Upotreba nuklearnog oružja i

međunarodno humanitarno pravo

Još uvek nije donet međunarodni ugovor koji sadrži izričitu zabranu upotrebe nukleamog oružja, a takva
zabrana nije stvorena ni putem običajnog prava. Međutim, odsustvo zabrane upotrebe nuklearnog oružja
nikako ne znači da ne postoje nikakva pravila za njegovu upotrebu. Brojni ugovori međunarodnog
humanitamog prava sadže odredbe koje nameću vrlo široka ograničenja upotrebe nuklearnog oružja.
Pored toga, začajna ograničenja nametnuta su i opštim načelima međunarodnog humanitamog prava.
Imajući u vidu postojeće norme međunarodnog humanitamog prava može se zaključiti da je u najvećem
broju slučajeva upotreba nukleanog oružja zabranjena, ali da postoje slučajevi, mada vrlo retki, u kojima
bi njegova upotreba bila dozvoljena. Zato treba uložiti dodatne napore kako bi se nukleamo oružje u
potpunosti zabranilo.

I Uvod

Iako je od okončanja blokovske podele i hladnog rata prošla decenija i po, opasnost upotrebe nuklearnog
oružja i dalje preti svetu. I pored delimičnog uništavanja nuklearnog arsenala, SAD i Rusija i dalje
poseduju ogromne zalihe ovog oružja. I ostale tri priznate nuklearne sile (Kina, Velika Britanija i
Francuska)*

poseduje takve količine nuklearnog oružja koje bi mogle naneti nesagledive posledice

životu na Zernlji. Osim priznatih nuklearnih sila i neke druge države poseduju nuklearno oružje ili su u
stanju da ga vrlo brzo stvore (Indija, Pakistan i Izrael).

Pored toga, postoje i neke države koje su

optuživane ili se optužuju da razvijaju programe za proizvodnju nukiearnog oružja (Libija, Irak, Severna
Koreja i Iran). Na kraju, postoji opasnost da i razvijene terorističke grupe dođu u posed materijala za
proizvodnju nuklearnog oružja. Kako neki ističu, iako je svet izbegao preteću senku atomske pečurke,
rizik upotrebe nuklearnog oružja nije manji, već možda i veći nego ranije.

Nuklearno oružje se po mnogo čemu razlikuje od drugih vrsta oružja — ogromnoj snazi, trostrukom
dejstvu (udarno, toplotno i radioaktivno), složenom i skupom procesu proizvodnje usled čega mogućnost
posedovanja ima mali broj država. Takođe, za razliku od drugih vrsta oružja, odiuka da se ono upotrebi
nije samo vojne prirode. Nuklearni napad bi imao takve dale- kosežne političke posledice koje zahtevaju
njegovo odobrenje sa najvišeg političkog nivoa.

Međutim, i pored svih navedenih osobenosti ono se sa

stanovišta primene međunarodnog prava ne razlikuje od ostalih sredstava ratovanja. Postoji više
međunarodno pravnih pitanja koja se otvaraju u vezi sa nuklearnim oružjem.

Najpre, to je pitanje

dozvoljenosti njegovog posedovanja, potom problem eksperimenata nuklearnim oražjem, i na kraju
zakonitost njegove upotrebe.

1 Ugovorom o neširenju nukleamog oružja koji je usvojen 1968. godine postignut je sporazum da se spreči širenje
kruga država koje poseduju nuklearno oružje, već da i dalje to budu samo pet država koje su u tom momentu
posedovale tu vrstu oružja (ćl. 9). Na taj način sve ostale države ugovornice izgubile su mogućnost da postanu
priznate nuklearne sile.
2 Za najnovije podatke o količini nuklearnog oružja koje poseduje ove zemlje videti: Novičić Ž: „Nuklearno oružje
u međunarodnoj politici“, Međunarodni problemi, Vol. LVTI, 2005, br. 4, str. 508.
3 C. G. Weeramantry: „Nuclear Weapons and Intemational Law“, journal of Intemational Gam and Practice, Vol. 9,
2000, No. 2, p. 255.
4 O specifičnosti odluke o upotrebi nuklearnog oružja videti: D. Fleck (ed.): Tbe Handbook of Humanitarian Taiv
in Armed Conflict, Oxford, 1995, p. 147.

U ovom radu biće analiziran samo treći problem zakonitost upotrebe nuklearnog oružja. Pravila
relevantna za to pitanje naiaze se u različitim oblastima međunarodnog prava, kao na primer, ekološkom
pravu, ugovorima o zaštiti ljudskih prava, međunarodnom humanitarnom pravu, ugovorima koji sadrže
ograničenja nuklearnog oružja, i dr. Međutim, s obzirom na prostor i karakter ovog rada pažnja će biti
usmerena samo na zakonitost upotrebe nuklearnog oružja sa stanovišta međunarodnog humanitarnog pra-
va (u daljem tekstu MHP).

