UNIVERZITET U BEOGRADU - TEHNIČKI FAKULTET U BORU
Prof. dr Nenad VUŠOVIĆ
[email protected]
Copyright © 2009 – 2018. Prof. dr Nenad Vušović. All rights reserved
Univerzitet u Beogradu, Tehnički fakultet u Boru, Vojske Jugoslavije 12, 19210 Bor
http://www.tfbor.bg.ac.rs
GEODEZIJA
GEODEZIJA
ODREĐIVANJE OBLIKA I VELIČINE ZEMLJE
Copyright © 2009 – 2018. Prof. dr Nenad Vušović. All rights reserved
Prof. dr Nenad Vušović
Poglavlje 2
UNIVERZITET U BEOGRADU - TEHNIČKI FAKULTET U BORU
Univerzitet u Beogradu, Tehnički fakultet u Boru, Vojske Jugoslavije 12, 19210 Bor
http://www.tfbor.bg.ac.rs
Introduction to ArcGIS I
Copyright © 2000-2006 ESRI. All rights reserved.
Copyright © 2009 – 2018. Prof. dr Nenad Vušović. All rights reserved
ODREĐIVANJE OBLIKA I VELIČINE ZEMLJE
Stari narodi su pokušavali da daju predstavu o obliku i veličini Zemlje. Pretpostavku
da je Zemlja okrugla kao lopta, prvi je izneo u VI veku p. n. e. grčki filozof Pitagora -
Pythagoras
(greek.
Πυθαγόρας
;571-497 g.p.n.e.), jer ona, prema njegovom mišljenju,
kao najsavršenije prirodno telo, mora imati oblik
lopte
.
•
Kružni oblik vidnog horizonta na okeanima i otvorenim ravnicama.
•
Postepeno pojavljivanje i iščezavanje visokih predmeta, ukoliko se približavamo
ili udaljavamo od njih. Pri približavanju prvo se pojavljuje gornji deo, zatim
sredina i na kraju osnova. Pri udaljavanju isčezavanje ide obrnutim redom.
•
Postepena promena visine zvezda, u meridijanu, ukoliko se posmatrač kreće od
severa na jug i obratno.
•
vreme izlaska i zalaska Sunca i različito vreme pojave Mesečevog pomračenja na
tačkama koje se nalaze na raznim geografskim dužinama.
•
Zemljina senka, pri delimičnom pomračenju Meseca kružnog je oblika, jer samo
lopta, pri njenom proizvoljnom položaju prema izvoru svetlosti daje senku u
vidu kružnog luka.
•
Ekvator je jednak 400.000 stadija (
stadija
-
egipatska mera za dužinu). Na koji je
način došao do tog broja, Aristotel ne objašnjava.
Prvi naučni tragovi o obliku i veličini Zemlje nalaze se u radovima
najvećeg filozofa i naučnika stare Grčke Aristotela -
Aristotle
(
greek.
A
ριστοτέλης;
384-322 g.p.n.e.) gde u njegovom traktatu „O Nebu“
(greek.
)
on kao dokaze da je Zemlja okrugla navodi:
Pythagoras
Aristoteles
Introduction to ArcGIS I
Copyright © 2000-2006 ESRI. All rights reserved.
ODREĐIVANJE OBLIKA I VELIČINE ZEMLJE
Prvi naučnik koji je pokušao da odredi veličinu Zemlje bio je Eratosten iz Sirene -
Eratosthenes
(greek.
Ερατοσθένης;
276-194 g.p.n.e.), grčki matematičar, astronom i
kartograf. On je izveo razmere Zemlje pomoću tzv.
stepenog (gradusnog) merenja
.
Za svoje merenje uzeo je luk aleksandrijskog meridijana pretpostavljajući da na
njemu leži varoš (Asuan). Bilo je poznato da se u podne najdužeg dana letnje
solsticije (tačka na ekliptici u kojoj se Sunce nalazi 22 juna), u Sijeni, lik Sunca
vidi u vrlo dubokim bunarima tj. da je tada Sunce u zenitu, dok istog dana u
Aleksandriji, koja je severno od Sijene, ovu pojavu nije zapazio.
