2
1.UVOD
Teško da se može pronaći pitanje u međunarodnom pravu povodom koga postoji toliko
različita praksa država u međusobnim odnosima. Postoje slučajevi koji su potpuno identični,
ali povodom kojih je jedna država priznala imunitet od nadležnosti, a druga je vodila postupak
smatrajući takav akt privatnopravnim. Pojavljuje se teorija o relativnom imunitetu država, na
osnovu koje se aktivnosti države ne posmatraju na jedinstven način, već se dijele na
javnopravne i privatnopravne. Na ovaj način daje se šansa pojedincima u drugoj državi da se
obrate za eventualnu zaštitu svojih prava u odnosima sa drugim državama kada one deluju u
privatnom ili komercijalnom svojstvu. Teorija o ograničenom imunitetu naziva se drugačije i
„restriktivna koncepcija“ i ona ima dvije struje. Prema prvoj država ima imunitet uvijek kada
djeluje u javnopravnom svojstvu, a nema kada djeluje u komercijalnom smislu. Druga
koncepcija smatra da država ima imunitet uvijek osim kada je predviđeno izuzecima koji bi
trebalo da budu taksativno navedeni. Time se druga koncepcija približava teoriji o apsolutnom
imunitetu, a može joj se prigovoriti da se nikada ne mogu navesti svi slučajevi koji ne trebalo
da se smatraju pokrivenim imunitetom. Može se reći da su prva pravila o imunitetu države
nastala prilično kasno i to samo u pogledu nekih pitanja. Na regionalnom planu danas je
najznačajnija Evropska konvencija o imunitetu države iz 1972. godine, koja, iako nije
doživjela veću prihvaćenost, ipak odslikava postojanje pravila u ovoj oblasti. Jedan od
osnovnih razloga za nepostojanje običajnih pravnih pravila o pitanju imuniteta država jeste i
činjenica da se radi o pravilima unutrašnjeg prava, pa je zbog njihove pravne prirode teško
očekivati formiranje međunarodnih pravila. Pred toga, pravila o imunitetu država proizlaze i
iz pojedinih međunarodnih ugovora, nacionalnih propisa, kao i prakse međunarodnih i
unutrašnjih sudova.
4
3.RAZLOZI DAVANJA IMUNITETA DRŽAVAMA
„Imunitet države je prateća dozvola agentu države da uđe na teritorij druge države i tamo
djeluje u službenom kapacitetu. To je odricanje države foruma od nadležnosti da odlučuje o
stranoj državi, a sve u cilju promovisanja prijateljskih međudržavnih odnosa.
Kroz historiju se spominju različiti argumenti za dodjeljivanje imuniteta državama. Neke od
njih spominju autori koji izučavaju ovu temu, a na pojedine se pozivaju i sudije prilikom
donošenja odluka u postupcima koji se tiču državnog imuniteta. Najčešći razlozi koji se
spominju jesu suverenost, jednakost i nezavisnost država, međunarodna učtivost (comitas
gentium), održavanje dobrih međunarodnih odnosa i reciprocitet. Suština je zaštita
sposobnosti države da vrši svoje funkcije bez uplitanja drugih.
Evropski sud za ljudska prava utvrdio je da je imunitet države princip međunarodnog prava
koji je razvijen iz principa jednakosti država par in parem non habet imperium, iz kojeg se
izvlači zaključak da jedna država ne može biti u nadležnosti druge države. Sud smatra da
priznanje imuniteta od suđenja stranoj državi promoviše učtivost i dobre međunarodne
odnose. U suštini smatra se da imunitet države kada ga strane države poštuju, podrazumijeva
da te države priznaju i uzajamno poštuju suverenitet onih drugih.
Suverenost kao opravdanje za imunitet podrazumijeva sljedeće: ako je suverena država pod
kontrolom neke druge države, ne može se u pravom smislu značenja suverenosti smatrati
državom, jer joj nedostaje suverena ili vrhovna vlast- koja je jedan od osnovnih elemenata ili
karakteristika države.
Dodatno opravdanje imuniteta pozivanjem na učtivost i dostojanstvo država takođe je kod
sudova često, mada ujedno i diskutabilno. Naime, ove vrijednosti stoje izvan pravnog režima i
ukazuju na afinitet prema politizovanju imuniteta.
Države se uglavnom pozivaju na nezavisnost, suverenost, jednakost, međunarodnu učtivost i
reciprocitet u slučajevima kada dodjeljuju imunitet stranim državama.“
2
2
Imunitet države od suđenja i izvršenja, doktorska disertacija, mr.sc.Ajla Škrbić, Pravni fakultet, Univerzitet
„Džemal Bijedić“ Mostar
5
„Smatramo da, iako se različiti principi i vrijednosti međunarodne zajednice navode kao
razlozi davanja imuniteta državi, te iako ovaj princip nesumnjivo nalazi svoje porijeklo u
ovim vrijednostima i principima, danas imunitet prvenstveno proizilazi iz općeprihvaćenog
međunarodnog običaja, odnosno međunarodnog prava.
Ipak, arbitrarnost i pristranost smatramo nedopustivim prilikom donošenja odluke o davanju
ili nedavanju imuniteta stranoj državi.
