2
Uvod
Pravila ratovanja su deo međunarodnog humanitarnog prava koja su uspostavljena kako
bi se regulisalo ponašanje sukobljenih strana tokom oružanih sukoba. Ova pravila imaju za cilj
da zaštite život i dostojanstvo civila, ranjenika i zarobljenika, kao i da se smanji humanitarni i
ekonomski teret sukoba. Međunarodno humanitarno pravo, koje se nekad naziva i ratno pravo,
predstavlja deo međunarodnog prava koji se odnosi na situacije u kojima dolazi do oružanog
sukoba i uspostavlja pravila koja moraju da se poštuju u takvim okolnostima.
S obzirom na to da rat i mir predstavljaju suprotnosti, nije iznenađujuće da strategije
mira pokušavaju uticati na ovu vezu. Dva glavna pristupa tome su kroz međunarodno pravo i
internacionalne organizacije. Međunarodno pravo se od svojih početaka u 17. veku, kada je
objavljen „Tri knjige o pravu rata i mira“ autora Huga Grotiusa, shvatalo kao pravo koje treba
da doprinese uspostavljanju mira. Tokom razvoja, ovo pravo se sve više orijentisalo ka
mirovnim ciljevima, te danas pokušava uticati na dinamiku rata i mira sa ciljem da norme budu
prihvaćene i primenjene. Teorijski je lako utvrditi povezanost između međunarodnog prava i
mira. Odluka suda predstavlja najviši i najmirniji oblik rešavanja konflikta, jer objedinjuje
nenasilje i pravdu. Stoga, međunarodno pravo upravlja drugom stranom (suprotnom od rata) u
cilju rešavanja sukoba. Od početka postojanja društva, ratovi, ratna razaranja i ratni zločini su
bili prisutni. Nažalost, oni traju i danas. Ipak, ne bi bilo ispravno zaključiti da su ratovi prirodni,
sociološki i društveni fenomeni.
Istorija pravila ratovanja seže daleko unazad, a najraniji primeri mogu se naći u
antičkom Rimu i Grčkoj. Međutim, moderni oblik pravila ratovanja počeo je da se razvija
tokom 19. veka, kada su nastali prvi pokušaji da se ograniče razmere ratovanja i ublaže patnje
osoba koje ne učestvuju u borbama. Međunarodno humanitarno pravo je doživelo značajnu
prekretnicu sa usvajanjem Prve ženevske konvencije 1864. godine, kojom su postavljena
osnovna pravila o zaštiti ranjenika i bolesnika u ratu.
Tokom 20. veka, pravila ratovanja su se dalje razvijala i unapređivala. Usvojene su
brojne konvencije i protokoli koji su regulisali različite aspekte ratovanja, uključujući zaštitu
civila, pravila o zarobljenicima, zabranu upotrebe određenih vrsta oružja i ograničenja u načinu
vođenja ratnih operacija.
4
Teorije i definicije o ratu i konfliktima
Izveden od latinske reči „conflictare“, termin sukob ima više značenja, kao što su
sukob, spor, oružani sukob, itd. U našem jeziku bi najprikladniji termin bio sukob. Filozofske
dileme i rasprave o sukobima i ratovima proizvele su brojne teorijske osnove za istraživanja u
različitim oblastima kao što su sociologija, psihologija, pravo, polemologija itd. Stoga su
sukobi, kao društveni odnosi, važno polje istraživanja i smatraju se društvenim konfliktima.
Oni su fundamentalni društveni fenomen, kako u istoriji tako i u sadašnjosti, koji je privukao
pažnju teoretičara i istraživača mnogih disciplina, kao što su filozofija, pravo, istorija,
psihologija, sociologija i vojna strategija.
