PORTAL ZA PRAVNIKE I STUDENTE PRAVA U BIH

EKONOMSKA

POLITIKA

SKRIPTA

WWW.BH-PRAVNICI.COM

[email protected]

WWW.BH-PRAVNICI.COM

POJAM I PREDMET EKONOMSKE POLITIKE

OPĆE NAZNAKE O EKONOMIJI

U najopštijem značenju, ekonomija obuhvata ukupnost ekonomskih nauka čiji je zajednički predmet
ljudska djelatnost koja koristi ograničena sredstva radi zadovoljavanja potreba. U osnovi te djelatnosti je

privreĊivanje

, shvaćeno kao sveukupna aktivnost ljudi kojom se osiguravaju dobra neophodna za

reprodukciju ljudske vrste i društvene zajednice.

Pojmovno odreĎenje privreĎivanja kao svjesne djelatnosti obuhvata njegova 3 bitna elementa:

Ljudske potrebe – raznovrsne ljudske potrebe predstavljaju preduslov privreĎivanja;

Ograničenost sredstava za njihovo zadovoljavanje – radi se o relativnoj ograničenosti ekonomskih
dobara u odnosu na ljudske potrebe;

Svjesna djelatnost sa namjerom da se smanji ograničenost sredstava.

Uloga ekonomije u njenom najširem značenju jeste da u postojećim uslovima omogući što efikasnije
privreĎivanje.

2. POJAM EKONOMSKE POLITIKE

Izrazom “ekonomska politika” označava se privreĎivanje u društvenoj zajednici sa težištem na
organiziranje i usmjeravanje tokova reprodukcije u okviru države. U domenu ekonomske teorije, pojam
ekonomska politika se koristi za označavanje dvaju pojava:

Kao raznovrsna aktivnost države i drugih nosilaca ekonomsko-političkog odlučivanja (tzv. makro-
ekonomski subjekti), čija svrha je stvaranje adekvatnog društvenog ambijenta za optimalan privredni
i ekonomski razvoj;

Kao naučna disciplina u okviru sistema ekonomskih nauka koja se bavi iznalaženjem i analiziranjem
odnosa i zakonitosti u vezi sa djelovanjem države i drugih makroekonomskih subjekata u regulisanju
ekonomskih odnosa.

Pod  privrednim  razvojem  po  pravilu  se  podrazumijeva  porast  materijalne  proizvodnje  (mase  roba  i
usluga)  i  društvenog  proizvoda.  Ekonomski  razvoj  je  širi  pojam,  jer  uz  materijalno-proizvodnu  stranu
obuhvata i društvenu komponentu shvaćenu kao ukupnost upravljanja privrednim razvojem.

PREDMET EKONOMSKE POLITIKE KAO NAUKE

U osnovi ekonomske politike kao nauke je da u konkretnom ekonomskom sistemu naĎe optimalan domet
i način djelovanja države kako bi se ostvario uspješan ekonomski razvoj.

3.1. Opravdanje ekonomske uloge drţave

je dvostruke prirode:

Funkcioniranje države pretpostavlja i pribavljanje sredstava kojima se osigurava materijalna osnova
za brojne zadatke države u ukupnom društvenom razvoju;

Tokovi društvene reprodukcije koji su prepušteni isključivo spontanom djelovanju tržišnih
zakonitosti, u dužem periodu pokazuju veće ili manje poremećaje.

Osnovna svrha aktivnosti države u domenu privreĎivanja odnosi se na dopunjavanje i korigovanje
djelovanja tržišta i ekonomskih zakonitosti. Dometi ekonomskih aktivnosti države uslovljeni su stepenom
efikasnosti tržišta i tržišnih zakonitosti u osiguravanju efikasnog ekonomskog razvoja.

WWW.BH-PRAVNICI.COM

U  domenu  proizvodnih  odnosa,  ekonomska  politika  analizira  prvenstveno  uslovljenost  materijalne  i
društvene  komponente  razvoja,  povratni  uticaj  proizvodnih  odnosa  na  razvoj  proizvodnih  snaga,  zatim
društveno  usmjeravanje  privrednih  kretanja,  a  posebno  ulogu  države  u  organizovanju  i  usmjeravanju
tokova reprodukcije.