Postavlja se pitanje da li se treba baviti problemom o kojem se već izjasnio Međunarodni sud pravde
(u daljem tekstu ,,Sud“) u svom savetodavnom mišljenju o zakonitosti pretnje ili upotrebe nuklearnog
oružja . Čini se da za to postoje najmanje dva razloga. Prvo, Sud nije dao konačan odgovor na pitanje o
zakonitosi upotrebe nuklearnog oružja, i drugo, u radu će biti analizirana i teorijska shvatanja koja su
postojala pre davanja savetodavnog mišljenja, kao i ona posle njega, a koja se često ne podudaraju sa sta-
vovima Suda. Imajući u vidu različitost izvora MHP, upotreba nuklearnog oružja biće anaiizirana sa
stanovišta međunarodnih ugovora, običajnog prava, i osnovnih načela MHP.

II Međunarodni ugovori

Zaključivanje međunarodnih ugovora kojima se reguliše ponašanje strana u sukobu počinje u drugoj
polovini XIX veka. Do danas je zaključen veliki broj ugovora iz oblasti MHP,

tako da ova oblast spada

u najkodifikovanije oblasti međunarodnog prava. Međutim, još uvek nije usvojen ugovor koji izričito
zabranjuje upotrebu nukleamog oružja. Odsustvo izričite zabrane nuklearnog oružja nikako ne treba
razumeti kao dozvolu za njegovu upotrebu.

Drugim rečima, to nikako ne znači da je upotreba

nukleamog oružja potpuno neregulisana međunarodnim ugovorima. Postoji nekoliko ugovora MHP koji
sadrže ođredbe koje se mogu dovesti u vezu sa zakonitošću upotrebe nuklearnog oružja. Neki od njih
sadrže i određena pravila koja su prerasla u opšte principe MHP i ona neće bid predmet pažnje na ovom
mestu.

2. 1. Petrogradska deklaracija 1868. godine

Petrogradska deklaracija o zabrani upotrebe određenih projektila u ra- tu iz 1868. Godine 8 prvi je
višestrani ugovor koji sadrži zabranu pojedinih sredstava ratovanja. Mada, ova Deklaracija u
dispozitivnom delu zabranjuje upotrebu samo određenih sredstava ratovanja (projektile ispod 400 grama
težine koji su eksplozivni ili su napunjeni rasprskavajućim ili zapaljivim materijama) njen domašaj je
daleko širi, jer su u njenom uvodu data određena pravila koja se mogu primeniti i na druga sredstva
ratovanja.

5 International Court of Justice, Legality of the Threat or Use of Nuclear Weapons, Ađvisorv Opinion of 8 July
1996, General list No. 95; u daljem tekstu: ,,Advisory Opinion“.
6 Za spisak ugovora MHP videti: B. Janković — Z. Radivojević: Međunarodno javno pravo, Niš, 2005, str. 418-
419.
7 Međutim, ima i suprotnih shvatanja. Tako, na primer, Vojni primćnik SAD pa rat na kcrpnu iz 1956, dopunjen
1976. (U.S. Army Field Manual 27-10) u paragrafu 35 predviđa: „Upotreba ekspolozivnog ‘atomskog oružja’, bilo
od strane vazdušnih, pomorskih ili kopnenih snaga, kao takva ne može se smatrati kršenjem međunarodnog prava u
odsustvu običajnog pravila međunarodnog prava ili međunarodnog ugovora koji ograničavaju njegovu upotrebu".

G. Schwarzenberger smatra da se zabrana upotrebe nuklearnog oružja, pored Konvencije o sprečavanju i
kažnjavanju zločina genocida, može izvući i iz Ženevskog protokola iz 1925. godine.

H. Moore pored

ostalih razloga kojima dokazuje nezakonitost nukleranog oružja navodi i argumente da je „nuklearno
oružje otrovno, a jedino varvari truju svoje neprijatelje“ i da je „nuklearno oružje supromo Ženevskom
protokolu iz 1925. godine."

Korovin

i Perazić

ističu da je nuklearno oružje zabranjeno Ženevskim

protokolom, ne samo po osnovu sličnosti nuklearnog sa hemijskim oružjem, već i zbog sličnosti
radioaktivnog dejstva nuklearnog oružja sa dejstvom biološkog oružja. Jugoslovenski internacionalisti su
u zajedničkoj rezoluciji, pored ostalih razloga, izneli i stav da je upotreba nuklearnog oružja u suprotnosti
sa članom 23a Haškog pravilnika i Ženevskim protokolom.

