Efekti različitih metoda treninga snage na eksplozivnu snagu nogu
Alispahić Nihad
1
UVOD
Motiv bavljenja vrhunskim sportom uvek se odnosi na postizanje napretka u
sportskoj formi i sportskom rezultatu. Da bi se ovo desilo, moraju se poznavati osnovni alati
trenažnog procesa, tj. vežbe razvoja poželjnih motoričkih sposobnosti. Međutim, da bi se uopšte
počelo sa procesom transformacije inicijalnog stanja, mora se definisati cilj s obzirom na vrstu
sportske aktivnosti kojom se sportista bavi. Cilj dalje zahteva određeni program rada, a
kvalitetan program iziskuje manipulisanje sa najmanje četiri varijable koje definišu opterećenje:
obim, opterećenje, pauze I učestalost (Chu, 1998). Najvažnija varijabla trenažnog procesa je
upravo intenzitet, uz pomoć koga opterećujemo organizam i čijim spuštanjem utičemo na
aktiviranje procesa nadkompenzacije. Metode povećanja snage predstavljaju izbor najefikasnijih
sredstava (vežbi), zatim izbor opterećenja praćeno preko obima i intenziteta vežbi i vežbanja. U
principu, za povećanje snage se koriste vežbe sa povećanim otporom, koje se prema prirodi
otpora moga podeliti na:
1. vežbe sa spoljašnjim otporom (rad sa težinama predmeta, obično se misli na rad sa
slobodnim tegovima ili medicinkama, otpor partnera, otpor elastičnih predmeta, otpor
spoljašnje sredine, vežbe na trenažerima i vežbe sa samootporom);
2. vežbe gde opterećenje čini sopstvena masa, i u njih spada udarni metod ili pliometrijski
trening (Ničin, 2000).
Pod udarnim metodom treninga obično se misli na ’’skakački trening’’ udarnog i
oštroudarnog karaktera koji primenjuju atletičari i drugi sportisti u osnovnom periodu razvoja
opšte I specifične snage. Kod oštroudarnog metoda potebno je amortizovati veću silu, pošto se
radi o saskocima sa veće visine (75 . 120 cm), dok se kod udarnog doskače sa visine do 75 cm
(Verko.ansky, 1966). Veće visine se ne preporučuju zbog visoke mogućnosti povređivanja.
Udarni ili pliometrijski metod treninga je način razvijanja eksplozivne snage bez hipertrofije i
potiče od grčke reči ''pleyteryan'' što označava uvećavanje ili povećavanje. Moderno shvatanje i
korišćenje ove kovanice zapravo potiče iz 1975. kada je prvi put korišćeno od strane američkog
trenera Freda Wilta. Složenica potiče od latinskih reči ’’plio’’ što znači više i ’’metrios’’ koja
označava merenje. Sama pojava
pliometrijskog metoda treninga
(PMT) se vezuje za radove
Verkošanskog iz druge polovine 60-ih godina prošlog veka. Dugo se na zapadu govorilo o
''tajnom ruskom treningu'' koji je sovjetskim sportistima pomagao da ostvare pobede na
međunarodnim takmičenjima (Nedeljkoviã, 2003). Ključ razrešenja misterije se našao u
revolucionarnom radu Verkošanskog iz 1966. Godine ''PERSPEKTIVE POBOLJŠANJA
BRZINE I SNAGE PRIPREME SKAKAČA’’.
Trening snage predstavlja oblik fizičke aktivnosti koji se koristi za povećavanje
sposobnosti savladavanja ili opiranja spoljašnjoj sili. Klasične metode razvoja snage ili jakosti su
raznovrsne i svstavaju se u mnogo različitih klasifikacija. Ipak, jedna od najstarijih i najčešće
citiranih je podela po Zaciorskom (1968):
Efekti različitih metoda treninga snage na eksplozivnu snagu nogu
Alispahić Nihad
2
1)
Metoda maksimalnih naprezanja (balistički metod)
- odnosi se na primenu vežbi za sve
ili barem većinu živčano-mišićnih jedinica i često se koristi kod olimpijskog dizanja
tegova i bacačkih disciplina u atletici. Stres na telo je visok, te se zato ne preporučuje
česta primena (jednom u mezociklusu najčešće - Ničin, 2000; Bompa, 1999; Zatsiorsky,
1968).
