1. Vizantijska umetnost u doba Justinijana (527-565)- osnovne karakteristike.
Umetnost u
službi pobožnosti, u korist vere, ali i političke moći. Za vreme Justinijanove vladavine
Carigrad postaje umetnicka prestonica.Njegovu eru nayivali su zlatnim dobom. Za vreme
Justinijana Ravena je bila glavno uporiste Vizantijske vlasti u Italiji.
Ponavljanje uzora-
uobičajena arhitektura i utvrđeni ikonografski programi. Uticaj liturgije na arhitekturu i
slikarstvo.
Arhitektura
- prenošenje krstionica i moštiju pod krov crkve. Skromne razmere
građevina. Centralni plan kultnih građevina. Odnos proctor- služba( niska pregrada između
oltara I naosa.)
San Vitale u Raveni
--najznamenitija crkva tog vremena.Crkva je dobro
osvetljena, osmougaone osnove sa kupolom.Stubovi, kapiteli i crkveni mobilijar bogato su
ukrašeni.
Sv. Sofija u Carigradu-
Crkvu je podigao car Justinijan.Velikih je dimenzija , a
spolja crkva ima piramidalnu siluetu.Crkve većinom plana upisanog krsta sa
kupolom.građene kamenom, opekom ili alternacijom kamena i opeke.Najvažnija umetnička
središta- Carigrad, Solun, Mistra.
Slikarstvo
Neprestani uticaj antike- renesanse, kao i grčko-
rimskih portreta.Slikau službi vere i pobožnosti.Slike su rasprostranjenije od radova u
slonovači I drugih skulptura. San Vitale je ukrašena mozaicimaU konceptu programa
mozaika iskazano je jedinstvo političke i duhovne vlasti.Na mozaicima se mogu zapaziti,
dematerijalizacija i idealizacija i likovi sa karakterističnim krupnim očima, malim usnama i
izduženim uzanim nosom,Ikona je slika Hristove licnosti se poštuje i odaje joj se čast, a sama
njena materija se ne obožava.Smatrane su portretima.Minijature- Minijature u rukopisima,
čuvanje antičkih tradicija i promene u estetikim tokovima. Paganske sadržine.Zidno
slikarstvo-Slikari tonskom obradom volumena i naglašenom konturom stvaraju plastičnu
čvrstinu oblika, naglašavaju dramu i ekspresiju.Linija postaje osnovni element u obradi
figura.Od skulpturalnih predmeta u Vizantiji su poznati Svadbeni kovčežić,tanjir na kome su
prikazani Venra i Adonis,kao i tanjir Silen i menada, po uzoru na antiku.
2. Vizantijska
arhitektura u doba Justinijana
Umetnost u službi pobožnosti, u korist vere, i političke moći.
Ponavljanje uzora- uobičajena arhitektura i utvrđeni ikonografski programi. Najbogatija
grupa spomenika prvog zlatnog doba očuvana je u Raveni. Najvažnija umetnička središta-
Carigrad, Solun, Mistra.Centralni plan kultnih građevina sa kupolom od VI veka -prenošenje
krstionica i moštiju pod krov crkve.Skromne razmere građevina.Uticaj liturgije i ritualnih
radnji na uobličavanje osnovnih delova i celine hrama, niska pregrada između oltara i
naosa.U manastirskim crkvama ne postoji odvajanje delova za monahe i za svetovnjake.
San
Vitale u Raveni
-najznamenitija crkva tog vremena. Crkva je dobro osvetljena, osmougaone
osnove sa kupolom.Stubovi, kapiteli i crkveni mobilijar bogato su ukrašeni.Crkva je ukrašena
mozaicima na kojima su prikazani Hristos, simbolične scene, anđeli..U konceptumozaika
iskazano je jedinstvo političke i duhovne vlasti.
Sv. Sofija u Carigradu-
podigao car
Justinijan. Zidovi imaju brojne velike otvore koji osvetljavaju unutrašnji prostor.Spolja crkva
ima piramidalnu siluetu.Stubovi, kapiteli i crkveni mobilijar bogato su ukrašeni
ornamentalnim detaljima. Kupola počiva na četiri luka, a zidovi ispod luka nemaju
konstruktivnu funkciju. Prelaz od kvadrata do kružnog oboda kupole izveden je pomoću,
pandantifa, takvo rešenje omogućuje građenje viših, svetlijih kupola.Crkve većinom plana
upisanog krsta sa kupolom.građene kamenom, opekom ili alternacijom kamena i opeke.