Postoje mišljenja da se zabrana hemijskog

oružja može protegnuti i na nuklearno oružje, ali ne u apsolutnom smislu. Pošto posledice upotrebe
nuklearnog oružja zavise od niza faktora, sporno je da li neki vidovi upotrebe nuklearnog oružja krše
zabranu otrova i otrovnog oružja.

I pojedine države su u pisanim izjavama koje su podnele Sudu u

postupku koji je prethodio davanju savetodavnog mišljenja o zakonitosti upotrebe nuklearnog oružja
tvrdile da nuklearno oružje potpada pod domašaj postojeće zabrane hemijskog oružja. One su istakle da se
upotrebom nuklearnog oružja stvaraju radioaktivni nus-proizvodi koji su visokootrovni ukoliko se udahnu
ili se progutaju.

Sud je smatrao da su svi napred pomenuti ugovori o zabrani nekih vrsta oružja za

masovno uništenje doneti u svom sopstvenom kontekstu i da se u njima ne može naći zabrana nuklearnog
oružja. Termini koji se u ovim ugovorima koriste („otrovi i otrovno oružje“, „slični materijali ili
naprave”) države su

razumele u njihovom uobičajenom značenju.

14. Za tekst videti: M. Starčević (red.): op. cit., str. 338. Ženevski protokol su ratifikovale sve države koje poseduju
nuklearno oružje ili su na putu da ga stvore, osim Pakistana; podaci navedeni prema:
http://vww.icrc.org/ilil.nsf/TOPICS90penView.
15. Njen pun naziv je Konvencija o zabrani razvoja, proizvodnje i skladištenja bakte- riološkog (biološkog) i
otrovnog oružja i o njihovom uništavanju; za tekst videti: M. Starčević (red.): op. cit., str. 339—343. Konvenciju su
ratifikovale sve države koje po- seduju nuklearno oružje ili su na putu da ga stvore, osim Izraela; podaci navedeni
prema: http://vww.icrc.org/ihl.nsf/TOPICSPOpenView.
16. Njen pun naziv je Konvencija o zabrani razvoja, proizvodnje, skladištenja i upotrebe hemijskog oružja i o
njegovom uništavanju; za tekst videti: M. Starčević (red.): op. cit., str. 371—493. Konvenciju su rarifikovale sve
države koje poseduju nuklearno oružje ili su na putu da ga stvore, osim Izraela; podaci navedeni prema:
http://vww.icrc.org/ihl.nsf/TOPICSPOpenView.
17. G. Shcwarzenberger: The Tegality ofNucIear Veapons, London, 1958, pp. 46-48.
18. W. H. Moore: „Report of the 46th Conference of ILA“, Edinborough, 1954, p. 21; navedeno prema: Đ. Ninčić:
„Nuclear Weapons and the Charter of the United Na- tions“JRMP, 1962, br. 2, p. 200.
19. E. KopoBHH: „ATOMHoe oppisne H MeatAyHapoAHoe rrpaBo", MeMČjHapodHasi otcumb,
1955, Ho. 5, c. 50-54.
20. Perazić smatra da radijacija deluje na leukocite i dme slabi imunitet orgamzama čime se radioaktivno dejstvo
nukieranog oružja izjednačava sa biološkim oružjem; o tome više videti: G. Perazić: Međunarodno-pravna cpbrana
upotrebe sredstava ga masovno uništavanje u ratu, Beograd, 1968, str. 79—85.
21. 14. juna 1957. godine usvojena je Rezolucija Jugoslovenskog udruženja za me- đunarodno pravo o zabrani
upotrebe nuklearnog i termonukleamog oružja i o zabrani opita sa nuklearnim oružjem. Za tekst Rezolucije videti:
JRlMP, 1957, br. 1, str. 146.
22. M. N. Shaw: „Nuclear Weapons and International Law“, in I. Pogany (ed.): op. cit., p. 14. Shaw navodi sledeće
slučajeve upotrebe nuklearnog oružja koji ne bi bili obuhvaćeni zabranom hemijskog oružja: neke atmosferske
nuklearne eksplozije kod kojih se ne stvara ili se stvara mala količina radioaktivnih padavina, napad na izolovani
vojm objekt, na primer, rakete u armiranom skloništu.
23. Takve stavove su iznele Indija i Solomonska ostrva; za tekst videti: http://Www.icj-cij.org/
icjwww/icases/iunan/iunanframe.htm.

Njima se označavaju oružja čije je prvenstveno, ili jedino, dejstvo trovanje ili izazivanje gušenja

strane ugovornice te termine nisu upotrebljavale sa namerom da oni obu- hvate nuklearno oružje.

Međutim, sa takvim stanovištem Suda nisu se složile sve sudije. Svoje neslaganje sa zaključkom Suda
opširno je obrazložio sudija Weeramantry.