Eratosthenes
Eratosten je pomoću dosta primitivne sprave
gnomon
-a (sunčanog sata),
izmerio u Aleksandriji ugao između pravca ka Suncu i zenita i dobio da iznosi
1/50 delova kruga ili 7
o
12
. Po pričanju trgovaca, koji su sprovodili svoje
karavane, Eratosten je saznao da put Aleksandrija-Sijena leži u pravcu
podnevske senke, tj. po meridijanu, a sudeći po vremenu koje je bilo potrebno
da se ovaj put pređe, utvrdio je da ovo rastojanje iznosi 5.000 stadija. Na
osnovu ovoga merenja odredio je veličinu Zemljinog obima kao 250.000 stadija,
a poluprečnik Zemlje R=39.789 stadija ili približno R=6.844 km.
Današnjim merenjima utvrđeno je da je razlika širina između Aleksandrije i Asuana 7
o
07
i da oba grada
ne leže na istom meridijanu (Asuan je 3
o
istočnije od Aleksandrije).
Na žalost, stvarna dužina egipatskih stadija ostala je nepoznata. Razni naučnici određuju je od 158-
185m, (srednja vrednost oko 172 m), pa se zbog toga danas o tačnosti ovog prvog merenja ne može
dobiti pravi odgovor. Naučna vrednost ovog određivanja stoji u činjenici da su ovo bili prvi podaci o
veličini Zemlje.
Copyright © 2009 – 2018. Prof. dr Nenad Vušović. All rights reserved
Introduction to ArcGIS I
Copyright © 2000-2006 ESRI. All rights reserved.
Copyright © 2009 – 2018. Prof. dr Nenad Vušović. All rights reserved
ODREĐIVANJE OBLIKA I VELIČINE ZEMLJE
Sledeći pokušaj određivanja oblika i dimenzija Zemlje izvršen je
na zahtev kalifa Al Mahmuna 827. god. od strane arapskih
astronoma
Ali ibn ʿĪsā al-Asṭurlābī
(arabic.
يلع
نب
ىسيع
) i
Khālid ibn
Abd al‐Malik al‐Marwarrūdhī
(arabic.
دلاخ
نب
كلملادبع
).
Meren je meridijanski luk u ravnici Sincaru, između gradova
Rocca i Pahniva u Mesopotamiji. Dobili su da je luk stepena
meridijana dug 56,66
arapskih lokota
(arapska mera za dužinu).
Ali ibn Isa al-Asturlabi
Kako dužina arabljanskog lokota nije bila poznata, to se nije moglo suditi o tačnosti
ovih rezultata merenja. Tek su oko 1890. na ostrvu Roda, u delti Nila, na stubu od
tesanog kamena nađene dve urezane crte za koje se pretpostavlja da određuju
dužinu arabljanskog lokota. Odstojanje između ovih crta iznosilo je 49 i 1/3cm. Ako
preračunamo rezultate merenja, usvajajući ovaj odnos između metra i lokota, onda
je dužina 1
o
meridijana bila 111,821 km. Stvarna dužina danas iznosi 110,95 km, iz
čega proizlazi da je meridijanski obim Zemlje jednak 39.979,29 km. Obim Zemlje po
meridijanu (početnom) danas je sračunat na vrednost od 40.003,40 km.
.
Nakon uništenja aleksandrijske biblioteke i burnih vremena prvih vekova naše ere,
prekinuti su svi naučni radovi. Svi napred navedeni podaci bili su zaboravljeni u
srednjem veku, skoro 700 godina, i tek početkom XVI veka, posle epohe velikih
pomorskih putovanja, ponovo je pokušano određivanje dimenzija Zemlje.
