UVOD
Takse vode porijeklo još iz robovlasničkog sistema. U starom Rimu, Kini i
drugim robovlasničkim državama naročito su bile razvijene sudske takse.
U feudalnim državama takse su imale značajnu ulogu (glavni prihodi su
bili domenski prihodi i takse). Korišćene su u brojnim formama. Najčešće
su bile prihod državnih službenika koji su vršili određene usluge fizičkim
licima. Sa razvojem državne uprave, takse su gubile karakter i sve više
postajale instrument finansiranja javnih potreba. U savremenim državama
neuporedivo veći značaj od taksa imaju porezi. Ovo prije svega toga što su
opšti (javni) interesi u obavljanju funkcija i zadataka države daleko
značajniji od pojedinačnih koristi koje se postižu djelatnošću države. Ipak i
prihodi od taksa nisu za podcjenjivanje.
Na primjer, uslijed širokog predmetnog i subjektnog obuhvata i kasnosti
naplate, s jedne strane, i drastičnog pada poreskog potencijala, s druge
strane, znatno je porastao bilansni značaj taksa.
2. Razlike u odnosu na porez i cijene
Taksa kao naknada za ostvarivanje pojedinačnog interesa, odnosno
za pružanje specijalne (djeljive) usluge od strane državnog organa ili od
države ovlašćene organizacije, bitno se razlikuje i od poreza i od cijena.
Takseni odnos se zasniva inicijativom građana ili pravnog lica da mu
državni organ pruži datu uslugu. Pošto je riječ o ostvarivanju konkretnog
interesa, sam građanin koji ima takav interes, izražava ga preko zahtjeva
državnom organu da mu pruži adekvatnu uslugu. Otud kod takse imamo
relativnu dobrovoljnost plaćanja.
[1]
Sam građanin se opredjeljuje da li će
ostvariti neki interes. Ako se za to opredijeli, ako traži uslugu od državnog
organa, stupa u takseni odnos i biće obavezan da plati taksu.
[2]
Država
propisuje uslove pod kojima se može ostvariti dati interes posredstvom
njenog organa ili javne službe, gdje spadaju i određeni akti i činidbe drugih
organa ili javnih službi pa građanin ne može ostvariti date interese bez
korišćenja javnih usluga.
Taksa je odnos između državnog organa ili organizacije koja vrši javnu
službu kao davaoca usluge, s jedne strane, i građanina ili vandržavnog
pravnog lica, s druge strane, kao korisnika usluga. Taksa predstavlja
naknadu za javnu (administrativnu, sudsku, komunalnu itd.) uslugu, a ne
za proizvodnju ili neku drugu uslugu.
Taksa se plaća za konkretnu uslugu državnog organa, ili javne službe, a ne
za njihovu djelatnost kao takvu. Obveznik takse je samo onaj subjek koji
koristi zahtijevanu uslugu od državnog organa ili ovlašćene organizacije, a
stepen taksenog opterećenja po pravilu zavisi od obima i strukture
korišćenja usluga. Kriterijum plaćanja takse nisu materijalne mogućnosti
kao kod poreza.
Taksa nije cijena. Visina taksese ne konstituiše po kriterijumu vrijednosti
pružene usluge. Ovo stoga što se djelatnošću organa uprave i pravosuđa ili
organizacije koja vrši javnu službu ostvaruju ne samo pojedinačni interesi,
već i opšti interesi. Ta djelatnost se finansira pod jednakim uslovima za
sve, a takse predstavljaju specifični oblik participacije u finansiranju, koja
se vezuje za konkretne usluge. Visina takse utvrđuje se ispod vrijednosti
pružene usluge, odnosno ispod ukupnih troškova pružanja usluga. Visina
takse se formira po kriterijumu relativnog prisustva pojedinačnih interesa
u ostvarivanju opšteg interesa djelatnošću datog državnog organa. Pri tome
se vodi računa i o prosječnim materijalnim mogućnostima potencijalnih
taksenih obveznika kao i o ukupnim troškovima obavljanja djelatnosti i
pružanja usluga.
Takse, kao i porezi, imaju za svrhu prikupljanje određenih sredstava za
zadovoljavanje javnih potreba. Ali takse imaju i svojevrstan ekstrafiskalni
cilj. Sastoji se u tome da se svedu na opravdanu mjeru zahtjevi prema
državi u pogledu pružanja usluga. Time što će biti obavezan da plati taksu,
građanin, ili bilo koji drugi korisnik usluga, prethodno će razmisliti da li
ima stvarnu potrebu da dobije, npr. ovjeru prepisa nekog dokumenta, da
uđe u sudski spor ili zatraži dozvolu za lov. Prema tome, racionalno
korišćenje usluga države, predstavlja jednu od značajnih funkcija taksa.
3. Podjela taksa
Prisutan je veliki broj taksa. Najznačajnija podjela je:
1)
Prema načinu plaćanje takse dijelimo ih na:
Takse koje se plaćaju u govotom novcu (direktni metod),
Takse koje se plaćaju kupovinom i poništavanjem taksenih
markica i taksenih formulara.
Ovo je indirektan metod plaćanja takse. Taksena marka ili formular se
kupuje kod ovlašćene trgovinske organizacije, a ova, uz određenu
proviziju, naplaćeni iznos uplaćuje u korist dane političko teritorijalne
jedinice.
Ovaj metod je pogodan i za obveznika i za državu, jer ne iziskuje veće
administrativne troškove i krajnje je jednostavan. Opravdana je primjena
plaćanja takse u govorom novcu, naročito u slučajevima kada je relativno