2)
Metoda ponavljanih naprezanja (izotonični metod)
- odnosi se na umereni intenzitet
vežbanja, ali veći obim uz malu brzinu izvođenja i maksimalnu brzinu mišićne aktivacije
(Narris, 2002 i Bompa, 1999).
3)
Metoda dinamčkih naprezanja (metod povratnih mišićnih reakcija) –
podrazumeva malo
opterećenje i veliku brzinu izvođenja. Sa ovim metodom se vise utiče na razvoj snage
nego brzine zbog same hereditarnosti odnosno genetske uslovljenosti ove dve motoričke
sposobnosti tj.veće mogućnosti uticaja na snagu nego na brzinu metodama treninga snage
(Zatsiorsky 1995).
Uporedna analiza treninga sa spoljašnjim opterećenjem i udarnog metoda treninga je
pokazala kontraverzne rezlultate u dosadašnjim istraživanjima. Protokoli sa pliometrijskim
metodom treninga (PMT) su se pokazali efikasnijim u istraživanjima (Verkhoshanski i Tatyan,
1983), jednako efikasnim (Adams i sar., 1992; Anderst i sar., 1994; Ioannis i sar., 2000), pa čak i
manje efikasnim (Stone-a I O'Bryant, 1986 i Verkhoshanski i Tatyan, 1983 (primenjivan drugi
eksperimentalni tretman PMT)) nego trening sa spoljašnjim opterećenjem u poboljšanju
skočnosti.Kombinacija pliometrijskih vežbi i treninga sa opterećenjem je povećavala (Adams i
sar.1992; Baur i sar., 1990., Behm i Sale, 1993; Ioannis i sar., 2000; Chu, 1996) ili održavala
skočnost (Stone i O'Bryant, 1986.). Adams i sar. (1992) su predložili kombinovani trening, kao
sredstvo najefikasnijeg napretka, dok Clutch I sar. (1983) nisu dožli do sličnih zaključaka kao
Ioannis i sar. (2000) koji su predlagali kombinovani trening kao sredstvo razvoja mišićne snage.
Čini se da na različitost rezultata istraživanja utiče dosta faktora. Među njima treba
spomenuti različito trajanje perioda programa, različit uzrast i iskustvo ispitanika, i naravno,
različitih eksperimentalnih tretmana. Zbog navedenih diskrepancija, autor se odlučio da pokuša
da analizira gore pomenute različitosti I uticaje koji mogu da utiču na uporedivost dobijenih
rezultata. Najčešće primenjivan I predlagan period je 6 nedelja (Zatsiorsky 1995, Rahimi 2005,
Pažin, 2006), dok pojedini autori (Milanović i Jukić 2003, Birkić 2005, Redcliff i Farentino
2003, Chu 1998, kao i Allerheilegen i Rogers (1995) čak i ne predlažu kontinuiran rad u
udarnom i oštro-udarnom metodu treninga u periodu dužem od 4 . 18 nedelja (u zavisnosti od
sportskog iskustva ispitanika). Još jedan faktor ima jako bitan uticaj na uporedivost budućih
rezultata, a tiče se izbora vežbi, doziranja intenziteta, pauza, odmora i učestalosti vežbanja u toku
nedelje. Autor će se i u ovom delu voditi tipičnim šestonedeljnim programima razvoja snage,
eksplozivnosti i kombinovanim treninzima koje su primenjivali autori pre njega. Cilj rada je
utvrđivanje nivoa doprinosa različitih metoda razvoja snage na eksplozivnost nogu kod dece
uzrasta 14 godina.
Efekti različitih metoda treninga snage na eksplozivnu snagu nogu
Alispahić Nihad
4
vis imale su varijable: visina tijela, dužina ruke, kožni nabor na leđima i trbuhu, obim grudi,
dužina noge i težina tijela. Trčanje na 50 m prepone najbolje objašnjavaju varijable: visina tijela,
dijametar ručnog zgloba, obim podlaktice i kožni nabor trbuha. Najveću prediktivnu vrijednost u
bacanju kugle imale su varijable: visina tijela, obim nadlaktice i obim grudi. Atletski troboj u
cjelini može se najbolje predvidjeti na osnovu težine tijela, visine tijela, obim nadlaktice i obim
potkoljenice.
