Univerzitet u Novom Sadu
Filozofski fakultet
Odsek za sociologiju
Melita Ruskai
Razliciti teorijski pogledi na karakter modernizacije:
teorije industrijskog, postindustrijskog, informatičkog i
umreženog društva
Seminarski rad
Mentor:
Prof. dr Božo Milošević
Novi Sad, maj 2013.
4
Priroda, čovek i rad u modernom “tehnološkom” društvu
Pod pojmom moderno tehnološko društvo podrazumeva se savremeno, visokorazvijeno
društvo koje se temelji na modernoj tehnici i tehnologiji koja je ovladala svim društvenim
oblastima (privreda, politika, kulturna komunikacija, svakodnevni život ljudi). U širem smislu
svako društvo bi se moglo odznačiti kao tehnološko jer svako pa i najnerazviejnije ima neku
tehnološku osnovu. Zbog toga je veoma važno defnisati pojam tehnologija, a on se može
posmatrati na tri načina. Može se odnositi na skup tehničkih dostignućai praktičnih iskustava
kojima se ljudi koriste da u nekom društvu organizuju proizvodnju kojom menjaju prirodu ili
se prilagođavaju njenim zakonima.Pojam tehnologija takođe označava način sjedinjavanja
čovekovog živog rada (radne snage) sa sredstvima za proizvodnju. I na kraju pojam
tehnologija takođe može označavati ime nauke koja proučava praktične postupke i veštine
koje se primenjuju u određenom proizvodnom procesu. U ovom razmatranju pojam
tehnologije koristićemo u prva dva značenja.Odnos čoveka i prirode uvek je posredovan
nekom tehnologijom jer ona je jedan od najvažnijih činilaca društvenog razvoja, ali ona ne
deluje odvojeno i nezavisno od drugih. Poznato je da primena i uspeh novih tehnologija,
izmeđuostalog, zavisi i od otvorenosti neke kulture zatehničke inovacije. Uloga tehnologije u
prirodi i društvu je protivrečna upravo sa stanovišta potreba i interesa čovekovog potvrđivanja
kao stvaralačkog društvenog bića. Razvijena tehnologija je, sa jedne strane, uslov čovekovog
potvrđivanja kao stvaralačkog društvenog bića, uslov razvoja njegovih prirodnih potencijala,
razvoja društvene proizvodnje i razvitka celokupnog društva. Sa druge strane, tehnologija
suprotstavlja čoveka i društvo prirodi, narušava ravnotežu prirodne sredine i otvara čitav niz
ekoloških problema. Ova dva aspekta tehnologije, iako međusobno protivrečna, čvrsto su
uzajamno povezana i samo se uslovno o njima može posebno govoriti.
Razvojni i ekološki aspekti neke tehnologije različito se ispoljavaju u različitim istorijskim
tipovima društva. Tehnologija u predindustrijskom društvu nije ekološki rizična, ali zato
industrijska tehnologija proizvodi najveće ekološke probleme u dosadašnjoj istoriji.
Informatička tehnologija pak, donosi poboljšanje ekoloških prilika u postindustrijskom
društvu. Pošto različite tehnologije za sobom povlače i odgovarajuću društvenu organizaciju,
odgovarajući način društvenog života, pa i odgovarajuću ekološku situaciju, to je u sociologiji
tehničko-tehnološki kriterijum tipologizovanja društava postao jedan od najvažnijih. To znači
5
da se krupne tehničko-tehnološke promene (tzv.naučno-tehnološke revolucije) uzimaju za
glavne pokretače modernog društvenog razvoja.
Naučno-tehnološka revolucija je korenit i univerzalan društveni preokret u razvoju
proizvodnih snaga i celokupne proizvodne tehnologije. Istorijski je uslovljen primenom
značajnih naučno-tehničkih otkrića na kojima počiva moderna industrijska i postindustrijska
civilizacija. Prema tehnološkom kriterijumu, dosadašnji istorijski razvoj deli se na tri perioda.
1. Predindustrijski (agrarni) period je period u kome prevladava stanovništvo zaposleno u
poljoprivredi kao glavnoj oblasti privrede (tzv.primarni sektor). Rad se oslanja na fizičku
radnu snagu ljudi i vučnu snagu životinja u okviru nerazvijene prirodne podele rada u
porodičnoj grupi, sa naturalnim karakterom proizvodnje i društvenim životom u malim,
zatvorenim i izolovanim (autarhičnim) seoskim zajednicama, u neintegrisanom globalnom
društvu. Zanat, manufaktura i prosta seoska industrija (koju pokreće vodeno kolo ili
vetrenjača) najviši su tehnološki domet ovog vremena.
2. Industrijski period je onaj u kojem se masa stanovništva radno angažuje u prerađivačkoj
(industrijskoj) proizvodnji, zbog čega se taj sektor privrede označava kao sekundarni. Njega
karakteriše proces mehanizacije ljudskog rada, koji se ogleda u prenošenju težišta rada sa
čovekove fizičke snage na rad mašina. To je omogućilo pronalaženje i korišćenje parne
mašine koju je 1784.godine konstruisao škotski pronalazač Džejms Vat
1
. Ovaj pronalazak se
uzima za početak prve idustrijske revolucije dok se drugom tehničkom revolucijom obično
označava pronalazak dizel motora sa unutrašnjim sagorevanjem i pronalazak elektromotora
(na prelazu iz 19.u 20.vek). Ovim tehničkim pronalascima udaren je temelj gradske industrije
masovnih razmera, kojoj nova pogonska snaga omogućuje vremenski kontinutet i prostrnu
koncentraciju, čime se znatno povećava njena produktivnost. Čovek se u podeli rada
specijalizuje da opslužuje pojedine mašine. Ova faza razvoja zahteva masovno radništvo (koje
se regrutuje iz seljaštva), ogromne količine energije i sirovina za masovnu serijsku
proizvodnju, akumulaciju kapitala, širenje tržišta, koncentraciju stanovništva u velikim
gradovima i vlasti u glomaznim i birokratizovanim upravljačkim sistemima. Sve to silno
ubrzava razvoj društva ali istovremeno ugrožava prirodnu sredinu, otuđuje čoveka od čoveka i
suprotstavlja društvo i prirodu.
1
James Watt (1736.-1819.)- škotski pronalazač i inženjer čija poboljšanja Njukomenove parne mašine
predstavljaju fundamentalne promene koje su dovele do prve industrijske revolucije kako u njegovoj rodnoj
Velikoj Britaniji tako i u celom svetu.
