SEMINARSKI RAD
Tema:
UVOD U OPERACIONA ISTRAŽIVANJA
Predmet: Operaciona istraživanja
Mentor: Student:
Prof.dr Borivoje Milošević Davor Božić И-35/2021
Beograd, januar 2025.
UVOD U OPERACIONA ISTRAŽIVANJA
JANUAR 2025
DAVOR BOŽIĆ И-35/2021
4
statističara i stručnjaka iz oblasti koja se istražuje.
1.
ISTORIJSKI RAZVOJ OPERACIONIH ISTRAŽIVANJA
Operaciona istraživanja su nastala početkom četrdesetih godina u Velikoj Britaniji, formiranjem
grupe istraživača, čiji je osnovni zadatak bio da primjenom postojećih i razvojem novih naučnih
metoda i tehnika na kvantitativnim osnovama daju odgovore po pitanju najboljeg ili “dovoljno
dobrog” funkcionisanja: tehničkih, organizacionih, ekonomskih i drugih sistema u postojećim
uslovima. Potrebno je napomenuti da je to period početka II svetskog rata kada se Velika Britanija
našla pred problemom odbrane od napada sa mora i iz vazduha. Obim proizvodnje i iskazane
potrebe su bile u toj mjeri neusklađeni da je bilo nužno na takav način rasporediti oskudne resurse
za pojedine ratne operacije, da ukupni efekti njihove upotrebe budu najpovoljniji. Pošto se
problem protiv vazdušne odbrane nije mogao riješiti na zadovoljavajući način, britanski vojni
organi su se obratili za pomoć naučnicima i stručnjacima, da analiziraju i daju prijedloge za
ogranizovanje u vezi sa nekoliko vojnih problema, kao što su na primjer: izbor mjesta radarskim
stanicama, upravljanje kretanjem vojnim konvojima, organizovanje operacija bombardovanja,
protiv podmorničke zaštite i miniranja.
U toku rata, pri komandama armija Engleske i njihovih saveznika, SAD, Kanade i Francuske,
formirana su odeljenja sastavljena od naučnika čiji je zadatak bio da rješavaju probleme vojne
prirode. Ovi timovi naučnika bili su pridodati izvršnim vojnim organima zaduženim za izvođenje
operacija. Njihov rad je postao poznat u Velikoj Britaniji kao „operaciono istraživanje“, a u SAD
pod nizom različitih naziva kao: operaciona istraživanja (
operations research
), analiza operacija
(
operations analysi
s), procjena operacije (
operations evaluation
), sistemska analiza (
systems
analysis
), procjena sistema (
systems evalution
), i nauka o upravljanju (
menagement science
).
Naziv operaciona istraživanja je bio i ostao najšire u upotrebi u SAD. Tako nastaju matematičke
metode koje su danas poznate pod imenom
Operaciona istraživanja
.
Nakon rata usijledio je period ubrzanog industrijskog razvoja velikog broja zemalja. Resursi
proizvodnje su bili ograničeni, a istovremeno pojedini dijelovi velikih industrijskih giganata
su postavljali najčešće međusobno konfliktne ciljeve. Logično je da su, u takvim uslovima
privređivanja, timovi operacionih istraživača dobijali sve značajniju ulogu u rješavanju
nastalih problema, usklađivanju ciljeva, raspoređivanju oskudnih resursa u svim oblastima
privrede i nadgradnje: industriji, poljoprivredi, trgovini, ostalim pratećim djelatnostima,
državnoj upravi, itd. U privredno razvijenim zemljama veoma brzo su stvoreni uslovi, a zatim
i interesovanje, za razvoj metoda operacionih istraživanja i njihovu primenu.
Džordž Dancig (
George Dantzig
) je još 1951. god. osmislio i predstavio naučnoj javnosti
simpleks algoritam
, a u narednom periodu, tokom pedesetih godina, od strane istraživača
razvijen je i predložen veliki broj novih metoda za rješavanje formulisanih problema. Do
kraja pedesetih, određene tehnike linearnog programiranja, dinamičkog programiranja,
metoda optimizacije zaliha i teorije redova čekanja postale su standardne u primejni. Mnogi
stručnjaci smatraju da je linearno programiranje jedan od najznačajnijih alata koji su
doprineli privrednom i društvenom razvoju XX veka.
