1.PALEOLIT-PEĆINSKE SLIKE
Paleolit ili starije kameno doba je faza ljudskog razvoja koja je trajala otprilike od 40.000 do
10.000 godine pre nove ere. Najupečatljivija dela paleolitske umetnosti jesu slike životinja koje
su urezane, naslikane ili isklesane na kamenim površinama pećina.
U nedavno otkivenoj pećini Šove u Francuskoj susrećemo se sa najstarijim poznatim pećinskim
slikama. Paleolitski umetnik poseduje oštro posmatračko oko koji snažu izražajnost na
crtežima postiže sigurnim, prefinjenim i čvrstim konturama životinja.
Osim Šovea glavni lokaliteti su Altamira u Španiji i Lasko u Francuskoj. U pećinama Lasko i
Šove mnoštvo bizona, jelena i konja u divljem je trku duž zidova tavanice. Neke od životinja
jednostavno su obeležene crnom linijom, a druge su ispunjene živim zemljanim bojama, ali sve
izgledaju tajanstveno životno. Stil u tim dvema pećinama u osnovi je isti uprkos vremenskoj
razdvojenosti od više hiljada godina što svedoči o izvanrednoj stabilnosti paleolitske kulture.
Paleolitska umetnost uspela je da opstane netaknuta hiljadama godina jer se slike nikad ne
nalaze blizu otvora pećine gde bi mogle biti izložene pogledu i razaranju,već samo u
najmračnijim udubljenjima, što dalje od ulaza, često iza zamršenog spleta hodnika,a do nekih
se može doći samo puzeći.
Skrivene duboko u unutrašnjosti zemlje i zastićene od namerika slike su značile mnogo više od
puke dekoracije. Prema tradicionalnom objašnjenju njihovo poreklo se dovodi u vezu sa
lovačkom magijom te ubijanjem slika životinje, ljudi starijeg kamenog doba verovali su da su
ubili njen životni duh; ta ideja se kasnije razvila u ritual plodnosti, a sprovodila se duboko u
unutrašnjosti zemlje. Pošto bi jednom bila upotrebljana u magijske svrhe, predstava je gubila
značaj i zato su životinje često slikane jedna preko druge.
Pojedinci koji su posedovali veštinu da prepoznaju oblike u steni ili da naslikaju životinje
dobijali su posebno mesto u zajednici kao vračevi. Postojanje pećinskih obreda vezanih za
ljudsku, ali i životinjsku plodnost izgleda da je potvrđeno jedinstvenom grupom paleolitskih
crteža pronađenih na zidovima pećine Adaure u blizini Palerma na Siciliji. Crteži su urezani u
stenu brzim i sigurnim crtama, a prikazuju ljudske figure u pokretima sličnim plesu i uz njih i
životinje. Kao i u pećini Lasko ponovo nailazimo na nekoliko slojeva likova prikazanih jedan
preko drugog.U mnogim primerima čini se da je oblik životinje nadahnut prirodnim oblikom
stene, tako da je njeno telo jednostavno ispupčenje, a obris sledi žilu ili pukotinu u kamenu.
2.PALEOLIT - SITNA PLASTIKA I FIGURINE
Osim pećinske umetnosti velikog formata, žitelji starijeg paleolita pravili su crteže i rezbarije
veličine dlana, izrađene od kosti, roga ili kamena.
Najstarije statuete , stare 30 000 godina, pronađene u pećini u jugozapanoj Nemačkoj,
napravljene su od mamutovih kljova kao npr. figura sa ljudskim telom i mačijom glavom od
mamutovih kljova. Izrada ovakve statue sa primitivnim alatom nije bila lak posao zbog težine
rezanja i oblikovanja sasušene mamutove kljove. Međutim,one su tako dobro izrađene da su
sigurno plod umetničke tradicije duge nekoliko hiljada godina. Ljupke i skladne linije statue
konja u trku teško bi bolje izveo i skulptor novijeg doba.
Neke od ovih rezbarija navode na zaključak da su predmeti nastali prepoznavanjem i doradom
slučajne sličnosti.
Majstorski izrađen „Bizon“ od jelenjeg roga svoje zbijene i izražene konture delimično duguje
obliku roga iz kojeg je izrezbaren. Stariji stanovnici kamenog doba zadovoljavali su se
skupljanjem kamena u čijem su obliku videli nešto magično.
Životinje su bile česta tema skulptora kao i slika. Kozorozi oblikovani od roga sobova služili su
kao bacači koplja. Kukom pričvršćeni za koplje na kraju drške omogućavali su lovcu da ga
uspešnije zabaci.