Države ne smiju poštovati imunitet strane države ili nepoštovati imunitet strane države u
zavisnosti od toga kakvi su odnosi njihove države sa tom stranom državom, odnosno u
zavisnosti od toga kakvi su interesi njihove države u konkretnom predmetu.
Nadalje, kakvi god bili teorijski i vrijednosni razlozi davanja imuniteta stranoj državi, pravilo
o postojanju imuniteta države od suđenja i izvršenja danas je postalo pozitivno međunarodno
običajno pravilo. Sudije nacionalnih i međunarodnih sudova mogu reći da poštuju imunitet
strane države iz ovog ili onog razloga, ili zahvaljujući ovom ili onom argumentu, ali taj
imunitet moraju poštovati.
Na koncu bismo rekli da se pravilo o imunitetu države od suđenja i izvršenja može posmatrati
sa dva potpuno oprečna stajališta. S jedne strane predstavlja opšte pravilo međunarodnog
prava ( koje proizilazi iz principa suverene jednakosti država) a, s druge strane, izuzetak od
pravila međunarodnog prava ( o principu teritorijalne nadležne države).
Ako krenemo od načela ograničenja nadležnosti države u međunarodnom pravu, dolazimo do
zaključka da države po pravilu već uživaju imunitet, a da izuzetke od imuniteta treba
primijeniti samo uz mnogo opreza te da, u slučaju sumnje, nacionalni sudovi trebaju ići u
korist imuniteta.
No, ako krenemo od načela da su sve države potpuno suverene i da, u skladu s tim,uživaju
punu nadležnost nad stanovništvom na njihovom teritoriju, imunitet države smatrat će se
izuzetkom, odnosno odstupanjem od normalnog vršenja nadležnosti sudova.
Ovo je posebno slučaj ako se razmatra ograničeni imunitet, jer izraz „imunitet“ i potvrđuje
da postoji puna nadležnost država na njihovom teritoriju nad njihovim stanovništvom.“
3
3
Imunitet države od suđenja i izvršenja, doktorska disertacija, mr.sc.Ajla Škrbić, Pravni fakultet, Univerzitet
„Džemal Bijedić“ Mostar
7
imao 22 člana i oni su upućeni Generalnoj skupštini na usvajanje. Nacrt Komisije je sadržao
pet osnovnih dijelova, a to su: uvodne odredbe, opšti principi, izuzeci povodom kojih ne
postoji imunitet, imunitet od izvršenja u postupcima pred sudovima, različite odredbe. Pred
Šestim pravnim komitetom Generalne skupštine povodom ovog prijedloga vođena je veoma
živa diskusija, koja je bila izazvana potpuno različitim pristupom prihvatanja imuniteta u
praksi. U to vrijeme države koje su pripadale istočnom bloku bile su sklonije prihvatanju
teorije apsolutnog imuniteta, što je u skladu sa aktivnostima države u privrednim
djelatnostima, ali je i posljedica blokovskog antagonizma. Pored njih i brojne države u
razvoju su duži period zastupale pristup o apsolutnom imunitetu države da bi zaštitile svoju
privredu. Zbog toga je Šesti komitet formirao radnu grupu koja je trebalo da riješi još neka
preostala sporna pitanja u vezi s formulisanjem konačnih pravila o imunitetu države. Neka od
pitanja koja je trebalo riješiti bila su: definicija države za potrebe ovih pravila, uspostavljanje
kriterijuma za razdvajanje javnopravnih i privatnopravnih aktivnosti države, pojam državnih
preduzeća, pravna priroda ugovora o radu, mjere prinude prema državnoj imovini...
Na osnovu analize rasprave pred Komisijom, kao i na osnovu odredaba Konvencije može se
zaključiti da je pitanje imuniteta države šire shvaćeno. Tako se pod njim ne podrazumjeva
samo izuzimanje od vođenja sudskog postupka, već i od svih drugih mjera koje se mogu
podvesti pod administrativne, upravne ili izvršne mjere, kao i mjere istražnih radnji u pogledu
nekih krivičnih postupaka ili prekršajnih postupaka. Također se kao problem nametnulo
pitanje teriminologije jer se radi o veoma različitim unutrašnjim propisima država.
Konvencija je, također, podvukla jasnu razliku između imuniteta države i imuniteta u smislu
diplomatskog prava, kao i imuniteta koji se tiče međunarodnih organizacija.
Konačan tekst Konvencije je jedno kompromisno rešenje, koje predstavlja delikatni balans,
što je rezultanta konsenzusa, prije svih, razvijenih država, koje su se zalagale za što širu listu
izuzetaka od imuniteta, i država u razvoju, koje su maksimalno podržavale ideju o što širem
imunitetu države u najrazličitijim slučajevima.
5
U međunarodnom pravu nema precizno postavljenih kriterijuma na osnovu kojih bi se na
jedan pouzdan način vršilo razgraničenje između „javnih“ i „privatnih“ akata države, tako da
sudovi država cijene od slučaja do slučaja, što omogućava određenu elastičnost, ali i izvjesnu
pravnu nesigurnost država u obavljanju njenih osnovnih funkcija. Ipak, u tekstu Konvencije o
jurisdikcionom imunitetu države i imovine postoje neke smjernice koje mogu pomoći u
5
untreaty.org