Polet umetnosti posle 1261.-tradicionalna rešenja u arhitekturi,Carigrad-uobičajeni način
zidanja kamenom i opekom.
U viz. arh. Više nije stvorena nijedna građevina koja bi se merila
sa sv. Sofijom. Crkve drugog zlatnog doba su bile skromnih razmera i njihova najčešća
osnova je grčki krst, a gl. Karakteristika je kupola na kvadratnoj osnovi. Najveća i
najraskošnija crkva drugog zlatnog doba je Sv. Marko u Veneciji.
3. San Vitale u Raveni-
arhitektura i mozaici
Najznamenitija crkva tog vremena. Crkva je dobro osvetljena,
osmougaone osnove sa kupolom.Stubovi, kapiteli i crkveni mobilijar bogato su
ukrašeni.Crkva je ukrašena mozaicima na kojima su prikazani Hristos, simbolične scene,
anđeli, svetitelji, starozavetni proroci, starozavetne scene.U konceptumozaika iskazano je
jedinstvo političke i duhovne vlasti. Na mozaicima se mogu zapaziti novi estetski stavovi,
dematerijalizacija i idealizacija i likovi sa karakterističnim krupnim očima, malim usnama i
izduženim uzanim nosom. Ispod prozorskog zida, zid gl. Broda pretvorio se u niz
polukružnih niša. Bočni brod dobio je sprat. Nova tehnika konstrukcije svoda-svetlost u
unutrašnjosti. U crkvi se nalaze dva čuvena mozaika sa obe strane oltara. Na jednom je
carica Teodora okružena damama, a na drugom car Justinijan i episkop Maksimilijan
okruženi senatorima. Tim mozaicima počinje vizantijski stil u slikarstvu. Karakteristične su
visoke, izdužene figure, frontalno postavljene sa krupnim očima, bez nagoveštaja pokreta. I
lica i tela su uobličena prema idealnom tipu. Raskošna odeća. Unutrašnji prostor crkve,isto
kao i mozaici poseduje vitkost koja stremi u vis.
4.Sv. Sofija u Carigradu- arhitektura
Crkvu
je podigao car Justinijan. Remek delo arhitekture.Velikih je dimenzija. Osnova je u obliku dva
kvadrata, manji središnji pokriven kupolom upisan je u veći. Glavni brod je postao jedan
veliki oval.Zidovi imaju brojne velike otvore koji osvetljavaju unutrašnji prostor. Svetlost igra
glavnu ulogu, dok mozaici svetlucanjem znatno dopunjavaju iluziju nestvarnosti. Spolja
crkva ima piramidalnu siluetu.Stubovi, kapiteli i crkveni mobilijar bogato su ukrašeni
ornamentalnim detaljima. Spolja crkva ima piramidalnu siluetu, dok u unutrašnjosti ne
postoji osećaj težine zidova. Stubovi, kapiteli i crkveni mobilijar bogato su ukrašeni
ornamentalnim detaljima izvedenih iz klasične arhitekture i prilagođenim novoj estetici.
Kupola počiva na 4 luka, tako da zidovi nemaju konstr. funkciju. Prelaz od kvadrata do
kružnog oboda izvedeno je pomoću pandantifa-to omogućuje građenje viših i svetlijih
kupola.Posle turskog osvajanja postala je dzamija, ali osim što su joj dodata 4 minareta, njena
arh. je ostala nepromenjena. U viz. vrh. Nije stvorena više nijedna građevina poput Sv. Sofije,
kasnije su građene crkve skromnijih dimenzija.