Žene su česta tema skulpture praistorijskog doba. Jedna od najpoznatijih je Dama sa
kapuljačom pronađena na jugu Francuske. Kosa je šematska sa vertikalnim i horizontalnim
zasecima, nema usta, nos je jedva naznačen a oči se samo naslućuju.
Takozvana „Vilendorfska Venera“ jedna je od mnogih sličnih statueta, a njen okrugli oblik
sličan je jajolikom „svetom kamenu“. Njen pupak, središnja tačka figure, prirodno je udubljenje
u kamenu. Crte lica nisu važne. Figurine žena od oblutaka, retko gline, sa naglašenim
atributima plodnosti i potpuno svedenim udovima sigurno su služile u magijske svrhe
uvećanja plodnosti kod ljudi i upućuju na postojanje matrijarhata.
3.NEOLIT (JERIHON, DOLMENI, KROMLESI, LEPENSKI VIR,VINČA)
Za razliku od ljudi paleolita koji su živeli nestalnim nomadskim životom lovaca i sakupljača,
ljudi neolita počeli su da se naseljavaju u trajnim seoskim zajednicama koje su nametale
određeni red i disciplinu. Pripitomili su životinje i uzgajali žitarice.
Preistorijski Jerihon dao je izvanredna otkrića od kojih su najupečatljivije statue glava tj.
ljudske lobanje izrađene u bojenom gipsu i sa komadićima morskih školjki umesto očiju.
Suptilno i precizno modelovanje i osećanje odnosa između mesa i kostiju glavne su odlike ovih
statua. Crte lica nisu istog tipa, svako lice je posebnog izraza i oblika.
Glave iz Jerihona ne „stvaraju“ život već ga nastavljaju posle smrti zamenjujući prolazno telo
trajnim materijalom.
Prema okolnostima pod kojima su glave nađene nagađamo da su bile postavljene iznad zemlje,
dok je ostali deo tela bio sahranjen ispod kućnog poda. Predpostavlja se da su pripadale
obožavanim precima i da je na taj način bila osigurana njihova blagotvorna prisutnost.
Jerihonske glave navode na pomisao da su neki stanovnici neolita verovali u dušu smeštenu u
glavi koja može da nadživi smrt tela i tako ima moć nad sudbinom kasnijih naraštaja, pa su
morali da je umilostive ili kontrolišu.
Sačuvane glave bile su „zamke duha“ koje su duh držale na njegovom prvobitom boravištu. One
izražavaju osećanje za tradiciju, nastavak porodice ili plemena što odvaja sedelački način života
stočara od lutalačkog života lovaca. Neolitski Jerihon bio je tipična postojana zajednica: ljudi koji
su cenili lobanje svojih predaka živeli su u kamenim kućama urednih gipsanih podova, unutar
utvrđenog grada zaštićenog zidinama i kulama grube, ali čvrsto zidane kamene konstrukcije.
Neolitska revolucija u Evropi je vrlo sporo napredovala. Retko naseljeno stanovništvo vodilo je
jednostavan plemenski život malih seoskih zajednica. Neolitska Evropa nikada nije dostigla nivo
uređenja koje je stvorilo zidanu arhitekturu Jerihona.
Umesto toga, nailazimo na monumentalne kamene građevine drugog tipa nazvane megalitima
jer se sastoje od velikih kamenih blokova postavljenih jedan na drugi bez maltera. Koristili su se
u religiozne, a ne u utilitarne svrhe. Dugotrajan i usklađen rad potreban za njihovu gradnju bio
je plod vere koja je doslovno zahtevala da se pomere planine. Čak i danas ovi megalitski
Maske se sreću od najranijih vremena kod gotovo svih naroda sveta. Od najranijih vremena
postoji verovanje da je glava centar najvažnijih sila i energija. Kada čovek stavi masku on se
pretvori u drugo biće.
U osnovi maske mogu biti radne (lov, borba, žetva) ili obredne (inicijacije, isceljenja ,smrt, kult
predaka, tajna društva).
Maske se koriste u obredima inicijacije kada se dečaci, ređe devojčice, uvode u svet odraslih
članova zajednice ( ritualne radnje koje podrazumevaju upoznavanje sa tajnom maske) ili
uvođenje odabranih u tajne saveze (obredi simbolične smrti i vaskrsenja kandidata okruženog
članovima društva koji nose maske).
Maske se koriste i u posmrtnim ceremonijama za očišćenje pokojnika i ukućana.
Kolektivne ceremonije posvećene duhovima predaka odvijale su se oko Svete maske.
Agrarne ceremonije predstavljale su plesove sa maskama i ujedno početak kišne i sušne
sezone.
Maske su imale i drustvenu funkciju - maske tajnih saveza, ratnicke, maske sa funkcijom
sudije.
