123
ProFemina
zima/prole
ć
e 2011.
studija na Institutum Studiorum Humanitatis u Ljubljani. Ovaj privatni fakultet osnovan
1995. godine predstavlja akademsku instituciju jedinstvenu za
č
itavo podru
č
ije Balkana,
koja neprekidno otvara prostor za razli
č
ite vrste povezivanja – ne samo ljudi iz
č
itavog
(akademskog) sveta ve
ć
i razli
č
itih znanja i ponekad zaboravljenih rezultata (nau
č
nica i
nau
č
nika koji su pisali na lokalnim jezicima), teoretskih pristupa, metodologija i interesa
za odre
đ
ene teme koje su marginalizovane u savremenoj akademskoj praksi. Najve
ć
u
zaslugu za ovaj uspešni „netvorking” ljudi i ideja pripada Svetlani Slapšak,
č
ija izuzetna
stru
č
nost i istraživa
č
ka radoznalost povezuje oblasti antike, balkanskih studija, lingvistike,
studija roda i feministi
č
ke teorije.
Svi primeri koje
ć
u upotrebiti u tekstu kako bih ilustrovala odre
đ
ene metodološke i
predava
č
ke tehnike
studija balkanskih žena
odnosi
ć
e se na ritual. Razlog tome je sa jedne
strane taj što su žene na Balkanu imale oduvek zapaženu ulogu u ritualu. Pored toga,
teme mojih istraživanja uglavnom su vezane za rodne odnose i raspodelu rodnih uloga u
ritualima (pre svega pogrebnim, ritualima plodnosti i žrtvovanjima) – i to od gr
č
ke antike
pa sve do danas. Ova istraživanja temelje se na postulatima Francuske antropološke škole
antike i
Škole studija balkanskih žena.
Po
č
e
ć
u kratkim uvodom o Francuskoj antropološkoj školi i onim metodološkim
polazištima koja su se ispostavila zna
č
ajnim za
istoriju balkanskih žena.
Francuska
antropološka škola razvila se u Centru Luj Žerne (EHESS) u Parizu i dobila je ime po
pioniru ovog inovativnog pristupa antici, Luju Žerneu (Louis Gernet), koji je prvi doveo
u pitanje
fi
lološki metod nema
č
ke škole i uveo antropološki pristup studijama antike.
Najzna
č
ajniji predstavnici ove škole su Žan Pjer Vernan (Jean-Pierre Vernant), Nikol Loro
(Nicole Loraux), Pjer Vidal Nake (Pierre Vidal Naquet) i drugi, a njihov metodološki
pristup zasniva se na iš
č
itavanju anti
č
kih tekstova
iz perspektive koja se uspostavlja
č
itanjem drugih anti
č
kih tekstova i to uz neprekidno nastojanje da se ne name
ć
u savremene
vrednosti.
Važno je da Gr
č
ka više nema status „neprikosnovene“ kulture i da je pore
đ
enje
sa drugim kulturama postalo dozvoljeno –
č
ak i poželjno, s tim da se tako
đ
e smatraju
dragocenim terenska istraživanja koja omogu
ć
avaju
pozicioniranje istraživa
č
a u odnosu
ŽENE KROZ ISTORIJU
BALKANSKOG PATRIJARHATA
Prvi put sam u kontakt sa
Studijama balkanskih žena
došla u toku postdiplomskih
Lada Stevanovi
ć
124
ProFemina
zima/prole
ć
e 2011.
na odre
đ
eni društveni i istorijski kontekst.
Jedno od glavnih polazišta antropologije
anti
č
kog sveta jeste
da se razli
č
iti pristupi i metodologije me
đ
usobno ne iskulju
č
uju.
Ovi
postulati implementirani su – posredno ili neposredno – u metodološki okvir istraživanja
istorije žena Balkana
.
Jedno od glavnih polazišta ovog metodološkog okvira jeste
zahtev da se prepozna
i istražuje glas žena kroz istoriju Balkana. Jasno je da je re
č
o glasovima prošlosti, koji ne
mogu više govoriti u svoje ime.
