UNIVERZITET
“Union - Nikola Tesla”
FAKULTET ZA POSLOVNE STUDIJE I PRAVO
BEOGRAD
SEMINARSKI RAD
Predmet:Radno pravo
Tema:“Kolektivni ugovori „
Mentor:
Student:
,
Sarajevo, 2014.godine
2
SADRŽAJ:
1. UVOD…………………………………………………………………..3
2. KOLEKTIVNI UGOVORI…………………………………………….4
2.1. Opći pojam i obilježja kolektovnog ugovora…………………….. 5
2.2. Odnosi kolektivnog ugovora i ugovora o radu……………………6
2.3. Značaj kolektivnog ugovaranja……………………………………7
2.4. Pravna priroda kolektivnog ugovora………………………………8
2.4.1. Ugovorna teorija…………………………………………….9
2.4.2. Statusna-vanugovorna teorija……………………………. 10
2.4.3. Mješovita teorija – teorija dupliciteta………………………10
2.5. Kolektivni ugovori u Bosni i Hercegovini……………………......11
2.5.1. Predmet i sadržina kolektivnog ugovora……………….....11
2.5.2. Vrste kolektivnog ugovora………………………………..12
3. Kolektivni ugovori u Republici Srpskoj……………………………..13
4. Kolektivni ugovori u praksi………………………………………….15
5. Zaključak……………………………………………………………16
6. Literatura……………………………………………………………17
UVOD
4
2.
KOLEKTIVNI UGOVORI
Kolektivni ugovori su specifičan izvor radnog prava, kojim se na poseban način regulišu
pitanja iz oblasti rada i radnih odnosa radnika i službenika. Za razliku od ranijeg stanja, kada
se ovim izvorima nije u našem pravu pridavao neki značaj, oni, sve više, postaju nezaobilazan
izvor radnog prava i u našem pravnom sistemu, pa će se kao takvi i ovdje razmatrati. Nakon
opšteg osvrta na njihov razvoj i pojam, posebno će se obraditi: 1) njohov pravni učinak, 2)
njihov odnos prema ugovoru o radu, 3) pravni režim kolektivnih ugovora, 4) oravna priroda
kolektivnih ugovora i 5) kolektivni ugovori ko nas.
Istorijski posmatrano, kolektivni ugovori kao samostalni, pravno priznati izvori prava i
ibaveza iz radnog odnosa, relativno su novijeg porijekla, jer se javlja tek u drugoj polovini
XIX vijeka. Radnici su prvo ostvarili pravo sindikalnog organizovanja, pa zatim je došlo do
početka procesa sporazumijevanja sindikata i vlasnika sredstava rada o uslovima rada i života.
Istina, kolektivni ugovori na početku tog procesa nemaju pravnu snagu, zaključuju se na
osnovu saglasnosti zainteresovanih strana. Mnogo kasnije, kolekivni ugovori priznati su od
legislative koja im tim priznaje daje pravnu snagu i zaštitu.
Prvi kolektivni ugovor između radnika i poslodavca o utvrđivanju visine satnice, radnog
vremena i ostalih uslova rada zaključuju se u Engleskoj što je rezultat najveće tradicije
radničkog pokreta. U Francuskoj za tekstilnu industriju Liona prvi kolektivni ugovor je
zaključen još 1831. godine u tipografskoj industriji Pariza. Kolektivni ugovori javljaju se u
Njemačkoj 1873, a u Austriji 1898.godine. Interesantno je da je u Njemačkoj samo tokom
1906. Godine zaključeno preko četri hiljade kolektivnih ugovora.
Poslije priznavanja kolektivnih ugovora od strane jurisprudencije, osnosno sudske prakse,
dolazi do priznavanja kolektivnih ugovora i od strane država, što se dešava tek po savršetku
Prvog svjetsko rata ( Njemačka – 1918, Francuska – 1919, Austrija - 1919, Italija – 1926,
Holandija – 1927, Švedska 1928, itd.). Unišenjem odredbi kolektivnim ugovorima u
zakonodavstvu navedenih i drugih zemalja oni dobiju status izvora radnog prava.
Dalji razvoj kolektivnog ugovaranja karakteriše sve šira materija koja se “provjerava” od
strane države da se reguliše u ovome postupku. Zbog toga dolazi do stalnog rasta značaja
kolektivnih ugovora. U savremenim zemljama, kolektivni ugovori su nezamjenjiv instrument
za uspostavljanje i utvrđivanje uslova u random odnosu čitave grupe, struke ili čak privredne
grane, radnika inamještenika. To potvrđuje sama praksa, jer je ona potvrdila njihovu
efikasnot, što rezultiralo raspostranjenim mišljenjem da kolektivno ugovaranje “treba i dalje
razvijati i favorizovati”. Kolektivni ugovori su najprikladniji oravni oblik za brže reagovanje i
samog zakonodavca na novonastale situacije u sve složenijim savremenim uslovima procesa
rada, koji su sve brojniji i iskrsavaju na raznim područjima, na kojima se može brže i
efikasnije djelovati pomoću institute kolektivnog ugovaranja.