U plemenu Bambare se prema maskama odnose kao prema živim bićima i daruju ih žrtvenim
poklonima, a kada više ne služe svojoj nameni sahranjuju ih uz pogrebne rituale.
Maske Dogona su šematske i ponekad potpuno apstraktne. Najvažnja je maska Imina-na
(majka svih maski) koja se koristi na najvećem plemenskom prazniku samo jednom u 60
godina.
Najvažnije maske plemena Mosi su kurumba u obličju antilope, ženske maske sa figurom žene
na vrhu i muške koje imaju duge apstraktne produžetke. Te maske se nose na zajedničkim
plesovima, posle setve, na pogrebnim svečanostima i za rasteravanje zlih duhova.
Maske plemena Bobo su zoomorfne (često u obličju bivola) ili antropomorfne koje
predstavljaju Do (okruglog lica sa okruglim očima i iznad vertikalnim stubom sa velikim
kukastim kljunom iznad glave). Antropomorfne maske nose članovi posebnog društva na
svečanosti dozrevanja određenih prašumskih plodova.
Pripadnici plemena Dan i Gere često su se međusobno mešali i imaju slične običaje, ali se
njihove maske razlikuju. Pripadnici plemena Dan imaju antropomorfne maske ovalnog lika sa
visokim čelom, blago isturenim jagodicama i uzanim nešto ukošenim očima. Gere imaju
neobične groteskne maske duha šume koje uz pojedine elemente antropomorfnog izgleda nose
karakteristike divlje svinje. Maska ima izuzetan značaj u životu oba plemena koja smatraju da
su, što je maska starija i što joj je više žrtava prinošeno, njena snaga i vrednost veći. Maske
služe i kao sudije, sakljupljači dadžbina, pokretači rata i mira, upravljači munja i gromova,
zaštitnice članova plemena i isceliteljke. Zato se maskama prinose žrtve.
Maske plemena Baule su veoma raznolike i upotrebljavaju se u magijske svrhe i pri posmrtnim
obredima. Antropomorfne su, finih linija i harmoničnog oblika, a zoomorfne stilizovane i
apstraktne.
6. EGIPAT, STARO CARSTVO, NASTANAK UMETNOSTI (KRALJ NARMER)
Egipat je u početku bio podeljen na dva suparnička carstva tj. na Gornji i Donji Egipat, a
borbe i međusobni sukobi prestali su kada su carevi Gornjeg Egipta pokorili Donji i
ujedinili dva carstva.
Jedan od njih bio je kralj Narmer čiji se lik pojavljuje na izuzetnoj ceremonijalnoj paleti,
verovatno izrađenoj u slavu pobede nad Donjim Egiptom. Ne samo što je ovaj reljef
najstarija sačuvana slika jedne istorijske ličnosti identifikovane po imenu nego više nema
karakter primitivne umetnosti. Značenje ovih reljefa jasno zbog mnogih vizuelnih simbola
koji posmatraču prenose precizne poruke, ali i zbog disciplinovanog i racionalnog reda u
kompoziciji.
Na jednoj od paleta Narmer je uhvatio neprijatelja za kosu i sprema se da ga ubije svojim
buzdovanom, a još dvoje pobedjenih neprijatelja smešteno je u donji odeljak. Na gornjoj
desnoj strani, nasuprot caru vidimo složeno slikovno pismo: soko stoji nad bokorom
papirusa i drži uže pričvršćeno za ljudsku glavu koja „raste“ iz istog tla iz kog i biljke. Glava
i papirus simbolizuju Donji Egipat, dok je pobednički soko Horus bog Gornjeg Egipta. Horus
i Narmer znače isto; bog pobeđuje ljudske neprijatelje.
Narmerov pokret ne treba da se shvati kao da predstavlja pravu bitku. Neprijatelj je
bespomoćan od samog početka, a ubijanje je ritual, a ne fizički napor. Ritualno značenje
nagađamo iz činjenice što je Narmer skinuo sandale što je znak da stoji na svetoj zemlji.
Na drugoj strani palete kralj je opet bosonog i prati ga čovek sa sandalama. Vladar stupa u
svečanoj povorci iza grupe barjaktara da bi pogledao obezglavljena tela zarobljenika. U
donjem delu još jednom se ponavlja pobednička scena na nivou simbola gde je faraon
prikazan kao snažan bik koji gazi neprijatelja i ruši utvrđenje. Površina ploče podeljena je
u horizontalne trake, a svaka figura stoji na liniji koja predstavlja tlo. Jedini izuzeci su
krotitelji dugovratih životinja - njihova uloga je čini se čisto ornamentalne prirode i mrtvi
neprijatelji viđeni odozgo, dok su stojeće figure prikazane sa strane.
