1
Biljana Janićijević
Marija Živković
Anđela Nešić
Filozofski fakultet
Kosovska Mitrovica
Zastupljenost predrasuda i stereotipa prema pripadnicima određenih
etničkih grupa kod studenata Prištinskog Univerziteta u Kosovskoj
Mitrovici
Uvod
Među najraširenije, ali ujedno i najopasnije oblike društvenog ponašanja kojim se
socijalna psihologija bavi, zasigurno spadaju predrasude (Aronson, Wilson i Akert, 2005).
Iako postoji mnogo definicija predrasude, ono što im je zajedničko jeste njihova socijalna
orijentacija prema svim članovima neke grupe ili prema nekim pojedincima i to zbog njihove
pripadnosti određenoj grupi (Brown, 1995). Iz toga proizlazi da predrasude mogu biti i
pozitivne i negativne. Najčešće o njima govorimo u nešto užem smislu, pri čemu se one
smatraju neopravdanim negativnim stavovima prema pojedincima, koji se baziraju na
pripadnosti pojedinca određenoj grupi (Worchel i sur., 1988., prema Brown, 1995). Većina
definicija uključuje činjenicu da su predrasude neprecizne generalizacije te da su pogrešne i
iracionalne. No, važno je razlikovati predrasude od tzv. pogrešnih pojmova jer se ovi pojmovi
zasnivaju na pogrešnim informacijama i vrlo brzo iščezavaju dotokom novih, informacija
(Rot, 1983). Naprotiv, predrasude se uporno održavaju i nisu osjetljive na suprotne
informacije i činjenice. U socijalnoj psihologiji se, zbog sveopšte raširenosti i velikog
značenja za društveni život, najveća pažnja posvećuje istraživanjima etnikih ili rasnih
predrasuda. To su predrasude koje se temelje na pripadnosti neke grupe ili pojedinca
određenoj naciji ili rasi. Predrasude su vrsta stavova te su kao i ostali stavovi, stečene.
Predrasuda može neku osobu
učiniti sklonom
da se ponaša ili na povoljan ili na nepovoljan
način, budući da se to može pokazati kao davanje prednosti samome sebi ili vlastitoj grupi
i
2
kao pokušaj da se naškodi drugoj grupi. Ponašanje koje proizlazi iz predrasudnih stavova
može poprimiti, i stvarno poprima, raznolike oblike koji rezultiraju različitim stupnjevima
nepravednih postupaka.
U najširem značenju predrasude su tvrdnje uz koje se pridružuju uverenost u njihovu tačnost
– iako te tvrdnje nisu potkrepljene činjenicama niti zasnovane na argumentima nego su
donesene bez prethodnog proveravanja njihove tačnosti i bez prethodnog razmišljanja o tome.
Predrasude su sudovi koji se donose bez prethodnog rasuđivanja.
Predrasude su negativan stav ili niz stavova prema svima ili o većini članova
neke grupe.
Noviji nalazi govore da se predrasude stiču tokom života socijalnim učenjem, najčešće
učenjem po modelu. Tako se pokazalo da deca često usvoje predrasude pre nego što razviju
kognitivne sposobnosti ili se nađu u socijalnim okolnostima adekvatnim za razvoj vlastitih
stavova (Monteith, 2000). Sistematska istraživanja ovog problema pokazuju da se
predrasude kod većine dece počinju oblikovati u trećoj ili četvrtoj godini (Lindzey i Aronson,
1985).
Postoji više pokušaja objašnjenja izvora predrasuda. Jedan od popularnijih ali istovremeno i
jednostavnijih je Tajfelova postavka da članstvo u grupi može samo po sebi biti važan uzrok
koji doprinosi predrasudama i diskriminaciji, pri tome se obaziremo na dva slučaja: 1.
međugrupno takmičenje; 2. socijalna kategorizacija koja rezultira pozitivnom pristrasnošću
prema bliskoj grupi i negativnom pristrasnošću prema daljoj grupi (Tajfel, 1981). Socijalna
kategorizacija uzrokuje da pojedinci: percipiraju veće sličnosti unutar vlastite grupe i veće
razlike između bliske i dalje grupe od onih koje stvarno postoje; vrjednuju sebe i upoređuju
se u odnosu na vlastitu grupu u potrazi za pozitivnim socijalnim identitetom. Tajfel (1981) je
u literature uveo i pojam
paradigma minimalnog članstva u grupi
po kojoj je i samo
članstvo u grupi dovoljan uslov za javljanje međugrupne diskriminacije.
Samao članstvo u grupi može u određenoj meri uticati na pojavu predrasuda i diskriminacije,
međutim u specifičnim situacijama postoje i drugi faktori koji imaju učešće u formiranju istih
kao i variranju njihovog intenziteta. Allport (1954) je jedan od autora koji je najpreglednije
prikazao faktore nastanka predrasuda kroz određene teorije. Dosadašnji nalazi istraživanja
pokazuju da su u najvećem broju slućajeva Romi etnička grupa sa uz koje vežu najnegativnije
