Bosna ima samo jednu mahanu,
najljepša je na svijetu!
SADRŽAJ:
UVOD
1. OSMANSKA/ORIJENTALNA ARHITEKTUR .......................................................1
1.1. Utjecaj orijentalno–islamske civilizavije na BiH........................................................2
1.2. Širenja orijentalno-islamske kulture na prostoru BiH.............................................3
1.3. Utjecaj orijentalne/osmanske arhitekture na kulturu u BiH........................................4
1.4. Osmanski arhitektonski stilovi preteče bosanskog arhitektonskog sloga....................5
1.4.1. Brusanski i ranocarigradski period (XIV i XV st.)....................................................5
1.4.2. Klasični period osmanske arhitekture (1501-1703.)..................................................6
1.4.3. Period dekoracije tulipana (1703-1730.)....................................................................7
1.4.4. Period osmanskog baroka (1730-1808.)....................................................................8
1.4.5. Period osmanskog ampira (1808-1874.)....................................................................8
1.4.6. Neoklasični period (1874-1930.)...............................................................................9
2. HISTORIJSKI OKVIRI RAZVOJA SAKRALNIH OBJEKATA
ORIJENTALNE ARHITEKTURE U BOSNI I HERCEGOVINI
2.1. Pojava i rasprostranjenost..........................................................................................10
2.2 Regionalne arhitektonske specifičnosti.......................................................................16
2.2.1. Centralna i Istočna Bosna........................................................................................16
2.2.2. Zapadna Bosna.........................................................................................................17
2.2.3. Hercegovina.............................................................................................................18
3. DŽAMIJE U BOSNI I HERCEGOVINI
3.1. Procvat Sarajeva za vrijeme Gazi Husrev-bega..........................................................20
3.1.1. Gazi Husrev – beg (1480 – 1541)............................................................................20
3.1.2. Gazi Husrev–begova ili Begova džamija.................................................................21
3.1.2.1. Karakteristike Gazi Husrev-begove džamije........................................................22
3.2. Careva džamija u Sarajevu.........................................................................................25
3.3. Ferhat – pašina ili Ferhadija džamija u Banjoj Luci...................................................26
3.3.1.Rušenje......................................................................................................................
3.3.2. Restauracija…………………………………………………………………………..
3.4. Arnaudija džamija u Banjoj Luci………………………………………………………
3.4.1. Rušenje………………………………………………………………………………
3.4.2. Rekonstrukcija……………………………………………………………………….
3.6. Karađozbegova džamija u Mostaru……………………………………………………
9.2.2. Sahat-kula u Gračanici, najmasovnija sahat-kula u BiH…………………………….
9.2.3. Sahat-kula u Mostaru………………………………………………………………...
9.2.4. Sahat-kula u Sarajevu………………………………………………………………..
10. MOSTOVI
10.1. Mostovi u Bosni i Hercegovini.....................................................................................
10.1.1. Stari most u Mostaru.................................................................................................
10.1.1.1. Historija mosta
…
…………………………………………………………………
10.1.2. Arslanagića most........................................................................................................
10.1.3. Most Mehmed-paše Sokolović..................................................................................
10.1.3.1. Historija mosta........................................................................................................
10.1.3.1. Karakteristike mosta...............................................................................................
10.1.4. Kozja ćuprija u Sarajevu............................................................................................
11. M EMORIJALNA ARHITEKTURA
11.1. Nišani...........................................................................................................................
11.2. Turbeta ili mauzoleji.....................................................................................................
12. ČESME I ŠADRVANI
12.1. Česme…………………………………………………………………………………
12.1.1 Sebilji………………………………………………………………………………..
12.1.2. Sebilj u Sarajevu……………………………………………………………………
12.2. Šadrvani……………………………………………………………………………...
13. HAMAMI
13.1. Isa-begov hamam, poznat i kao
Carev hamam
u Sarajevu..........................................
ZAKLJUČAK
LITERATURA
U v o d
Bosna i Hercegovina je moja jedna i jedina domovina. Neuništiva i ponosna, poslije
svakog pada dizala se iz ruševina i pepela ljepša i jača, ako je to ikako moguće. Bosnom
su vladali mnogobrojni vladari i mnogi ljudi koračali njome i svako od njih ostao je
opčinjen njenim blistavim bisernim i čistim izvorima, cvjetnim poljima i planinama,
njenim prirodnim čuvarima. Ovaku sliku moje domovine upotpunjava krš i
samoisklesano hercegovačko kamenje. Takmičeći se sa prirodnim ljepotama većina
vladara i neimara je pokušala ostaviti prepoznatljiviji pečat mojoj domovini. Tako su se u
njoj ispreplele različite kulture, tradicije i nacije.
Najveći pećat u arhitekturi ostavile su joj Osmanlije sa najvećim brojem izgrađenih
najljepših građevina. I baš po tim građevinama moja domovima je prepoznatljiva u
svijetu. Da živim još minimalno deset stoljeća ne bih mogla naći i obići svaki stećak i
vidjeti lično sve njene ljepote. Zato sam se odlučila za svoj završni ispit u u gimnaziji
pisati temu „Orijentalna arhitektura u Bosni i Hercegovini“ i bar na taj način upoznati još
jedan djelić njene ljepote.