5. Mozaici u doba Justinijana (527-565)
U
konceptu programa mozaika iskazano je jedinstvo političke i duhovne vlasti.Namozaicima se
mogu zapaziti novi estetski stavovi, dematerijalizacija i idealizacija i likovi sa
karakterističnim krupnim očima, malim usnama i izduženim uzanim nosom. Figure su
nekada oblikovane prema paganskim uzorima.. Na krovnim vencima, kapitelima je
odbačena naturalistička obrada radi apstraktnog. Poznati mozaici su u Raveni-
Mauzolej Gale
Placidije,
mozaik je u centralnom svodu. Zatim
Crkva San Apolinare Nuovo
i
San Apolinare in
Classe
u Raveni. Isto tako crkva
Sv. Sofija
je ukrašena mozaicima i oni svojim svetlucanjem
stvaraju iluziju nestvarnog. U Velikoj carskoj palati se nalazi posni mozaikCrkva San Vitale u
Raveni je ukrašena mozaicima na kojima su prikazani Hristos, simbolične scene, anđeli,
svetitelji, starozavetni proroci, starozavetne scene..Dva mozaika u San Vitale predstavljaju
početak vizant. slikarstva koji se nalaze sa obe strane oltara. Na jednom je carica Teodora
okružena damama, a na drugom car Justinijan i episkop Maksimilijan okruženi senatorima.
Tim mozaicima počinje vizantijski stil u slikarstvu. Karakteristične su visoke, izdužene
figure, frontalno postavljene sa krupnim očima, bez nagoveštaja pokreta. I lica i tela su
uobličena prema idealnom tipu. Raskošna odeća.
6.Slikarstvo u doba Justinijana (527-565)-
mozaici, ikone, minijature
Neprestani uticaj antike- renesanse (Makedonaca, Komnina,
Paleologa)
.
Ponavljanje uzora- utvrđeni ikonografski obrasci. Slika u službi vere i
pobožnosti.Uticaj liturgije i ritualnih radnji na uobličavanje ukrasa u crkvi. Slike su
rasprostranjenije od radova u slonovači i drugih skulptura. Vide se uticaji grčko-rimskih
portreta. U konceptu programa mozaika iskazano je jedinstvo političke i duhovne vlasti.Na
mozaicima se mogu zapaziti novi estetski stavovi, dematerijalizacija i idealizacija i likovi sa
nije sačuvana, Carigrad IX vek. Severna crkva manastira Konstantina Lipsa- Bogorodičina
crkva najstarija sačuvana, Carigrad X vek. Mirelon- Spratna crkva uz palatu, Carigrad X vek.
Velika Lavra- Sveta Gora Xvek-polukružne pevnice za smeštaj horova, monaha čine
trikonhosni plan. Crkva Hosios Luke (Fokidi, X vek). Nea Moni, Hios- kupola na osam trompi.
Manastirska crkva u Dafni (XI vek)- zidanje kamenom i opekom. Manastir Pantokrator
(Carigrad, XII vek) Dinastički manastir Komnina, grobna crkva.
10. Mozaici srednjegvizantijskog doba (vreme Makedonaca, Komnina i Anđela).
Crkva
sveta Sofija (Carigrad, XI i XII vek) karateristike: Mozaici su narativnog karaktera, religioznog
sadržaja. Mozaici koji su radjeni su: Hrist- radjen u novom stilu, koji je povezan sa
renesansom paleologa, car Lav VI mudri na kolenima pred Hristom. Car Konstantin predaje
Bogorodici na prestolu model grada, a Justinijan model crkve. Hrist izmedju cara
Konstantina Monomaha i carice Zoje. Crkva Nea Moni (Hios, XI vek) karakeristike- scene su
jednostavne, svedene na neophodne učesnike, zlatna pozadina, figure vitke sa spuštenim
ramenima, lica izdužena, oči prodorne. Poznat mozaik Silazak u Ad, prisutan je individualni
karakter likova. Pojava poznih klasičnih motiva u umetnosti drugog zlatnog doba. Dela koja
se odlikuju klasicizmom su i najlepša. Među njima je i
Raspeće
, mozaik iz manastirske crkve
u Dafni.Tu se ne vidi težnja ka realističkom okviru, ali je kompozicija puna ravnoteže i
jasnoće. Možda je najveće ostvarenje drugog zlatnog doba bilo unošenje crte samilosti u
crkvenu umetnost. Isto tako mozaik kupole u Dafni potiče iz ove tradicije.
