstvo politickih,privrednih, kulturoloskih i
ideoloskih cinilaca, neki rezimi opstaju pre svega zahvaljujuci vojnoj moci i sistematskoj
represiji. U tom smislu vojni rezimi pripadaju sirokoj kategoriji autoritarnih sistema. Glavna
odlika vojnog rezima je ta sto se vodeci polozaji u vladi odredjuju na osnovu mesta u vojnom
lancu komandovanja. Uobicajena politicka i ustavna resenja se uglavnom ukidaju, a ustanove
preko kojih se moze izraziti protivljenje, kao sto su izabrane skupstine i slobodna stampa, ili
su oslabljene ili ukinute. U nekim vojnim rezimima oruzane snage preuzimaju neposrednu
kontrolu vlasti. U svom klasicnom obliku to je
hunta
( doslovno vece ; klika(najcesce vojna)
koja zauzima vlast revolucijom ili drzavnim udarom) , koja se najcesce javlja u Juznoj
Americi. Ona djeluje kao oblik kolektivne vojne vlasti cije srediste u vrhovnoj komandi,
sacinjenoj od oficira koji obicno predstavljaju tri roda vojske: kopnenu, mornaricu i
vazduhoplovstvo. Vojne hunte obicno odlikuje suparnistvo u sluzbi i vodecih licnosti, zbog
cega vlast prilicno cesto prelazi iz ruke u ruku.
Drugi oblik vojnog rezima, je diktatura jednog coveka iza kojeg stoji vojska. U ovim
slucajevima pojedinac stice vodeci polozaj u okviru hunte ili rezima cesto zahvaljujuci kultu
licnosti osmisljenom tako da proizvede harizmatsku vlast.
7.Liberalizam
(Elementi. Klasični i moderni liberalizam)
7
