4
1. DEVIZNI ( VALUTNI ) SISTEM I DEVIZNA POLITIKA
Ekonomska aktivnost svakog društva čini osnovu njegovog postojanja i razvoja. Od nje
zavisi razvoj i prosperitet društva. Privredu kao izraz ekonomske aktivnosti jedne zemlje,
čini ekonomska aktivnost mnoštva pojedinaca, koji su međusobno povezani i međuzavisni.
Izučavanje ekonomske aktivnosti društva, odnosno privrede, spada u domen ekonomskih
nauka.
Ekonomski odnosi sa inostranstvom predstavljaju vrlo značajan dio ekonomske aktivnosti
svake zemlje. Ekonomski odnosi na međunarodnom planu i između zemalja predmet su
regulisanja i usmjeravanja, odnosno ekonomsko-političke aktivnosti međunarodnih
institucija, asocijacija i država.
Savremena ekonomska teorija i praksa, međunarodnim ekonomskim odnosima pridaju
posebnu paznju i značaj. U osnovi toga stoje ekonomski interesi država i njihovih
ekonomija. Zato je veoma bitno za svaku državu da ima dobro razrađen i definisan devizni
sistem i deviznu politiku. Kroz ovaj rad saznaćemo nešto više o samoj deviznoj politici i
deviznom sistemu.
1.1. Devizni sistem ( Valutni sistem )
Devize - Valute (engl. foreign currency, foreign exchange, njem. Devisen) su potraživanja
u inozemnim sredstvima plaćanja. Do prvog svjetskog rata ova su potraživanja bila obično
u obliku mjenica tako da su se u to vrijeme pod devizama razumijevale mjenice koje su
glasile na inozemna sredstva plaćanja i koje su bile plative u inozemstvu. Iz tog vremena je
i naziv "mjenični tečaj".
1
Između dva svjetska rata, a posebice nakon drugoga, ovakva potraživanja su koncentrirana
na računima između banaka iz raznih zemalja. Na taj način je težište pojma devize
pomaknuto s mjenice na samo potraživanje na računima banaka. Stoga se i nekadašnji
termin "mjenični tečaj" danas naziva "devizni tečaj". Efektivni strani novac na blagajni ili
u trezoru nije deviza, nego strana valuta. Postat će deviza kada se pošalje u inozemstvo i
odobri deviznom računu. Prema načinu upotrebe i kvaliteti dijelimo ih na slobodne i
klirinške, transferabilne i konvertibilne, prometne i terminske, efektivne i obračunske,
tvrde i meke, jake i slabe.
2
Uspostavljanje ekonomskih odnosa jedne zemlje sa inostranstvom, između ostalog,
podrazumjeva postojanje odgovarajućih novčanih transakcija između nje i drugih zemalja
koje podrazumjevaju međusobno plaćanje roba, usluga, kamata, osiguranja, međusobno
kreditiranje…
Novčana plaćanja su nužan pratilac svake ekonomske aktivnosti između zemalja, posebno
izvoza i uvoza roba i usluga. Taj sistem plaćanja bitno se razlikuje u odnosu na sistem koji
postoji između privrednih subjekata unutar granica jedne zemlje.
1
www.wikipedia.org
2
www.limun.hr
4
Osnovne razlike između domaćeg i inostranog sistema plaćanja jesu u tome što se prvi vrši
domaćom valutom, novac ne prelazi državnu granicu i država ima punu autonomnost kod
uređenja svog sistema unutrašnjeg platnog prometa. Kod inostranih plaćanja, plaćanje se
vrši inostranim sredstvima plaćanja, novac najčešće prelazi državnu granicu i država u toj
oblasti mora poštovati određena pravila koja postoje u međunarodnom sistemu plaćanja.
Skup svih novčanih primanja i davanja jedne zemlje prema inostranstvu predstavlja njen
inostrani platni promet, koji se najčešće izražava inostranim sredstvima plaćanja (dolarima,
evrima, funtama, francima). Uređenje i obavljanje tog platnog prometa podliježe
ugovornim obavezama koje je konkretna zemlja preuzela u odnosima sa drugim zemljama
i međunarodnm institucijama i asocijacijama, koje postoje u toj oblasti.
Devizni sistem predstavlja dio privrednog sistema kojim se, zakonima i drugim pravilnim
propisima, regulišu novčani tokovi zemlje sa inostranstvom. Njime se trajnije reguliše:
način plaćanja obaveza prema inostranstvu i način naplate potraživanja iz
inostranstva,
način raspolaganja devizama od strane privrednih subjekata i građana,
devizni promet preko granice (način iznošenja deviza iz jedne zemlje i način
unošenja deviza u zemlju),
devizni kurs,
način konverzacije domaće valute u inostranu i obrnuto,
devizne rezerve, devizna kontrola.
Devizni sistem reguliše cjelinu finansijskih odnosa zemlje sa inostranstvom koji nastaju
kao posljedica njenih robnih tokova sa drugim zemljama i drugih oblika njenih
međunarodnih ekonomskih odnosa. Rješenja u deviznom sistemu izražavaju opšte
karakteristike privrednog sistema: posebno način funkcionisanja i organizaciju privrednog
života. On u osnovi sadrži autonomne i ugovorne elemnente. Autonomni elementi daju
mogućnost državi da nezavisno od drugih država uređuje oblast svog deviznog sistema, na
način kako to najviše odgovara njenim ekonomskim i drugim ciljevima.
Ugovornim elementima deviznog sistema olakšava se međunarodni platni promet i
omogućuje međunarodna ekonomska saradnja.
1.2. Devizna politika
Devizna politika predstavlja aktivnost države koja se odnosi na međunarodna plaćanja,
kretanje deviza, devizni kurs, devizne rezerve i druga pitanja u vezi sa devizama. Kao i
svaka druga politika i devizna politika ima svoje ciljeve, instrumente i mjere. Utvrđivanje i
sprovođenje devizne politike najčešće se prepušta centralnoj banci, koja kao vrhovna
monetarna vlast kreira i sprovodi tu politiku
3
. Razlozi za to nalaze se u činjenici da devizna
politika čini jedinstvo sa monetarnom politikom, koju takođe, kreira i sprovodi centralna
banka. Dakle radi se o dvije politike deviznoj i monetarnoj koje u praksi čine jedinstvo.
One obezbeđuju normalno funkcionisanje robnih tokova na domaćem tržištu i u
ekonomskim odnosima zemlje sa inostranstvom. Pored toga, tekuća ekonomska stabilnost
svake zemlje u velikoj mjeri zavisi od kvalitete devizne i monetarne politike. Ona se
najčešće izražava stabilnošću cijene izraženih u domaćoj valuti na domaćem tržištu i
stabilnošću odnosa domaće prema inostranim valutama.
3
www.limun.hr