11. Hosios Luka u
Fokidi-arhitektura i mozaici
- Karakteristike kasnije vizantijske arhitekture: tendencija ka
gizdavoj spoljašnosti i sklonost ka vertikalno izduženim proporcijama. Ovde viskoki, uski,
prostrani odeljci stvaraju utisak prenatrpanosti. Velika crkva ukrašena je mozaicima
verovatno početkom XI veka.Niži delovi zidova oplaćeni su mermerom i mozaici se nalaze u
višim zonama.U oltaru u oltarskoj apsidi je Bogorodica sa malim Hristom u konhi (u crkvama
tog doba još nema Pričešća apostola i Službe arhijereja), u slepoj kaloti pred apsidom je
Silazak svetog Duha, a u bočnim delovima uobičajeni svetitelji i starozavetni prizori. Mozaici
u kupoli su uništeni.U trompama su početni događaji Velikih praznika.U bočnim delovima
naosa nalaze se brojne predstave različitih svetitelja među kojima su i lokalni sv. monasi i
osnivač ovog manastira blaženi Luka.U priprati su prikazani brojni svetitelji i nekoliko scena
Velikih praznika i Pranje nogu i Neverovanje Tomino.Kompozicije su svedene na neophodne
učesnike i postavljene na zlatnu pozadinu, oblici jednostavni, razmere pomalo zdepaste,
pokreti svedeni, a poreklo tvoraca ovih mozaika nije poznato.
12
.
Dafni-arhitektura I
mozaici.
Crkva je ukrašena oko 1100.Mozaici su u mnogim delovima prilično postradali, a
ono što je preostalo upućuje na program srodan onima u Hosios Luki i na Hiosu, kao i na
proširenje ciklusa scena.U oltaru u apsidi je Bogorodica sa malim Hristom okružena
anđelima (kao u Hosio Luki), a u bočnim prostorima uobičajeni svetitelji.U kupoli su
uobičajene predstave.U naosu trompe i gornje delove zidova zauzimaju scene Velikih
praznika dopunjene prizorima iz Bogorodičinog života (Rođenje Bogorodice, Poklonjenje
mudraca) i Hristovih javljanja posle vaskrsenja (Neverovanje Tomino).U nižim delovima
zidova i u bočnim prostorima prikazani su različiti svetitelji.U priprati su scene ciklusa života
Bogorodice (zaštitnice hrama) u južnom i Stradanja u severnom delu.Kompozicije su skladne,
figure finih silueta i pokreta, oblikovane sa osećajem za punoću oblika koje upućuje na
antička nadahnuća. Podkupolni prostor uočljiv je i kod crkve u Dafni gde je očuvana
slikarska dekoracija kupole, bolje nego u Hosios Luki. U središnjem delu kupole nalazi se
slika Hrista Pantokratora izrađena u mozaiku na zlatnoj pozadini sa manjim figurama 16-
orice proroka postavljenih izmedju prozora. U uglovima vidimo 4 prizora Blagovesti,
rodjenje, krštenje I preobraženje. Čitav ciklus je u skaldu sa geometrijskim odnosom slika,
sličan strogi red vlada I u unutrašnjosti. Pojava poznih klasičnih motiva u umetnosti drugog
zlatnog doba. Dela koja se odlikuju klasicizmom su i najlepša. Među njima je i
Raspeće
,
mozaik iz manastirske crkve u Dafni.Tu se ne vidi težnja ka realističkom okviru, ali je
kompozicija puna ravnoteže i jasnoće. Možda je najveće ostvarenje drugog zlatnog doba bilo
unošenje crte samilosti u crkvenu umetnost. Isto tako mozaik kupole u Dafni potiče iz ove
tradicije.
13
.
Monumentalno slikarstvo srednjevizantijskog doba-mozaici I freske.
Slikarstvo obuhvata dva perioda rani klasični period (do Xveka) antički uzori, svetlost ima
realni karakter, bočna senka, prostor je dublji, figura pokretnija. Drugi-kasni klasični period
(kraj X veka)- tanja figura, naglašen asketski izgled, prostor plići, gest smireniji, oblik
svedeniji, plitak prostor, pejzaž se javlja, prefinjenija stilizacija. Vrhunac slikarstva u doba
Komnina- scene svedene na neophodne, figure oslobodjene težine, linija osnovni element u
obradi figure, deformacija I stilizacija likova zbog expresije. 1.