Egipćani postavljaju i strogo pravilo, kada se ugao posmatranja menja, to je promena od 90
stepeni. Zato su moguća samo tri pogleda: anfas, strogi profil i pogled odozgo. Svaki položaj
između ovih bio bi zbunjujuć. Štaviše, stojeća ljudska figura nema jedinstven glavni profil,
već dva ugla gledanja, tako da se zbog jasnoće ova dva pogleda moraju kombinovati (oko i
ramena prikazani su spreda,a glava i noge u profilu).
Budući da scene prikazuju svečane, vanvremenske rituale, umetnik se nije bavio
problemom što ovakav metod predstavljanja ljudskog tela čini svaki pokret ili akciju
praktično nemogućim.U stvari, zamrznutost scene bila je sasvim u skladu sa faraonovom
božanskom prirodom. Obični smrtnici „delaju“, on prosto “jeste“.
Kad god egipatski umetnik mora da prikaže neku radnju ili napor, on ne okleva da napusti
kompoziciono gledanje figure ako je to potrebno. Rad je za potčinjene, on ne mora da se
bavi njihovim dostojanstvom. Egipastki stil prikazivanja ljudske figure stvoren je posebno
zbog toga da se vizuelno prenese veličina božanskog vladara. Stil su svojevremeno izmislili
umetnici zaposleni na kraljevskom dvoru. On nikada nije izgubio primesu ceremonijalnog i
svetog, čak ni kada je kasnije morao da služi drugoj svrsi.
popeo u svemir da bi zauzeo svoje mesto. Oko tri velike piramide izgrađeno je nekoliko manjih
i veliki broj mastaba za pripadnike kraljevske porodice i visoke činovnike, ali složenost
Zoserove grobne doline zamenjena je jednostavnijim uređenjem. Uz svaku veliku piramidu
nalazi se grobni hram od kojeg vodi put za verske povorke prema drugom hramu na nižem
nivou u dolini Nila. Ovakav raspored povezuje faraona sa večnim kosmičkim redom, dovodeći
ga fizički i ritualno u vezu sa rekom Nil, čiji godišnji ciklusi daju Egiptu život i određuju njegov
ritam do današnjih dana.
8.EGIPAT, STARO CARSTVO, PORTRETI FARAONA I PISARA I RELJEFI
Osim dostignuća u arhitekturi, najveća slava egipatske umetnosti u doba Starog carstva pripada
portretnim statuama koje su nađene u hramovima i grobnicama.
Jedna od najlepših jeste statua Kefrena iz hrama u dolini koja pripada njegovoj piramidi. Isklesana od
vrlo tvrdog diorita, prikazuje kralja na prestolu dok mu je soko boga Horusa obgrlio potiljak krilima.
Figura u svojoj trodimenzioalnoj čvrstini i nepomičnosti postaje veličanstveno boravište duha. Telo je
istovremeno idealizovano i snažno, ali savršeno bezlično. Samo lice nagoveštava neke individualne
crte što možemo da vidimo ako ga uporedimo sa statuom Mikerina, Kefrenovog naslednika.
Mikerin, zajedno sa svojom ženom, prikazan je u stojećem stavu. Oboje su isturili levu nogu, ali nema
ni najmanjeg nagoveštaja nekog pokreta. Portreti su idealizovani. Oboje su gotovo jednake visine, ali
je zanimljivo porediti mušku i žensku lepotu kako ih je video jedan od najboljih skulptora Starog
carstva, koji je umeo ne samo da podvuče kontrast u građi i jednog i drugog tela nego i da naglasi
meke, oble forme kraljičinog tela ispod tanke priljubljene haljine.
Figure u stojećem i sedećem stavu čine osnovu velikih egipatskih trodimenzionalnih skulptura. Pri
kraju Četvrte dinastije dodata je i treća poza, isto tako simetrična i nepomična kao i prve dve, poza
pisara koji sedi skrštenih nogu. Čvrsto i oštro oblikovanje govori o dostojanstvu njegovog položaja u
društvu koje se na početku dodeljivalo samo sinovima faraona. Prikazuje živo lice oštrih crta i
prilično realistično telo čoveka.
Scenama iz svakodnevnog života bile su ukrašavanje žrtvene odaje kraljevskih grobnica, kao sto je
grobica građevinskog nadzornika Tija kod Sakare. Lov na nilske konje naročito je zanimljiv zbog svog
pejzaža. Pozadina reljefa je čestar papirusa. Stabljike biljaka čine pravilnu šaru koja u gornjoj zoni
izbija u nemirni prizor ptica u gnezdima kojima preti opasnost od raznih grabljiivca. U donjoj zoni
