U v o d
Plan (ili procena) prihoda I troškova za određeno razdoblje u
budućnosti. U uravnoteženemo budžetu prihodi I rashodi su jednaki.
Budžeti su nužni zato što prihodi I troškovi ne nastaju istovremeno. U
velikim kompanijama izrada budžeta je godišnji postupak, pri čemu se
budući prihodi I troškovi razbijaju na mesečne (ili čak nedeljne) procenjene
vrednosti.
Za pripremu proračuna potrebno je nekad I više meseci. Započinje se
procenom prodaje I prihoda, zatim se prelazi na procenu troškova za
material, administariju, proizvodnju, istraživanje, distribuciju I tako dalje, koji
će biti potrebni za tu razinu prodaje.
Izrada nacionalnog proračuna je takav process koji se provodi za
čitavu državu. Budžeti kapitala rade se za razdoblje duže od jedne godine.
Njima se procenjuju budući kapitalni rashodi te zaduživanje potrebno za
njih.
ISTORIJAT BUDŽETA
U teoriji ne postoji jedinstveno mišljenje kada se pojavio budžet. Jedan
broj finansijskih pisaca smatra da se je budžet pojavio tokom XV veka. Drugi
autori smatraju da je budžet nastao mnogo ranije. Bez obzira na to da li se
budžet pojavio ranije ili kasnije, sigurno je da koncept savremenog budžeta
vodi poreklo iz Engleske i Francuske i razvoja njihovih parlamentarizama.
Reč budžet potiče od francuske reči "bouge" i "bougette", što znači
kožna torba.
Upravljačko računovodstvo
1
U Engleskoj ova reč ima isto značenje kao i "budget". U literaturi se
tvrdi da je ovaj termin nastao u britanskoj parlamentarnoj praksi. Naime,
prilikom podnošenja predloga budžeta, ministar finansija je taj predlog
vadio iz kožne torbe. Termin budžet je prvi put upotrebljen u francuskom
zakonodavstvu 1806. godine. Kasnije su ga prihvatile i nauka i praksa u
gotovo svim zemljama sa istim značenjem.
POJAM BUDŽETA
Prihodi prikupljeni od poreza, doprinosa i drugih davanja radi
zadovoljavanja javnih potreba raspoređuju se na određene korisnike i za
utvrđene namene primenom raznih instrumenata. Najznačajniji među njima
svakako je budžet, kojim se u većini savremenih država raspoređuje najveći
deo javnih prihoda.
Uz njega značajan deo prihoda se raspoređuje putem fondova,
finasijskih planova i posebnih računa koji imaju sve veću ulogu za
finansiranje određenih javnih potreba teritorijalno - političkih jedinica.
Budžet je računsko - pravni akt, plan prihoda i rashoda države,
utvrđen za određeno vremensko razdoblje, koje obicno traje jednu
godinu, radi ostvarivanja finansijskih, ekonimskih, socijalnih i drugih
ciljeva.
Budžet je organizacioni instrument. Ciljevi organizacije definišu
specifične poslove koje treba obaviti, kako ih objediniti, kao i posebne nivoe
operacija,
dok
standardi performanse organizacije, ili norme, postavljaju anticipirane nivoei
ndividualnog učinka. Budžet je instrument preko koga se kvantifikuju poslov
i ufinansijskom smislu.
Standardni stav organizacije treba da je u skladu sa ciljevima društva,
a to znači:
1. Da se obezbedi pisana izjava, u kvantitativnom smislu,
Upravljačko računovodstvo
2
Politička funkcija budžeta ogleda se u načinu donošenja i njegovom
uticaju na sve sfere života, rada i razvoja. Budžet, po pravilu, donosi
skupština (parlament), što znači da je obezbeđen odgovarajući uticaj društva
na njegovo formiranje i trošenje. Prirodno je da se suverenost naroda
(njegova volja) izražava preko predstavničkog tela. Budžet, takođe odražava
politiku i prioritete Vlade, koja bi trebala u određenoj meri takođe kao i kod
predstavničkog tela, da odražava preferencije naroda.
Pravna funkcija budžeta proizilazi iz same definicije budžeta kao
pravnog akta. Samim tim, on proizvodi i pravne posledice, odnosno prava i
obaveze.
Budžet se često donosi u formi zakona, što implicira određene pravne
posledice (nemogućnost prekoračenja rashoda i dr.) ukoliko se javi potreba
za značajanijim odstupanjem od Zakona o budžetu donosi se rebalans –
takođe u formi zakona. Zakon o budžetu je čvrsto povezan sa drugim
zakonima (npr. poreskim zakonima, usvajanjem budžeta se ti propisi
aktiviraju) i ugovornim obavezama (oko 80% rashoda budžeta Srbije je
odredjeno o drugim zakonima ili ugovorima).
Ekonomska funkcija budžeta proizilazi iz instrumenata koje država
koristi za ostvarivanje ekonomskih ciljeva preko politike prihoda i rashoda,
jer direktno utiče na raspodelu društvenog proizvoda. Tako se ukupna javna
potrošnja mora vezivati za ekonomsku politiku države i ciljeve koje treba
ostvariti u raspodeli i preraspodeli društvenog proizvoda.
Ekonomske funkcije budžeta kao i javnog sektora u celini su:
Alokativna
– porezima i rashodima (subvencijama, javnim nabavkama,
javnim investicijama i dr.) utiče se na alokaciju resursa direktno (ponuda
određenih javnih dobara) i indirektno (promena relativnih cena),
Distributivna
– država kroz poreza i javnu potrošnju vrši preraspodelu
dohotka privatnog sektora
Upravljačko računovodstvo
4