Crkva Hosios Luka
- U kripti 11
jevanđeoskih scena, kod ulaza osvećeni Luka i Hristos koji blagosilja monahe. 2.
Crkva Sv.
Sofija
- najranija predstava pričešća apostola, tonska obrada volumena, naglašena kontura,
drama I expresija, izobličavanje likova, težnja ka asketizmu. 3.
Crkva Sv. Pantelejmon u
Nerezu
- freska uz ikonostas, svedenost učesnika, figura oslobodjena težine, deformacija usled
expresije. Jedna od najlepših figura u donjoj zoni naslikana u trolisnom okviru na plavoj
pozadini, sa biljnim ornamentima i motivima u vizantijskom stilu. Pojava poznih klasičnih
motiva u umetnosti drugog zlatnog doba. Dela koja se odlikuju klasicizmom su i najlepša.
Među njima je i
Raspeće
, mozaik iz manastirske crkve u Dafni.Tu se ne vidi težnja ka
realističkom okviru, ali je kompozicija puna ravnoteže i jasnoće. Možda je najveće ostvarenje
drugog zlatnog doba bilo unošenje crte samilosti u crkvenu umetnost. Isto tako mozaik
kupole u Dafni potiče iz ove tradicije.
14. Vizantijska arhitektura u doba Paleologa-
osnovne karakteristike.
Karakteristike- naglašen vertikalizam (povećanje dimenzija, veća
primena stubova I stubaca), velika kupola iznad broda I četiri male iznad ugaonih kapela,
krovovi kupola izdubljeni u vidu školjki koja podseća na gotiku.Tradicionalni obilici i
uobičajeni način zidanja kamenom i opekom. Palata Konstantina Porfirgenita, Manastir
Hora, Crkva Sveti Apostoli, Mitropolija Sv. Dimitrija, Crkva Sv. Bogorodice Afendiko, Crkva
Svete Sofije, Crkva Bogoridica Pantanasa. Crkve drugog zlatnog doba su bile skromnijih
razmera. Njihva najčešća osnova je grčki krst, a glavna karakteristika konstukcije je kupola
na kvadratnoj osnovi. Najveća i najraskošnije ukrašena crkva drugog zlatnog doba je Sv.
Marko u Veneciji, koja isto tako ima osnovu grčkog krsta upisanog u kvadratu.Za vreme
drugog zlatnog doba viz. Arhit. Se proširila i u Rusiju, zajedno sa pravoslavnom verom. Ovde
se javlja upotreba srveta kao građevinskog materijala, pa osnovni tip viz. Crkve doživljava
preobražaj. Najčuvenije delo ove vrste je crkva Vasilija Blaženog.
15. Vizantijsko slikarstvo
u doba Paleologa.
Razvoj vizant. um. Je 1204. bio još jednom prekinut osvajanjem Carigrada,
pa je preživevši i tu katastrofu vizant. slikarstvo poslednji put cvetalo u XIV veku, pod
dinastijom Paleologa.Tu se uočava produbljivanje prostora i isticanje volumena.Narativnost,
širok repertoar tema, uticaji antike..Nove teme, umnožavanje motiva, opširni programi,
raspričane scene, detalji iz života, naglašavanje treće dimenzije, klasicistički uzori, snaga
izraza, likovi su ljudski i rečitiji, pronadjene nove forme spoja duhovnog i klasičnog. Zbog
osiromašenja živopis je često zamenjivao mozaike, kao što je otkriveno u zidnoj dekoraciji
nadgrobne kapele u Carigradu. Iz tog cilusa izvaja se slika Anastasiss ( grčki Vaskrsenje )-
prikazuje događaj pred opšte vaskrsenje. Hristov silazak u ad- Spasitelj je pobedio Satanu i
srušio vrata pakla. Crkve su ukrašavali zografi.
16. Hora u Carigradu
Staru manastirsku
crkvu obnovio je Teodor Metohit, dogradio joj pripratu, spoljnu pripatu i južni paraklis i dao
da se naos i novoizgrađena zadanja ukrase mozaicima i freskama.Priprata se prostire
