Ekonomika spoljne trgovine
Output na nivou države se iskazuje putem
dva agregata:
1.
Bruto domaći proizvod (BDP) – Gross Domestic Product (GDP)
– finalni
rezultat privredne aktivnosti na teritoriji jedne države i čini ga ukupna vrednost
dobara i usluga proizvedenih na teritoriji jedne države u toku jedne godine. GDP
predstavlja output koji je proizveden unutar granica jedne države u određenom
periodu i u zatvorenoj privredi jednak je GNP. Može se dobiti na nekoliko načina:
-
Sabiranjem bruto dodatne vrednosti svih privrednih jedinica rezidenata
-
Zbrajanjem svih dohodaka u tekućoj proizvodnji (zarade zaposlenih,
poslovni višak, amortizacija osnovinih sredstava) i posrednih poreza
umanjenih za subvencije
-
Sabiranjem vrednosti finalnih potrošnih dobara i usluga obračunatih po
nabavnim cenama i umanjenih za vrednost uvoza dobara i usluga.
2.
Bruto nacionalni dohodak (BND) – Gross National Product (GNP) –
jednak
zbiru GDP i neto dohotka koji je ostvaren iz ostalog dela sveta, tj. jednak je GDP
uvećanom za dohotke koje su jedinice rezidenti primile od ekonomske aktivnosti
ili svojine u inostranstvu, a umanjen za istu vrstu dohotka koji su isplaćeni
jedinicama nerezidentima.
Izvoz
je prodaja u inostranstvu dobara i uslug
a proizvedenih u domaćoj državi, a
uvoz
je prodaja na teritoriji domaće države proizvoda i usluga proizvedenih u inostranstvu.
U otvorenoj privredi postoje dva potencijalna izvora dobara i usluga: lokalna
proizvodnja i uvoz, a četiri potencijalne upotrebe proizvoda i usluga: privatna potrošnja,
javna potrošnja, investicije i izvoz.
Ra
zvoj teorije međunarodne trgovine
1.
Apsolutne prednosti
- Adam Smit – Država treba da se specijalizuje za proizvodnju
i izvoz proizvoda kod kojih ima najniže troškove radne snage.
2.
Komparativne prednosti
- David Rikardo – Država treba da se specijalizuje za
proizvodnju i izvoz proizvoda kod kojih ima najniže relativne troškove, odnosno
kod kojih ima komparativne prednosti u odnosu na ostale učesnike u međunarodnoj
razmeni.
3.
Faktorska proporcionalnost
- Heckscher-Ohlin –
Država će izvoziti proizvod u
kome se intenzivno koristi faktor proizvodnje koji je relativno obiman i jeftin.
4.
Sličnost tražnje
– Linder – Kompleksnost i diversifikacija tražnje za proizvodima
raste sa rastom nivoa dohotka i utiče na strukturu međunarodne trgovine.
Najintenzivnije međusobno trguju države sa sličnim nivoom razvijenosti i
približnim nivoom dohotka
per capita
(po glavi stanovnika) usled sličnosti tražnje.
5.
Ciklus proizvoda
– Vernon – Zastarevanje tehnologije koja se koristi u proizvodnji
određenog proizvoda utiče na promenu države koja ima komparativne prednosti u
proizvodnji datog proizvoda.
6.
Imperfektnost tržišta i ekonomije
– Krugman – Imperfektnost tržišta faktora
proizvodnje i samih proizvoda ima odlučujuć uticaj na promene u strukturi
proizvodnje i međunarodne trgovine, uključujući i industrijsku razmenu.
7.
Konkurentska prednost država
– Porter –
Kompleksno shvaćena inovaciona
aktivnost i tehnologija determinišu konkurentsku prednost država.
Ekonomika spoljne trgovine
Apsolutne prednosti
služe za upoređenje pojedinaca, firmi i država koje učestvuju u
proizv
odnji određenog proizvoda. Proizvođač koji troši manje inputa, tj. ima niže
troškove, za proizvodnju nekog proizvoda ima apsolutne prednosti u proizvodnji tog
proizvoda.
Oportunitetni trošak
jednog proizvoda je količina proizvodnje nekog proizvoda od
čije je proizvodnje potrebno odustati da bi se oslobodili resursi potrebni za proizvodnju
dodatne jedinice nekog drugog proizvoda.
Država ima komparativne prednosti u proizvodnji određenog proizvoda, ako je
oportunitetni trošak tog proizvoda u odnosu na ostale proizvode niži u toj nego u
ostalim državama.
Granica
proizvodnih mogućnosti (linija PF)
pokazuje
maksimalnu količinu
proizvoda A (vina)
koja se može proizvesti pri bilo kojoj datoj količini proizvoda B
(sira), i obratno.
Promena proizvodnih mogućnosti se iskazuje pomeranjem linije PF
prema koordinatnom početku (smanjenje) ili od koordinatnog početka (povećanje).
Nagib krive predstavlja
marginalnu stopu transformacije
, tj.
količinu proizvoda od
čije proizvodnje treba odustati da bi se povećala proizvodnja drugog proizvoda za
jedinicu.
Kriva proizvodnih mogućnosti
ilustruje različite kombinacije proizvoda koje data
privreda može proizvoditi.
Specijalizacija i trgovina su obostrano korisne ako trgovinu posmatramo kao indirektni
metod proizvodnje. Domaća država može proizvoditi vino direktno, ali trgovina sa
stranom državom omogućava da „proizvodi“ vino tako što će proizvoditi sir i zatim ga
razmenjivati za vino. Ovaj indirektni metod „proizvodnje“ određene količine vina je
efikasniji metod od direktne proizvodnje. Kod strane države je obrnuto. Iz toga možemo
zaključiti da obe države ostvaruju koristi od direktne proizvodnje proizvoda u čijoj
proizvodnji imaju komparativne prednosti i indirektne „proizvodnje“, tj. trgovine
proizvoda u čijoj proizvodnji nemaju komparativne prednosti.
Iako je danas modelom komparativnih prednosti moguće objasniti mali deo svetske
trgovine i uzroke i posledice međunarodne razmene,
z
načajne su dve implikacije:
1.
R
azlike u produktivnosti imaju značajnu ulogu u međunarodnoj trgovini;
2.
K
omparativne, a ne apsolutne prednosti su osnova međunarodne trgovine.
Definicija intenzivnosti
zavisi od količnika resursa upotrebljenih u proizvodnji zemlje
prema radu, a ne od količnika zemlje ili rada prema outputu.
Odnos faktorskih cena i cena proizvoda ima snažne distribucione efekte. Prema
Stopler-Samuelsonovom efektu
,
vlasnici faktora proizvodnje koji se intenzivnije koriste
u proizvodnji proizvoda čija cena raste imaju dobit, dok ostali imaju gubitak. Shodno
tome, u međunarodnoj razmeni u uslovima slobodne konkurencije vlasnici onih faktora
proizvodnje kojima država relativno obiluje ostvaruju dobit, a vlasnici relativno
oskudnog faktora proizvodnje gubitak.