Na teritoriji na kojoj je obrazovana stara Jugoslavija nije bilo razvijeno kolektivno
ugovaranje, izuzev na austijskom pravnom području. U staroj Jugoslaviji kolektivni ugovori
se prvi put spominju u Zakonu o radnjama od 1931.godine i Uredbom o utvrđivanju
minimalnih satnica, zaključenju kolektivnih ugovora, podmirenju i arbitraži od 1939. Godine.
Za vrijeme postojanja SFRJ, kolektivno ugovaranje je (1) imalo kratkotrajnu primjenu, koja je
prestala već 1946. godine od kada nastaje (2) period razvoja novog zakonodavstva o radu.
Iako je u Uredbi o zasnivanju i prestanku radnih odnosa od 1948. Godine bilo predviđeno da
5
se ugovor o radu može uaključiti i kao kolektivni ugovor, sa cijelim kolektivom preko
sindikalne organizacije, ipak praksa kolektivnog ugovaranja nije zaživjela. To je posljedica
dominacije zakonodavne regulative u ovoj oblasti za razliku od prakse, odnosno procesa koji
se odvijaju u drugim zemljama zapadne Evrope i svijeta.
1
Za razliku od prakse u radnim organizacijama, kolektivni ugovori o radu bili su prihvaćeni za
regulisanje uslova rada,prava i obaveza radanika kod privatnih poslodavaca, što je ostalo
karakteristika radnih odnosa SFRJ za vrijeme njenog bitisanja. To je materija republičkih
zakona o radnim odnosima koji sadrže više odredbi o kolektivnim ugovorima, što se
uaključuju između odgovarajućeg sindikalnog organa i komore.
Ovaj period vrlo ograničene primjene kolektivnog ugovaranja, završava se (3) donošenjem
opštih republičkih i pokrajinskih kolektivnih ugovora na osnovu koji slijedi zaključivanje
kolektivnih ugovora po granama, odnosno djelatnostima. Ovaj process započet je 1990.godine
čiji je rezultat donošenje brojnih kolektivnih ugovora koji predstavljaju pos vim svojim
obilježjima izvore radnog prava, koje kao takve treba id a tretira teorija radnog prava
2
2.1. Opći pojam i obilježja kolektivnih ugovora
Opšti pojam kolektivnih ugovora nalazi se u zakonodavstvu više zemalja. Bitnih razlika među
njima nema, jer su njegovi subjekti, kao i sadržaj u pravilu, istovjetni. Ipak se čini uputnim da
se pođe u definisanju kolektivnog ugovora od definicije rada od 1951. Godine, prema kojoj se
pod kolektivnim ugovorom podrazumijeva svaki pismeni sporazum koji se donosi na uslove
rada i zaposlenja, zaključen između poslodavca, grupe poslodavaca ili i jedne ili više
organizacija i jedne ili više reprezentativnih organizacije radnika ili, u odstutnosti takvih
organizacija, predstavnik organizacija radnika ili, u odsutnosti takvih organizacija,
predstavnik zainteresovanih radnika koji su pravovoljno izabrani od strane ovih posljednjih,
naravno, saglasano nacionalnim propisima, s druge strane.
U skladu s ovom definicijom, u teoriji i zakonodavstvu se kolektivni ugovori najčešće
definišu kao pismeni sporazumi, zaključeni između sindikalne organizacije, odnono
zainteresovanih radnika i poslodavaca ili grupe poslodavaca, odnosno njihovih organizacija
kojima je uređuju uslovi rad, prava i dužnosti iz radnog odnosa. U užem smislu, kolektivni
ugovori su pismeni sporazumi između sindikalne organizacije i poslodavaca o uslovima rada,
pod kojima se imaju zaključivati individualni ugovori o radu.
U teoriji radnog prava bivše SFRJ pod kolektivnim ugovorom se podrazumjevao piseni
sporazum između sindikalne organizacije, s jedne i komore, odnosno poslodavca, s druge
strane, a koji sadrži opšte odredbe o uslovima, rada, pravnim i obavezama iz radnog odnosa
između radnika i privatnog poslodavca, kao i odredbe koje se tiču prava i obaveza samih
ugovornih strana kolektivnog ugovora.
1
Dr Joško Perlain u svojoj skripti RADNO PRAVO – Osnovna pitanja radnog prava šire objašnjava razvoj
kolektivnog ugovaranja, pojam i obiljžja kolektivnih ugovora i njiove odnose prama ugovorima o radu i njihovu
pravnu prirodu (str.80-93).
2
Ovaj proces započet je donošenjem Zakona o preduzećima od 1988. Godine, Zakona o osnovnim pravima iz
radnog odnosa od 1989. I zaključivanjem Zajedničkih osnova za zaključivanje kolektivnih ugovora. Vijeće
Saveza samostalnih sindikata BiH i Privredna komora BiH, u skladu sa navedenim zakonima i Zajedničkim
osnovama, zaključili su Opšti republički kolektivni ugovor („Službeni list SR BiH“, broj 24/90).