Bosna
„Bosna, to je jedna dobra zemlja. Kad plače klobučaju
kiseljaci. Sagni se i pij, niko se ne ljuti. U Bosni ima jedna
tišina. U tišini jedna njiva. U toj njivi obeharalo stablo.
Zimi Bosna po svu noć srebrom zvoni. Bosna ima Bosanca.
Kad Bosanac liježe na počinak on polako glavu spusta na
zemlju Da zemlju ne povrijedi. Bosna ima majku. Majka se
popne na brdo iznad pruge pa mahne mašinovođi. Majka
mahne mašinovođi, a lokomotiva vrisne. Bosna ima kuću.
U kući živi starica Njen smjeh je ajet o dženetu. Skloni
obuću kad prelaziš Unu, Savu, Drinu. Operi noge u
rijekama Bosna je ćilimom zastrta.“
(Nedžad Ibrišimović)
1.1. Utjecaj orijentalno–islamske civilizavije na BiH
U BiH postoje mnogobrojni arhitektonski spomenici iz turskog perioda i čine veoma
važan dio kulturne baštine ovih dviju zemalja. Istina je da je duh te arhitekture došao
izvana, ali su same spomenike podizali, gradili, klesali i usklađivali s prilikama i
shvatanjima okoline, o svome trošku, sinovi tih dviju pokrajina, najvećim dijelom domaći
ljudi, i muslimani i kršćani. Danas su oni za nas važni po svome kulturno-historijskom i
umjetničkom značenju. ''Padom utvrđenih kraljevskih gradova Bobovca, Visokog i Jajca
godine 1463. bi zauvijek zapečećena sudbina bosanskog kraljevstva. A kad još 1482.
godine pade i Herceg-Novi, posljednje uporište zemalja hercega Svetog Save, najveći dio
teritorija današnje BiH uđe u sklop carstva turskih sultana i pod neposredan utjecaj
orijentalne kulture.''
1
Privlačnost orijentalno–islamske civilizacije proizilazila je iz raznih
okolnosti po tome što je ona donosila viši životni standard, unosila je nove potrošačke
potrebe, razvijala je estetska osjećanja, davala je maha mašti što je bila prilagođena
potrebama čovjeka i donosila je jednu vrstu lagodnosti i posebno po svome pozitivnom
odnosu prema prirodi. Takođe je atraktivnost ove civilizacije proizilazila i iz toga što su
njeni nosioci, bilo to Turci ili bosanski Muslimani, važili kao oni iz čijih se redova birao
vladajući sloj gospoda.
Brojni pisani dokumenti potvrđuju da su osnivači tih spomenika bili pojedinci. Posebno
važan faktor koji je utjecao na razvoj ove arhitekture bio je religiozni osjećaj, kojima su
bili prožeti islamizirani dijelovi naših naroda. Poznato je da islam traži od svojih
sljedbenika trošenje imetka, kako uopće, tako i u društvene svrhe, a za to im obećava
veliku nagradu. Tako sinovi ove zemlje, brojni osmanski državnici, veziri, paše, teftedari
i drugi službenici, od svojih prihoda, koji su bili najčešće iz ratnog plijena, podižu po BiH
razne zadužbine, a u vakufu ostavljaju, za uzdržavanje ili zakladu, imetak u novcu,
zemlji, dućanima i drugim privrednim objektima. Obični građanski staleži, trgovci i sitni
obrtnici ne zaostaju za tim visokim i imućnim državnicima, a takođe ni žene iz mahale. U
Sarajevu su, naprimjer, podigli svoje džamije i ostavili lijepo imanje za njihovo
uzdržavanje po jedan buzađžija, nalčađžija, počađžija i sarač, a tako su isto dvije sestre,
djevojke, tkajući na stonu platno sagradile u tom istom mjestu jednu česmu koja je tu
stajala sve do 1895. Upotreba turcizma je važan dokaz o utjecajima orijentalno-islamske
civilizacije na južnoslaveneske narode.
Orijentalista Abdulah Škaljić sastavio je riječnik turcizma na srpskohrvatskom jeziku i tu
registrirao 6.878 pojmova sa 8.742 riječi orijentalno–islamskog porijekla.
''Ranije je narodna nošnja u južnoslavenskim zemljama bila sasvim orijentalna. Štaviše,
još u doba srpskog nacionalnog preporoda veliki kultruni reformator Vuk Karađžić
proglasio je fes nacionalnom nošnjom.''
2
O intenzivnosti i zastupljenosti orijentalno-
islamskih utjecaja pokazuje nam i njihov osjećaj u crkvenom graditeljstvu, namještaju i
predmetima, uređaju ikonostasa, u vezu i ukrašavanju crkvenih knjiga, kao i uopće u
religioznom životu kršćana.
1.2. Širenja orijentalno-islamske kulture na prostoru BiH
1
B. Zlatar, Zlatno doba Sarajeva (XVI stoljeće), Sarajevo – Publishing, Sarajevo, 1996.
2
M. Mujezinović, Islamska epigrafika Bosna i Hercegovina, Sarajevo – Publishing, Sarajevo, 1998.