Za ekonomsku politiku karakterističan  je i

sistemski pristup

, što je rezultat činjenice da je privreĎivanje

jedan od podsistema društva kao izuzetno složenog sistema.

3.5. OdreĊenje predmeta ekonomske politike.

U definiranju ekonomske politike kao naučne discipline

postoje različita mišljenja pojedinih autora. MeĎutim, zajednički elementi kod svih njih su:
-

ekonomska politika se odnosi na ekonomiju, odnosno privreĎivanje u društvenoj (državnoj) zajednici;

ekonomska politika za predmet nema pojavne oblike privreĎivanja niti ekonomske zakonitosti, već
zakonitosti ekonomskih tokova u konkretnoj državnoj zajednici;

dvostruko  odreĎenje  ekonomske  politike  (kao  nauke  i  praktične  djelatnosti)  znači  da  predmet
ekonomske politike kao naučne discipline jeste kako ekonomska politika kao društvena akcija, tako i
objašnjavanje  zakonitosti  koje  se  odnose  na  materijalne  i  društvene  pretpostavke  efikasnog
privreĎivanja u datoj zajednici.

3.6. Definicija. Ekonomska politika kao posebna ekonomska nauĉna disciplina, polazeći od analize
ekonomskog sistema i privrednih tokova, odnosno društvenih i materijalnih pretpostavki ekonomskog
razvoja, otkriva i objašnjava odnose i zakonitosti u vezi sa dometima, oblicima, metodama i efektima
ekonomske uloge drţave u organiziranju i usmjeravanju tokova reprodukcije.

4. METOD EKONOMSKE POLITIKE

Odsustvo univerzalnog standarda opovrgavanja hipoteza i nemogućnost realiziranja kontrolisanog
eksperimenta (za razliku od prirodnih nauka), determinira da se

pristup

u analizi ekonomskih fenomena

zasniva na interpretaciji iskustava.

Ekonomska stvarnost se metodološki analizira na slijedećim osnovnim postulatima:

-

Ekonomija predstavlja organski povezanu cjelinu i nijedna pojava u njoj se ne može potpuno
razumjeti ako se posmatra izolovano, bez povezanosti sa ostalim pojavama;

Kako  je  privreĎivanje  dio  društvenog  sistema,  analiza  ekonomskog  sistema  mora  obuhvatiti  i
okruženje  u  najširem  smislu  riječi,  tj.  ostale  elemente  društva,  prvenstveno  ustavnopravni  sistem,
politički sistem, socijalni režim, tradiciju itd, te meĎunarodne ekonomske i političke odnose.

Analiza elemenata ekonomskog sistema mora obuhvatiti i njihovu dinamičku komponentu, jer se ti
elementi nalaze u stalnom kretanju i promjenjivosti.

Dinamička komponenta pojedinih elemenata ekonomskog sistema znači kako relativnu samostalnost
dijelova, tako i mogućnost da njihovo kvantitativno narastanje za rezultat ima i kvalitativne iskorake
u smislu redefiniranja privrednog sistema i ekonomske politike. Ovaj prelaz iz kvantiteta u kvalitet
posebno je karakterističan u slučajevima kada se ekonomska politika kao nauka javlja u funkciji
ocjene ekonomske politike kao praktične aktivnosti (valorizacija privrednog sistema).

5. MJESTO EKONOMSKE POLITIKE U SISTEMU EKONOMSKIH NAUKA

5.1. Ekonomska politika i politiĉka ekonomija.

Politička ekonomija, kao osnovna ekonomska nauka,

utvrĎuje i analizira opće zakonitosti razvoja odnosa u privreĎivanju kao društvenom odnosu. IzmeĎu
političke ekonomije i ekonomske politike postoji meĎusobna povezanost i uslovljenost. Opće ekonomske
zakonitosti, koje analizira politička ekonomija, predstavljaju osnovu i okvir za ekonomsku politiku i kao
nauku i kao praktičnu aktivnost odreĎene zemlje. S druge strane, praktični aspekti ekonomsko-političke
aktivnosti, kao i zakonitosti koje otkriva ekonomska politika, u osnovi potvrĎuju ili pak redefiniraju opće
ekonomske zakonitosti.

