FENOLNI SASTAV, ANTIOKSIDATIVNA I
BIOLOŠKA AKTIVNOST LIPE (
Tilia spp
.)
PREDGOVOR
Lipa je jedna od najpopularnijih lekovitih biljaka kako u Srbiji tako i u drugim
zemljama Balkana. Etnobotaničke studije sprovedene u Srbiji pokazale su da
se cvetovi
T. cordata
,
T. platiphillos
i
T. tomentosa
Moench koriste kao infuzija
(čaj od lipe) za lečenje dijareje, grčeva u stomaku, nesanice, prehlade i bolesti
žuči, bronhitisa, jačanje imunološkog sistema, itd. Ova blagotvorna svojstva
omogućena su zahvaljujući kompleksnom metaboličkom profilu koji uključuje
nekoliko klasa fenolnih jedinjenja, prvenstveno kvercetin glikozide (rutin,
kvercitrin i izokvercitrin), kempferol glikozid (tilirozid), procijanidine, fenolne
kiseline (kafeinska kiselina, p-kumarinska kiselina), hlorogensku kiselinu,
polisaharide, kondenzovane tanine i terpenoide.
Proučavajući hemijski satav različitih vrsta lipe i pojedinih biljnih organa,
uticaj starosti biljke, različite načine i ekstrakcione uslove, došlo se do
saznanja da svi navedeni faktori utiču na kvalitet i kvantitet sekundarnih
metabolita, a time i na njihovu efikasnost u antioksidativnoj zaštiti i brojnim
biološkim aktivnostima. Istražujući literaturu dobio sam motivaciju za pisanje
ovog rada u kome su prikazani rezultati dve vrste lipe veoma rasprostranjenje
na teritoriji Turske.
Ovom prilikom, želim da se zahvalim svom mentoru, Doc. dr Violeti
Jakovljević, na nesebičnoj podršci prilikom izrade ovog master rada.
Zahvaljujem se svim mojim prijateljima i kolegama, koji su mi na bilo koji
način pružili pomoć i podršku tokom dosadašnjeg studiranja. Zahvalnost
dugujem i svim mojim profesorima koji su mi nesebično pružili potrebno
znanje tokom mog celokupnog studiranja.
2
ABSTRACT
Linden tea has been widely used in folk medicine and nutrition since
ancient times. The aim of this master's thesis is to present and compare the
qualitative and quantitative composition of linden phenols based on scientific
results taken from the literature and to assess their potential antioxidant role
and biological activity. Crude extracts were obtained from two linden species,
Tilia argentea
(synonym of
T. tomentosa
) and
T. rubra
subsp.
caucasica
, which
live in different habitats in Turkey. The qualitative and quantitative
composition of phenols was determined by spectrophotometric (FCR method)
and chromatographic methods (UPLC-ESI-MS/MS, HPLC-UV and HPLC-UV-
MS/MS). The antioxidant activity of the extracts was determined
spectrophotometrically, using the DPPH, FRAP and CUPRAC methods. The
antimicrobial activity of the extracts was tested by the disk diffusion method.
The results presented in this thesis confirm the different metabolic profile of
linden, as well as the significant antioxidant and antimicrobial potential of
different plant organs within one species and between different species.
Considering the mentioned differences and the still unexplored possibilities of
applying linden in medicine and pharmacy, further research is necessary.
Key words
: antioxidant activity, biological activity, phenolic compositions,
linden
4
sekundarnih metabolita koji imaju antimikrobno i antioksidativno delovanje
(Sibanda i Okoh 2007; Sicari i sar., 2018), i imaju značajnu ulogu u lečenju i
prevenciji mnogih bolesti (Sicari i sar., 2018).
Lipa (
Tilia sp
.) je višegodišnje listopadno drvo koje raste u severnoj
umerenoj zoni. Raste pojedinačno po planinama, a ljudi je veoma često sade uz
saobraćajnice i u parkovima. Lipa je sveto drvo Starih Slovena za koje su oni
verovali da ih čuva od zla, uroka, gromova i požara. Ovo drvo je u narodu
poznato i kao lipac i lipolist, a u narodnoj medicini odavnina se koristi za
lečenje brojnih zdravstvenih tegoba i bolesti. Oko 30 vrsta roda
Tilia
koristi se
širom sveta u tradicionalnoj medicini, zahvaljujući različitim svojstvima kao
što su sedativi, diuretici i espektoransi, najčešće u vidu čaja. Etnobotanička
istraživanja sprovedena u Srbiji (Jarić i sar., 2007; Zlatković i sar., 2013;
Janaćković i sar., 2019) utvrdila je da se uglavnom cvetovi
T. cordata
,
T.
platiphillos
i
T. tomentosa
Moench koriste kao infuzija (čaj od lipe) za lećenje
dijareje, grčeve u stomaku, nesanice, prehlade i bolesti žuči; protiv bronhitisa;
za jačanje imunološkog sistema, kao sedativ; protiv upale pluća i grla; kao
antistres za miran san.
Poslednjih decenija, ispitivano je antioksidativno svojstvo lipe
primenom različitih metoda, kao i mogući mehanizmi delovanja prirodnih
antioksidanasa, kao što su uklanjanje slobodnih radikala, doniranje vodonika,
helatacija metalnih jona, itd. Takođe, analiziran je kvalitativni i kvantitativni
sastav fenola u različitim ekstraktima biljke, dobijenim iz različitih delova
biljke, pri čemu je utvrđena direktna veza između sadržaja fenola i
antioksidativne aktivnosti (Akyuz i sar., 2014).U hemijskom profilu dominiraju
kvercetin glikozidi (rutin, kvercitrin i izokvercitrin), kempferol glikozid
(tilirozid), procijanidini, fenolne kiseline (kafeinska kiselina, p-kumarinska
kiselina) i hlorogenska kiselina (Toker i sar., 2001; Karioti i sar., 2014), zatim
polisaharidi, kondenzovani tanini i terpenoidi (Karioti i sar., 2014). Takođe,
7