Postoje brojne filozofske definicije rata, ali one ne objašnjavaju pojam rata u celini, a
jedna od prvih je Ciceronova, koja glasi: Rat je spor, svađa uz upotrebu nasilja. Rat je
sveobuhvatan i intenzivan sukob između država, vojnih saveza ili različitih društvenih snaga
unutar jedne države, u kome se masovno i organizovano primenjuje obostrano nasilje i vodi
oružana borba u cilju postizanja određenih političkih, ekonomskih (Beridan, 2003)
Zato mnogo je razloga za bar delimično, za ovu priliku ne opširno izlaganje i tumačenje
različitih mišljenja, teorija, filozofskih stavova, naučnih i stručnih radova koji govore o
sukobima i ratu. u različitim istorijskim epohama. Jedan od tih razloga je taj što su ovi stavovi i
teorije o sukobima i ratu delimično odraz istorijskih okolnosti u kojima su nastali. Neke od ovih
teorija ostavile su trag na budućim događajima u kraćem ili dužem istorijskom periodu nakon
pojave (Beridan et al., 2018).
Rat predstavlja osnovni i najradikalniji oblik upotrebe sile u međunarodnim odnosima.
Njegova uspešnost, kao i nastojanja da se ratovi izbegnu, doveli su do nastanka mnogobrojnih
naučnih teorija o ovoj pojavi. Svakako, nije svaki pojedinac sklon nasilju, pa razumevanje
uzroka ratova zahteva dublje proučavanje ličnosti onih koji donose odluku o ratu.
Tokom istorijskog razvoja filozofije, rat je kao problem isticali brojni filozofi koji su
pokušavali da ga objasne kako bi ga danas bolje razumeli. Filozofija rata pokušava da objasni
prirodu i uzroke ratova, šta je rat i zašto se ratovi vode. Jednu od prvih izjava o ratu dao je
Heraklit, koji glasi: „rat je otac svih stvari” (Miljković, 2020).
5
Istorijski koreni normi međunarodnog humanitarnog prava
Pravila ratovanja se primenjuju još od vremena kada su se pojavile prve organizovane
društvene zajednice i oružani sukobi između njih, što znači da njihovo poreklo seže u period
prije nekoliko milenijuma pre nove ere. Stoga, koreni savremenog međunarodnog prava trebaju
se tražiti u dalekoj prošlosti, posebno u pravilima ratovanja najstarijih civilizacija.
Kroz istoriju, međunarodno humanitarno pravo se razvijalo kontinuirano od antičkog
doba. Praksa poštovanja običaja ratovanja datira još iz starih istočnih civilizacija, Grčke i Rima.
U srednjem veku su se razvila viteška pravila ratovanja, dok je novi vek doneo konverziju
običajnih pravila u sistem pisanih i sistematizovanih pravila. Ona se stalno prilagođavaju
novim praksama i izazovima, čineći jedan od izazova modernog međunarodnog humanitarnog
prava. Religija je takođe imala značajan uticaj na oblikovanje i poštovanje ovih običaja i pravila
još od najstarijih vremena.
Sama činjenica da su još narodi starih civilizacija osećali potrebu da utvrde neka pravila
koja se moraju poštovati u vreme oružanih sukoba, i činjenica da bez obzira na različite
kulturne sisteme u kojima su ta pravila oblikovana ista sadrže slične modele ponašanja kao i
ciljeve koji se nastoje postići, ukazuje na to da je od najstarijih vremena postojalo opšte
uverenje da postoji neka vrsta pravila koja važe i tokom rata i da postoji osećaj da ljudska bića
zaslužuju pod određenim okolnostima neku vrstu zaštite (Sassòli et all., 1999).
Stoga, zaključujemo da su ovi običaji i pravila univerzalni i izraz prirodne potrebe za
„humanizacijom“ rata, jednog od najbrutalnijih načina ostvarivanja vanjskopolitičkih i
unutarnjih nacionalnih ciljeva države. Stoga, prisutnost najstarijih oblika običaja i pravila
ratovanja mora se uzeti u obzir prilikom proučavanja suvremenih pravila međunarodnog
humanitarnog prava kako bi se bolje shvatila njihova bit (Anghie et al., 2012).
Kada se analiziraju najstariji običaji ratovanja, jasno je da su mnogi od njih bili
zasnovani na religijskim uverenjima i strahu od božanske kazne za one koji bi ih prekršili.
Stoga ne treba ignorisati uticaj religije na oblikovanje i kasnije razvijanje ovih običaja i pravila,
kao i na njihovo poštovanje u najranijim vremenima.