WWW.BH-PRAVNICI.COM

5.2. Ekonomska politika i ekonomika.

Ekonomika izučava posebne oblike ispoljavanja općih

ekonomskih zakonitosti u konkretnoj zemlji, odnosno u pojedinim etapama njenog ekonomskog razvoja.
Politička  ekonomija  i  ekonomika  povezane  su  zajedničkim  predmetom  istraživanja,  a  razlikuju  se  po
stepenu uopćavanja pri razmatranju. Shodno tome, izmeĎu  ekonomske politike  i  ekonomike postoji  još
viši stepen uslovljenosti  nego u  odnosima  izmeĎu  ekonomske politike  i političke  ekonomije. Ove  dvije
naučne discipline su predmetno povezane, s tim što je razmatranje ekonomske politike suženo uglavnom
na  domete  i  oblike  aktivnosti

države

u tokovima reprodukcije, dok ekonomika predmetno u cjelosti

obuhvata ekonomsku strukturu.

5.3. Ekonomska politika i privredni sistem.

Pojmovno, privredni sistem osim dominantne ekonomske

dimenzije, sadrži i elemente sistemskog pristupa u poimanju privreĎivanja i to u 2 pravca:
1.

PrivreĎivanje kao podsistem društva;

Naglašena veza privreĎivanja sa pravnim sistemom kao jednim od podsistema društvenog sistema.

Predmet privrednog sistema čini proučavanje odnosa i iznalaženje zakonitosti koje se odnose na
sistemsko reguliranje tokova privreĎivanja.

Prema Zombartu, privredni sistem sadrži 3 elementa:
1.

Duh sistema – glavni motivacioni faktor privreĎivanja;

Oblik sistema – ukupnost elemenata društvenog, pravnog i organizacionog karaktera, što predstavlja
okvir privredne aktivnosti;

Sadržaj sistema – izražen u proizvodnoj tehnici, odnosno tehnološkom procesu u proizvodnji.

Na osnovu ispoljavanja ovih elemenata, Zombart je identificirao 5 privrednih sistema:
1.

sistem zatvorene privrede,

sistem zanatske privrede,

sistem kapitalističke privrede,

sistem kolektivističke privrede i

sistem korporativne privrede.

U  odnosu  na  privredni  sistem  koji  pretpostavlja  uglavnom  pravno  regulisanje  sistema  privreĎivanja,
ekonomska  politika  je  znatno  šira  naučna  disciplina  jer  obuhvata  cjelokupnost  učešća  države  u
organizovanju  i usmjeravanju tokova reprodukcije. Privredni sistem za osnovu ima rezultate  ekonomske
politike  kao  naučne  discipline,  dok  se  ekonomska  politika  u  svom  praktičnom  odreĎenju  koristi
instrumentima privrednog sistema.

Imajući u vidu navedeno, u širem smislu se  može govoriti o ekonomskoj politici koja, uz već naznačeni
uži  predmet,  obuhvata  i  izneseno  predmetno  odreĎenje  privrednog  sistema,  shvaćenog  kao  jedan  od
oblika učešća države u organizovanju i usmjeravanju tokova društvene reprodukcije.

5.4. Ekonomska politika i ostale nauĉne discipline

(finansijska teorija, ekonomska historija, ekonomska

geografija,  ekonomika  pojedinih  oblasti  odnosno  grana  privrede).  Odnosi  izmeĎu  ekonomske  politike  i
ovih  naučnih  disciplina  su  u  osnovi  istovrsni:  na  jednoj  strani,  opći  odnosi  i  zakonitosti  koje  otkriva  i
analizira  ekonomska  politika  predstavljaju  polazište  za  ove  uže  ekonomske  discipline.  S  druge  strane,
ispoljavanje ekonomskih zakonitosti u pojedinim sektorima društvene reprodukcije ima povratni uticaj na
ekonomsku politiku.