On je istakao da je radijacija stvarana upotrebom nu klearnog

oružja otrovna i da je način njenog delovanja identičan delovanju otrovnog oružja koje je zabranjeno
Haškim pravilnikom i Zenevskim protokolom. Za Weiss-a, predsednika Međunarodnog udruženja
pravnika protiv nuklearnog oružja, jasno je zašto Sud smatra da se zabrana hemijskog oružja ne može
primeniti i na nuklearno oružje, jer kako ovaj autor kaže, u supro- tnom ,,ne bi bilo prostora čak ni za
simo ispisan izuzetak od ultimativnog stava o nezakonitosti“.

Na osnovu iznetih stavova, moglo bi se

zaključiti da postoji siičnost dejstva nuklearnog sa otrovnim oružjem.

Ipak, to nije dovoljan razlog za

potpunu zabranu upotrebe nukleamog oružja, pošto je moguće da se ono upotrebi, a da radioaktivno
zračenje nema za posledicu smrt ljudi ili njihovo povređivanje. Na primer, ukoliko se u izolovanom
vojnom objektu nalazi mali broj neprijateljskih vojnika koji će, gotovo sigurno, strađati od udarnog
dejstva taktičkog nuklearnog oružja

pitanje dejstva radioaktivnog zračenja u odnosu na njih se i ne

postavlja. Zbog svega toga, može se smatrati da ugovori koji zabranjuju otrovno oružje zabranjuju
pojedine načine upotrebe nuklearnog oružja, i to vrlo brojne, ali ne i svaku njegovu upotrebu.

2.3. Haški pravilnik o zakonima i običajima rata na kopnu

Ovaj Pravilnik, koji je sastavni deo IV Haške konvencije iz 1907. godine, pored zabrane otrova i otrovnog
oružja sadrži još neke odredbe koje se mogu dovesti u vezu sa upotrebom nuklearnog oružja. Haški
pravilnik u članu 25 sadrži normu koja se odnosi na ograničenja u pogledu objekata napada, ali se na
posredan način može ticati i ograničenja upotrebe sredstava borbe. U tom članu se kaže da je „zabranjeno
napadati i bombardovati bilo kojim sredstvima nebranjene gradove, sela, naselja i zgrade". Brojni teoreti-
čari smatraju da je upotreba nukleamog oružja u suprotnosti sa navedenim članovima Haškog
pravilnika.

24. Ima pisaca koji se protive minimiziranju radioaktivnog dejstva nuklearnog oružja i njegovom svođenju samo na
sporedan efekat nuklearne eksplozije; za takv stav videti: N. Grief: op. cit., p. 30.
25. Advisory Opinion, paras. 55-57.
26. Advisory Opinion, Dissenting Opinion of Judge Weeramantry, pp. 508—512.
27. P. Weiss: „Testing the Effectiveness of đre Intemational Court of Justice: The Nu- dear Weapons Case“, ASIL
Proceedings of dre 91st Annual Meeting, 1997, p. 7. Za protivljenje stavu Suda još videti: E. David: „Tlie Opinion
of the International Court of Justice on the Legality of the Use of Nuclear Weapons“, International Remew of the
Red Crvss, 1997, No. 316, pp. 25-27.
28. Vrlo dobru argumentaciju za sličnost dejstva nukleamog oružja sa otrovima daje su- dija Weeramantry;
Advisory Opinion, Dissenting Opinion of Judge Weeramantry, pp. 508-512.
29. Usled ogromnog pritiska javnog mnjenja verovatnoća upotrebe nuklearnog oružja koje je u stanju da totalno
uništi velike gradove svedena je na minimum. Zbog toga su se nuklearne sile okrenule proizvodnji nuklearnog
omžja čija je snaga znatno manja, (ispod 5 ICI), a eak se proizvode i topovske granata snage od 0,2 KT, jer smatraju
da je upotreba tih vrsta nukleamog omžja nesumnjivo dozvoljena. Takva omžja nazivaju se taktičkim nuklearnim
omžjem, dok se ona velike snage nazivaju strategijskim nuklearnim omžjem. Više o podeli nukleamog oružja na
strategijsko i taktičko videti: G. Perazić: „Međunarodnopravni vid podele nuklearnog omžja na strategijsko i
taktičko nukleamo oružje“, JKMP, 1960, br. 1, str. 112-117. G. Perazić smatra da je taktička upotreba nuklearnog
omžja ona upotreba koja je uperena protiv neprijateljskih snaga, dok bi strategijska upotreba bila uperena protiv
velikih naseljenih centara; G. Perazić: Međunarodnopravna zabrana upotrebe sredstava za masovno uništavanje u
ratu, Beograd, 1968, str. 8. Postoje teoretičari koji različito tretiraju strategijsko i taktičko nuklearno oružje sa