Kako misliti Europu

EDGAR MORIN

KAKO MISLITI EVROPU

Prevodilac
SPASOJE ĆUZULAN
»SVJETLOST« SARAJEVO

SADRŽAJ

PROLOG:

Sjećanja jednog antievropljanina

PREOBRAZBE EVROPE

Evropa prije Evrope ........................................ 25

Srednjovjekovna Evropa ................................. 28

Vulkanska Evropa ............................................ 34

Temelj bez temelja ........................................... 47

KULTURNO VRENJE

Kulturni vrtlog ..................................................

Ponovna grčka oplodnja .................................. 66

Avanture humanizma .......................................

Avanture uma ...................................................

Avanture nauke ................................................

Avantura mišljenja ............................................ 88

Evropski kulturni identitet ..............................

III NOVA SVIJEST

Prva Evropa ...................................................... 107

Promjene identiteta ......................................... 111

Krize kulture i civilizacije ................................ 115

Krhkost ............................................................. 120

PROLOG

Sjećanja jednog antievropljanina

Dugo vremena sam bio »antievropljanin«. Na kraju rata, kada su,

iz  samog  antifašizma,  nastali  evropski  federalistički  pokreti,
napisao  sam  jedan  članak  pod  naslovom bez priziva: »Nema više
Evrope«. Pripadao sam Pokretu otpora i tada sam bio komunista. Za
mene, za nas, Evropa je bila riječ koja obmanjuje.
Napadao  sam  ono  što  je  Hitler  nazivao  »nova  Evropa».  U  staroj

Evropi  sam  vidio  prije  izvorište  imperijalizma  i  dominacije  nego
demokratije  i  slobode.  Ono  što  sam  naglašavao  nije  bila  istina
govora  o  humanizmu,  umu  i  evropskoj  demokratiji,  nego  njegova
obmana:  zastrašujuća  brutalnost  osvajača  Meksika  i  Perua,

porobljena i cksploatisana Afrika, pustošeća moć njemačkog Rajha.
Neposredno nakon rata Francuska i Engleska su još uvijek

kolonijalne sile, a Njemačka, još u dubokoj komi, nije imala
demokratsko lice.

Nisam bio samo protiv ugnjetača, nego i za ugnjetenog. Slučaj je

htio da sam čitao

Sumrak civilizacije

Artura Labriola, tog

italijanskog Spenglera sa ljudskim licem, duboko otvorenog prema
civilizacijama i narodi ma koje je Evropa pokorila. To što me posebno

vrijeđalo nije bilo samo nasilje, okrutnost i pljačka osvajača, nego

također i naročito prijezir bijelog Evropljanina, si gurnog u
svoju

biološku,

intelektualnu,

materijalnu

moralnu

nadmoćnost.Od vaspitanja nisam primio nikakvo religiozno ni" usko

usmjereno kulturno nasljeđe, ali sam iz svog jev-rejskog iskustva

saznao šta su poniženje i uvreda koji se nanose drugima. Uostalom,
naslov romana

Poniženi i uvrijeđeni

me, sa petnaest godina,

privukao Dostojev-skom. Užas prezira, unutrašnje zlo kojejitvara

osjećanje uvrede i poniženja jednog ljudskog bića osjetio sam vrlo
mlad, i to me nikada nije napustilo. Mislim daje to Jedan od izvora
koji me_vodio ideji bratstva i odanosti čovječanstvu.

Drugi  izvor  je  vezan  za  nenadoknadiv  događaj  mog  života:  majku
sam izgubio u devetoj godini. Taj nedostatak me više tjerao da tražim
matriju  nego  patriju  i,  budući  sin  jedinac,  sanjao  sam  o  jednom
univerzumu  braće.  Politika  je  prodrla  u  naša  zabavišta  u  februaru
1934,  kada  sam  imao  trinaest  godina,  i  definitivno  je  od  toga  doba
zahvatila  mnoge  iz  moje  generacije,  Hitlerova  radiofonska  dreka,
povorke Narodnog fronta, bombe u Španiji, skandirali su hipnotički

marš Evrope prema orijaškoj klanici. Smatrao sam da po svaku
cijenu treba izbjeći rat. Ali on je dolazio u tri intervala, otkrivajući

tek u trećem svoje pravo lice. Najprije je to bio rat bez rata -

»smijurija od rata« - zatim pad Francuske i konačno upad njemačkih
trupa u SSSR. Tada i samo tada sam pristupio komunizmu, mada je

bio staljinistički i mada sam ga ranije odbacivao iz istih tih razloga.