WWW.BH-PRAVNICI.COM

razvoj zemlje koji se manifestira putem uvećanja bogatstva izraženog u količini plemenitih metala. Na
unutrašnjem planu naglasak se stavlja na tzv.

posredne mjere za uvećanje bogatstva

(razvoj manufaktura i

proizvodnje za izvoz). Na vanjskoekonomskom planu težište je na ostvarivanju trgovinskog suficita.

2.3. Ekonomsko-politiĉke mjere.

Interventna uloga države iscrpljuje se u sferi

regulacije

, sa

dominantnim  prisustvom  mjera  koje  se  odnose  na  vanjskotrgovinski  promet.  To  znači  da  su  isključeni
operativni  angažmani  države.  Zavisno  od  oblasti  koju  obuhvataju,  ekonomsko-političke  mjere  mogu  se
svrstati u 4 grupe:

Regulisanje vanjske trgovine

sa osnovnim ciljem da se spriječi odliv zlata i srebra iz zemlje po

osnovu uvoza, uz istovremeno podsticanje izvoza. Time se ostvaruje trgovinski suficit i priliv
plemenitih metala.

Podsticanje razvoja manufakturne proizvodnje

roba koje se izvoze, uključujući regulisanje njihove

organizacije, kao i administrativne olakšice poslovanja.

Regulisanje transporta

, prvenstveno pomorskog, radi pružanja usluga i ostvarivanja prihoda po

ovom osnovu, kao i zbog opsežnije kontrole meĎunarodnih robnih tokova.

Stvaranje kolonija

radi osiguranja jeftinih sirovina i širenja tržišta za domaću ponudu.

2.3. Uĉinci.

Što se tiče teorijskih dometa merkantilizma, treba istaći njegova 2 opća doprinosa:
-

Merkantilizam predstavlja historijski prvo relativno zaokruženo razmatranje privreĎivanja u državnoj
zajednici;

U razvijenoj fazi, merkantilizam sadrži i začetke klasičnog učenja o elementima makroekonomije kao
što su odnos izmeĎu količine novca u opticaju, cijena, kamatnih stopa, dohotka i zaposlenosti.

U pogledu ekonomskog razvoja, merkantilistička koncepcija je odigrala ključnu ulogu u pogledu:
-

obogaćivanja strukture privreĎivanja (afirmacija tzv.nepoljoprivrednih sektora);

diferenciranja ekonomske strukture (pojava kapitalista, odnosno vlasnika slobodnih novčanih
sredstava koja su ulagana u proizvodnju);

širenja tržišta i tokova privreĎivanja (kako unutar država, tako i u meĎunarodnim razmjerama);

stvaranja materijalnih i društvenih pretpostavki za pojavu industrijskog načina proizvodnje i krupne
robne privrede.

Neki elementi merkantilizma su aktuelni i danas. Prvenstveno je to vanjskotrgovinski suficit i pitanje
kako povećati izvoz a smanjiti uvoz, što je univerzalni cilj savremenih ekonomskih politika. Zatim, tu je i
ekonomski protekcionizam, koji je u odreĎenoj mjeri prisutan u svim ekonomskim politikama savremenih
država.

LIBERALIZAM

Liberalizam i koncepcija liberalne ekonomske politike obuhvata period od druge polovine 18.vijeka do
30-ih godina 20.vijeka. U ovom periodu se izmeĎu ostalog bilježi:

prva industrijska revolucija, odnosno revolucija uglja i čelika (pronalazak parne mašine);

nagla industrijalizacija, pojava tvorničkog načina proizvodnje;

promjene socijalne strukture po osnovu preseljenja stanovništva sa sela u gradove;

veliko iseljavanje stanovništva iz Evrope u Ameriku, Australiju i na Novi Zeland;

druga industrijska revolucija, odnosno “revolucija čelika i elektriciteta” (otkriće dinamo mašine i
sintetske anilinske boje);

koncentracija proizvodnje i pojava dioničkih društava i velikih korporacija.