UVOD
Šuma je složena biljna zajednica ili biogeocenoza (ekosistem) šumskog drveća koje utiče
jedno na drugo, kao i na sredinu u kojoj se nalaze. Osnovni delovi šume kao ekosistema su
zemljište, vazduh, šumska životna zajednica i geološka podloga.
Šume su najsloženiji kopneni ekosistemi. U njima pored drveća živi mnogo drugih vrsta
biljaka, životinja, gljiva i mikroorganizama. Složenost šuma se ogleda u njihovoj izraženoj
spratovnosti i raznovrsnoj međusobnoj povezanosti svih članova životne zajednice.
Različiti organizmi naseljavaju različite delove šume. Tako u krošnjama visokog drveća žive
vrste koje se retko, gotovo nikada, ne spuštaju u niže delove šume — arborealni organizmi. Ovaj
deo šume naziva se sprat visokog drveća. U nižim delovima šumskih ekosistema mnogi žbunovi
izgrađuju gust sklop koji se naziva sprat žbunova, ispod kojeg se razvija sprat zeljastih biljaka.
Uz samu površinu tla živi grupa organizama koji čine prizemni sprat. U samom zemljištu živi
mnogo različitih organizama, koji izgrađuju podzemne spratove.
Šume su vekovima bile mesto odakle se čovek snabdevao drvetom za ogrev, gradnju i
šumskim plodovima za ishranu. Neplanskim sečenjem šume čovek ugrožava prirodu.
1 ZAŠTITA I ODRŽIVO KORIŠĆENJE ŠUMA
1.1 Značaj šuma
Slika 1. Šuma u Poljskoj
Otkrivanje Zemlje; Klod Noden; prevod Branislava Butorac; Enciklopedija za mlade/Larousse; Zmaj; Atlantis; Novi
Sad 2004. str. 45.
Za opstanak planete Zemlje veliki značaj imaju šume. Neposredna i najveća korist šuma je
proizvodnja kiseonika. Na inicijativu Generalne skupštine evropske konfederacije poljoprivrede
iz 1971. godine, u svetu se 21. mart obeležava kao Svetski dan šuma. Tu inicijativu prihvatila je
Organizacija Ujedinjenih nacija za hranu i poljoprivredu.
1
Posle pustinja, najzastupljeniji kopneni ekosistemi su šume. One zauzimaju 28% površine
Zemlje i po svojim osobinama se razlikuju od ostalih ekosistema. Značaj šuma za opstanak
života ilustruje i činjenica da je kenijska ekološkinja Vangari Mathai 2004. dobila Nobelovu
nagradu za mir, koja je prvi put dodeljena u oblasti zaštite životne sredine. Osnivanje pokreta
„Zeleni pojas“ za spašavanje afričkih šuma je između ostalih i njena zasluga; u okviru tog
pokreta, ona je organizovala siromašne žene Afrike („šumare bez diplome“), koje su od 1974.
godine do danas zasadile 30 miliona stabala, da bi sprečile širenje pustinjskog pojasa.
Istraživanjem je utvrđeno da jedna bukova šuma može da proizvede oko 9,6 tona suve
materije po hektaru za godinu dana. Ista ta šuma proizvede oko 4 tone kiseonika po hektaru za
jednu godinu.
1
Jeunesse, G.:Šume i drveće. Korijeni znanja, „Mozaik knjiga“, Zagreb, 1995. str. 134.
2
U odnosu na prethodnu konstataciju, shvatanje principa trajnosti, kao osnovnog principa
regulisanog gazdovanja šumama, doživeo je tokom vremena višestruke preobražaje. Od početne
održivosti proizvodnje, prinosa i prihoda od drveta preko multifunkcionalnog korišćenja šuma,
pa sve do održivosti ekosistema u današnje vreme i njihovog doprinosa kvalitetu životne sredine.
Ovakvo upravljanje je u celini multifunkcionalno - proizvodnja šuma je primarni cilj, ali postoje
i drugi ciljevi koji se uzimaju u obzir, kao što su zaštita voda i zemljišta, lov, prihvat javnosti. Pri
tom, ovakvo upravljanje proširuje stanje pošumljenosti (šumovitosti) i najveći deo dobara i
servisa koji idu uz to, i najzad ostalo je prirodno držeći se aksioma „imitiraj prirodu i poštuj
njeno delo“ (Medarević, 1983, 1991, 2006).
1.4 Ciljevi gazdovanja šumama u odnosu na princip održivog
razvoja
Značaj šuma, bogatstvo i raznovrsnost vrsta koje su u njima sadržane najbolje oslikava
podatak da one sadrže preko 50% svetskog biodiverziteta. Pri tom nije manji ni doprinos šuma u
heterogenosti predela, formiranju tla, kontroli poplava, erozije zemljišta, zadržavanju i
prečišćavanju voda, proizvodnji kiseonika, itd. Samim tim posledice koje proizilaze iz
propadanja ili nestanka (deforestacije) šuma su tako ozbiljne da se na međunarodnim skupovima
očuvanje i održivo gazdovanje šumama tretiraju zasebno.
Prema međunarodno usvojenoj definiciji, održivo (trajno) gazdovanje šumama „…
podrazumeva upravljanje i korišćenje šuma i šumskog zemljišta na takav način i u takvom
stepenu, da se očuva biodiverzitet, a produktivnost, obnavljanje, vitalnost i potencijal šuma da
budu na nivou kojim bi se zadovoljile odgovarajuće ekološke, ekonomske i socijalne potrebe i
današnje i budućih generacija kako na lokalnom tako i na nacionalnom nivou, a da se pri tom ne
ugroze i oštete neki drugi ekosistemi” (MCPFE, Helsinki, 1993).
Kriterijumi za panevropsko održivo gazdovanje šumama (deklaracija H1) su sledeći:
– održavanje i odgovarajuće uvećanje šumskih resursa i njihov doprinos globalnim ciklusima
ugljenika;
– održavanje zdravlja i vitalnosti šumskog ekosistema;
– održavanje i podsticanje proizvodnih funkcija šuma (od drveta i onih koje to nisu);
– održavanje, konzervacija i odgovarajuće uvećanje biološkog diverziteta u šumskim
ekosistemima;
– održavanje i odgovarajuće uvećanje zaštitnih funkcija u šumskom gazdovanju (naročito
zemljišta i vode);
– održavanje drugih socio-ekonomskih funkcija i uslova.
Zahtevi održivog upravljanja mogu se ispuniti samo ako su obezbeđene određene
pretpostavke. Obaveze obnavljanja šuma i pošumljavanja spadaju u osnovne uslove za
obezbeđivanje kako statičke tako i dinamičke funkcionalne trajnosti (Medarević et al., 2006).
Ovaj zahtev praktično je utvrđen i sagledan u kvalitativnom i kvantitativnom smislu u
Prostornom planu Srbije (1996) i kroz prethodnu Studiju za izradu NŠAP-a (2007/8. god.) kroz
ciljeve uređenja i korišćenja šuma i šumskih zemljišta, upravljanja lovnim potencijalima i
zaštitom prirodnih dobara, a oni obuhvataju:
4