Tih godina pojavljuje se i elektronski računar koji je suočio industrijski menadžment sa
mogućnošću automatizacije. Čovjeka sve više zamjenjuju mašine, jer su sposobnije da brzo i
tačno obrađuju veliku količinu podataka. Računar je obezbjedio varnicu koja je započela ono
što se ponekad naziva drugom industrijskom revolucijom. U cilju eksploatacije nove
tehnologije kontrole, industrijski menadžment kompanija je počeo da se obraća naučnicima
za pomoć, onako kao što su to činili vojni rukovodioci pre njih. Oni su apsorbovali naučnike i
istraživače iz oblasti operacionih istraživanja koji su jedan za drugim prelazili iz vojske i
UVOD U OPERACIONA ISTRAŽIVANJA
JANUAR 2025
DAVOR BOŽIĆ И-35/2021
5
podsticali akademske institucije da obrazuju još kadrova za rad u ovoj oblasti. U jednom
periodu bilo je bar isto toliko stručnjaka iz ove oblasti u akademskim, državnim i
industrijskim organizacijama, koliko ih je bilo u vojnim. Udruženje operacionih istraživača
Amerike osnovano je 1953. god., a ovaj primjer slede i drugi, tako da je 1973. god. osnovana
Međunarodna federacija operacionih istraživača. Knjige i časopisi iz ove olasti počeli su se
pojavljivati na velikom broju različitih jezika. Univerzitetski kursevi i nastavni programi za
operaciono istraživanje počeli su se množiti u SAD i u drugim zemljama.
Brz razvoj računarske tehnike i softvera doprinjeo je unapređenju razvoja kvantitativnih
metoda, uticajući istovremeno i na njihovu što širu primjenu. Praktična primena metoda
operacionih istraživanja skoro uvek zahteva obavljanje velikog broja obimnih računskih
operacija. Računarska tehnika pripada našoj sadašnjosti, a njihovi kapaciteti, zajedno sa
razvijenim računarskim programima, pružaju mogućnost za obavljanje različitih aspekata
podrške odlučivanju.
1.1.
KARAKTERISTIKE OPERACIONIH ISTRAŽIVANJA
Uopšteno se može reći da operaciona istraživanja obuhvataju skup kvantitativnih naučnih
metoda, čiji je zadatak stvaranje realno kvantitativne podloge, koja će omogućiti prihvatanje i
donošenje optimalnih privrednih odluka. Iz ove definicije proizilaze i dve osnovne
karakteristike metoda operacionih iatraživanja, a to su:
upotreba matematičkih i statističkih modela i metoda za rešavanje problema, i
pomoću metoda i tehnika operacionih istraživanja pronalaze se optimalna rješenja
posmatranih problema.
Iz osnovnih karakteristika operacionih istraživnja proizilaze i druge karakteristike, koje su
takve prirode da djeluju i kao potrebni uslovi, kao što su:
problem koji se jrešava mora se predstaviti pogodnim matematičkim modelom,
pri rešavanju problema potreban je timski rad stručnjaka iz raznih oblasti,
kvantitativno istraživanje problema zahtijeva brojne i pouzdane polazne podatke,
razvoj i uspješna primena metoda operacionih istraživanja podrazumjeva korišćenje
elektronske računske tehnike.
UVOD U OPERACIONA ISTRAŽIVANJA
JANUAR 2025
DAVOR BOŽIĆ И-35/2021
7
- Optimalno planiranje zaliha.
1.3.
ETAPNI PRISTUP RJEŠAVANJA PROBLEMA
Konkretno rješavanje određenog problema, korišćenjem metoda operacionih istraživanja,
odvija se u nekoliko etapa:
-
Početna etapa je izbor i definisanje problema. Na osnovu kvalitativne analize
problema specificiraju se uslovi koji određuju mogućnost i kvalitet rješenja problema
kao i cilj rješavanja problema.
-
Izbor metode za rješavanje problema. U zavisnosti od vrste i prirode problema biramo
odgovarajuće metode kojima ćemo problem riješiti.
-
Prikupljanje i obrada potrebnih polaznih podataka o problemu. Posebna pažnja mora
se posvetiti pitanju pouzdanosti pripremljenih podataka.
-
Formiranje matematičkog modela. Na osnovu prikupljenih podataka i kvalitativne
analize formira se pogodan matematički model koji služi za rješavanje problema. Na
osnovu cilja problema rješavanja formira se funkcija cilja (funkcija kriterijuma) a
ostali uslovi se kvantifikuju i čine sistem ograničenja.
-
Rešavanje problema pomoću modela i izabrane metode. U ovoj etapi se formirani
matematički model rješava korišćenjem odgovarajuće metode i algoritma uz
korišćenje elektronskog računara.
-
Analiza dobijenog optimalnog rješenje. Analiziraju se ekonomski efekti koje će
obijezbediti dobijeno rješenje, analizira se stabilnost tog rješenja u odnosu na moguće
promjene polaznih uslova, kao i uslovi i potrebne pripreme za realizaciju rješenja. Na
osnovu tih analiza pripremiće se potrebne odluke koje će obezbjediti primjenu
optimalnog rješenja.
1
1
Dr Dejan Bogdanović,Dr Ivan Jovanović, OPERACIONA ISTRAŽIVANJA 1, Univerzitet u Beogradu, Tehnički
fakultet u Boru,2019