Re
č
je o dvostrukoj tišini koja zahteva da bude prekinuta
– jedna „tišina“ je rezultat neprekidnih napora u tradicionalnim balkanskim društvima da
se ženski glas ukroti (a to je uspevalo samo povremeno; uostalom, da nije tako, ne bi ni
bilo konstantnih napora da se to u
č
ini), a druga se odnosi na neprekidno zanemarivanje
istraživanja aktivne ženske uloge u istoriji. Osim toga, zanemarivanje žena kao predmeta
istraživanja odnosi se na one žene koje u istoriji nisu bile anonimne, koje su bile školovane
i prisutne u javnom životu (nije ih bilo mnogo, ali jesu postojale), i koje su pale u zaborav
zbog nedostatka nau
č
ni
č
kog interesovanja, kao i marginalizacije i nebeleženja njihovog rada
u hronikama,
č
itankama ili kanonima, u dužim istorijskim periodima. Ništa manje zna
č
ajno
nije prou
č
avanje žena koje su bile anonimne, koje nisu imale imena (osim onog koje su
dobijale po muževima) i koje su u svakodnevnom, javnom životu bile utišane i potisnute.
Pa ipak, u doba kriza, njihova su ple
ć
a bila dovoljno jaka da prime teret svega što drugi
(tj.
Prvi
) nisu bili spremni da prihvate, a to je breme smrti. Ovde mislim na žene, u
č
esnice
tradicionalnog pogrebnog rituala koje su bile zadužene za gotovo sve poslove oko pokojnika
i, što je najvažnije, bile su zadužene za oplakivanje i naricanje. Da li muškarci nisu bili
dovoljno odvažni da se bave mrtvima i smr
ć
u zbog ritualne ne
č
isto
ć
e koja je nužno pratila
kontakt sa mrtvima, ili zbog rizika i straha od suo
č
avanja sa sopstvenim emocijama – nije
jasno, ali ostaje
č
injenica da su smrt i pogreb bili jedine prilike u anti
č
koj Gr
č
koj kada je
ženama bilo dozvoljeno do govore javno – na groblju. Ili, kako kaže Gail Holst-Warhaft:
„Postoji barem jedan javni prostor u kome žene dominiraju – a to je groblje – i ukoliko se
njihov glas ne
č
uje van ku
ć
e i u drugim prilikama, pred licem smrti
č
uje ga
č
itava zajednica.”
1
I premda predstavljaju
anonimne akter(k)e,
ove žene i njihovu praksu mogu
ć
e
je pratiti i prou
č
avati kroz dugu istoriju Balkana – još od minojskog doba (doduše, za
ovaj period postoje samo vizuelni materijali na slikanoj keramici) pa sve do danas. To
nas vodi do zna
č
ajnog teoreti
č
ara i istori
č
ara, veoma važnog za samu disciplinu, a to je
Fernan Brodel (Fernand Braudel), i do njegove ideje da je istorijske doga
đ
aje potrebno
posmatrati u periodima dugog trajanja (koncept
long durée),
jer je jedino tako mogu
ć
e
prepoznati anonimnog aktera u istoriji i razumeti istorijske doga
đ
aje (Braudel 1998). Otuda
zahtev da se istorija žena Balkana prou
č
ava u dugim periodima trajanja i u širokoj regiji
č
itavog Balkana.
U tom smislu je npr. istraživanje žena u anti
č
koj Gr
č
koj, njihove mo
ć
i i
uloge koju su imale u pogrebnom ritualu, mogu
ć
e dopuniti istraživanjima istog fenomena
u ruralnoj Gr
č
koj i drugde na Balkanu. Naime, podaci koji se odnose na rodnu raspodelu
mo
ć
i u trenutku smrti nesumnjivo ukazuju na zaklju
č
ak da je uloga žena u ovim prilikama
1
”There is at least one public space that women dominate – the graveyard – and if their voice is
restrained outside the house on other occasions, in the face of the death it is heard by the whole
community.” Holst-Warhaft
1995: 53.