Smajić (1979)
je na uzorku od 126 studenata Fakulteta za fizičku kulturu u Sarajevu,
muškog pola i uzrasta od 20-28 godina izvršio mjerenje pomoću 17 antropometrijskih varijabli, u
cilju utvrđivanja povezanosti ovih varijabli sa rezultatima atletskih disciplina. Rezultati
regresione analize ukazuju da mali dio varijance testova antropometrijskih varijavbli učestvuju u
varijansi uspjeha pojedinih atletskih disciplina, kao i u varijanci atletskog desetoboja u cjelini.
Trčanje na 100 m ima najveću povezanost sa varijablama: težina tijela, širina ramena, srednji
obim grudnog koša i kožni nabor nadlaktice. Najveću vrijednost u predviđanju rezultata u skoku
u dalj imaju varijable: dužina noge, visina tijela, širina ramena u manifestnom prostoru i u
latentnom prostoru faktor volumena tijela. Rezultati bacanja kugle se mogu najbolje predvidjeti
prediktivnim vrijednostima varijabli: težine tijela, visine tijela, kožni nabor leđa, kožni nabor
potkoljenice, kao manifestnih varijabli, to jest latentnim dimenzijama logitudinalne
dimenzionalnosti skeleta i volumena tijela.
Radovanović (1977)
je izvršio istraživanja na uzorku od 140 učenika starosti 13
godina podijeljenih u četiri grupe:
I eksperimentalna grupa je pored redovne nastave tjelesnog odgoja trenirala u školskim
sekcijama odbojku i rukomet.
II eksperimentalna grupa je pored redovne nastave tjelesnog odgoja aktivno trenirala u
sportskim klubovima košarku, odbojku i rukomet.
III eksperimentalna grupa je bila oslobođena nastave tjelesnog odgoja.
IV eksperimentalna grupa je vježbala samo na časovima tjelesnog odgoja.
Cilj istraživanja je bio da se utvrdi koliki je uticaj obima sportskog vježbanja na
morfološki razvoj i na motoričke i funkcionalne sposobnosti učenica.
Za procenu morfološkog razvoja primenjeno je 19 antropometrijskih varijabli, za
motoričke sposobnosti 7 varijabli i za funkcionalne sposobnosti 4 varijable. Rezultati istraživanja
su pokazali da su u toku jedne kalendarske godine, najveće pozitivne transformacione promene
bile u I i II eksperimentalnoj grupi, a najmanje u III i IV eksperimentalnoj grupi.
Milanović (1980)
je na uzorku od 194 ispitanika muškog pola starih između 20 i 23
godine primjenio 15 morfoloških i 14 motoričkih varijabli sa ciljem utvrđivanja veličine
zajedničkog uticaja morfoloških i motoričkih karakteristika na takmičarske rezultate 6 atletskih
Efekti različitih metoda treninga snage na eksplozivnu snagu nogu
Alispahić Nihad
5
disciplina. Metodom kanoničke korelacione analize dobivena su 4 para značajnih kanoničkih
dimenzija na temelju kojih je autor došao do sljedećih zaključaka:
-
Morfološka superiornost u mjerama longitudinalne, transverzalne i volumenske
dimenzionalnosti tijela iz koje su isključeni simptomi adipoznosti (količina potkožnog
masnog tkiva) i motorički status definisan dimenzijama apsolutne i relativne eksplozivne
snage i agilnosti, determiniraju visoke rezultate u bacanju koplja, a posebno u bacanju
kugle.
-
Osobe koje imaju veći motorički kapacitet u dimenzijama brzinske snage, eksplozivne
snage relativnog tipa, fleksibilnosti i agilnosti i čiji se morfološki status odlikuje visokim
vrijednostima u mjerama ukupne a posebno balastne mišićne mase, kao i mjerama
cirkularne dimenzionalnosti, imaju veću mogućnost da postignu bolje rezultate u trčanju
na 100m i skok u dalj.
Ivančević (1988)
je vršila istraživanje u kojem analizira povezanost morfoloških
karakteristika i eksplozivne snage kod mladih žena starosti od 19 do 25 godina. Dobiveni su
rezultati koji ukazuju na visok uticaj longitudinalne i transferzalne dimenzionalnosti skeleta na
skok uvis. Ove dvije dimenzije, kao i volumen i masa tijela, povoljno utječu na bacanja, dok
potkožno masno tkivo, sa nekim mjerama opsega i težinom tijela, otežava postizanje dobrih
rezultata u skokovima i sprintu u kojima se manifestuje relativna eksplozivna snaga.