Čovječanstvo je bilo moj matični mit, a rat mi je otkrio da je SSSR
bio njegov branilac. Umojim očima je njegovo titansko

sučeljavanje sa nacističkom Njemačkom

imalo povlašten položaj u odnosu na domovinu, to je bilo u njenom
znaku, ona me pozivala na osporavanje nacionalizma i na

kosmopolitsko osjećanje, evropski humanizam me vukao preko
evropske provincije u ime univerzalnog.
U sebi nosim neizbrisiv trag Montaignea, Pascala, Rousseaua,

Prousta. Ali isto tako značajni kao Moliere

zauzimalo srce rata, premještajući američku intervenciju Na
periferiju centralnog sukoba. U tim okolnostima imao sam

egzaltirano osjećanje da se istovremeno borim za čovječanstvo, za
Evropu i za Francusku, za slobodu i socijalizam. Rat je bio svjetski,
a uloga sloboda svijeta. Cijelo čovječanstvo se trebalo osloboditi i

udružiti. Svaka evropska ideja mi se činila pretijesna i oskudna u
vrijeme dok su oslobodioci dolazili iz Sibira i Teksasa da bi

iščupali podupirače evropske tamnice. Otvarala nam se planeta,

Čovječanstvo se napokon počelo oblikovati.

Ja sam, međutim, nesvjesno, negirajući je, odavao počast Evropi.
Kada sam odrastao, uvidio sam, kao i mnogi drugi, da sam
prihvatio evropsko obrazovanje i vaspitanje a da to nisam ni znao.

Ako je čovječanstvo

U srcu tog grada-ruševine, u sovjetskoj zoni, nalazi se

nečuveni prostor između Unter den Linden, Leipzig-strasse i

Alexanderplatza. Tu su se odvijale završne borbe sa posljednjim
braniocima Fiirera, deranima, starcima i naročito sa francuskim,

holandskim i norveškim legionarima, ukratko »evropljanima« iz SS.
Tu se nalazila Kancelarija Rajha gdje sam, probijajući se kroz ru-

ševine, još mogao pročitati tekstove sa unapređenjima i odlikovanjima
koje je potpisao Hitler. Bunker u razrušenoj zgradi pružao je prizor

halucinirajuće misterije. Walhalla se ovdje srušila, povlačeći u

ruševine vvilhel-movske palate u kojima su, među ogromnim
blokovima, razbacani i razbijeni, nepomično ležali atlasi i karijatide.
Alexanderplatz nije više imao oblika. Na Leipzig-strasse mogle su

se,  na  kosturima  nekadašnjih  bankarskih,  upravnih  i  trgovačkih
zgrada, vidjeti gole kabine izrešetanih liftova. Žalosno viseći, natpisi
su  tragali  za  izgubljenim  slovima.  Tiergarten,  nekadašnji  elizejski  šu-
moviti  park,  ostao  je  bez  drveća  koje  je  rat  pokosio.  U  toku  zime
1945-1946.  Berlinci  su  ostatke  ispilali.  Park  se  tada  pretvorio  u
ogromni  povrtnjak,  podijeljen  na  male  parcele.  Njegove  netaknute
statue  pruskih  kraljeva,  prinčeva  i  generala  sa  šiljatim  kacigama
nadmeno  su  posmatrale  salatu  i  mrkvu.  Blizu  Brandenburške  kapije

Reichstag se uzdizao kao sablast izbušenog i uništenog kamena
ubijene demokratije.
Vrijeme je bilo vrlo ugodno, nebo plavo, nije bilo nikoga, trgovi i

avenije bili su tužni i pusti. Bio sam blizu ostataka Francuske

ambasade sa njenim klasičnim linijama, a preko puta hotel Adlon
koji je pogledu nudio samo svoje slijepe prozore. Malo dalje ruševine
ambasada i palata odavale su prizor dostojanstvene melan-holije koja

je bila pomalo tegobna, što je podsjećalo na Palmini. Poderana crvena

zastava više je visila nego što se lepršala na Brandenburškoj kapiji

čiji su trijumfalni luk okrnjile artiljerijske granate. Sivo ofarbano
kamenje izgledalo je kao vrlo stara, tužna i spokojna ruševina.
Kao da sam stigao na neku drugu planetu. Nad gradom je vladala

neobična tišina. Odjednom uzvišena melodija violine, čista i bolna, sa
lakom pratnjom klavira, dolazila je niotkud, a sasvim blizu. Bio sam
ispunjen nečuvenom srećom i tugom. Prepoznao sam Beethove-
novu

Proljetnu

sonatu. Čudo je dolazilo s jednog razglasa koga su,

ne znam zbog čega, postavili Rusi iznad Brandenburške kapije.
Preko ratova i pokolja ta violina je svirala za kamen, za ruševine,

smrt. Činilo mi se daje najavljivala daleki nadolazak nekog doba

ljubavi i nježnosti.