Sveučilište / Univerzitet "Vitez" Travnik
Fakultet pravnih nauka Travnik
Studij III ciklusa, II godina studija
Parlamentarna monarhija
Esej
Predmet:
Politički sistemi
Mentor :
doc. dr. Slađan Ajvaz
Asistent : Mirza Čaušević
Student : Mirjana Znahor
.
4
obično primjenjuju koncept
podjele moći
gdje je monarh ili nosilac izvršne
vlasti ili ima samo
ceremonijalnu ulogu. Monarhija u kojoj monarh ima apsolutnu vlast naziva se apsolutistička
monarhija.
Kao
1
najočigledniji primjer ustavne monarhije, brojni autori uzimaju
britanski
parlamentarizam
i to iz više razloga:
s obzirom da je Velika
Britanija bila najveća kolonijalna sila, svoj politički sistem
nametnula je i svojim kolonijama (od kojih su neke i danas zadržale taj sistem poput
Australije, Kanade
zbog duge tradicije koja je u britanskom načinu razmišljanja sve, a "sve stvari se mjere po
dužini i respektabilnosti sopstvene tradicije" (
prof. dr Vladimir Prvulović, "Komparativni
politički sistemi
").
Ugarska monarhija,
Otomansko Carstvo, Rusko Carstvo);
Parlamentarne (ustavne) monarhije
U nekim državama dolazi do prisilnog svrgavanja kraljevske vlasti ( npr. Francuska
revolucija) 1789.god. gdje građanstvo donosi nove političke ideje
sloboda, bratstvo i jednakost
(“ „Deklaracija o pravima čovjeka i građanina“);
obilježja parlamentarnih monarhija
: funkcije političke vlasti obavljaju parlament i vlada na čelu s premijerom ( monarh obavlja
samo protokolarne funkcije, on nema političku mod!);
-tek početkom 20.st. monarhije sve više nestaju iz političkog života ( Austro – Ugarske)
– današnje parlamentarne monarhije: Velika Britanija, Norveška, Švedska, Danska,
Nizozemska, Belgija, Španjolska, Japan
Dakle, britanski parlamentarizam bi se mogao svrstati u sistem suradnje vlasti koji postoji u
ustavnoj monarhiji, uz tradicionalni uticaj i smjenjivanje na vlasti dvije najjače političke
partije i uz tradicionalno razvijen sistem građanskih i političkih prava i osnovnih sloboda. U
Britaniji nikada nije postojao (niti sada postoji) pisani ustav u klasičnom smislu te riječi. Ova
1
Nijaz Duraković, "Uporedni politički sistemi", Pravni fakultet u Sarajevu, 2007
5
monarhija funkcioniše kao ustavna na bazi odredbi brojnih povelja, konvencija,
parlamentarnih i sudskih odluka, ugovora i drugih pravnih akata iz historije koji se odnose na
sistem vladavine, položaj i prava monarha i drugih institucija vlasti.
Za razumijevanje funkcioniranja britanskog oblika ustavne monarhije, neophodno je upoznati
se sa najvažnijim periodima njenog razvoja, kao i sa evolucijom i transformacijom njenih
osnovnih političkih institucija vlasti. Ukratko rečeno, historija Britanije predstavlja historiju
borbe različitih društvenih slojeva za vladavinu prava, a protiv apsolutističke vlasti monarha.
U tom smislu se kao
prvi stvarni demokratski pravni akt
u historiji modernih društava uopšte,
spominje engleska
Magna charta libertatum
(Velika
povelja
o
slobodama) iz 1215. godine.
Ova povelja, proglašena od strane kralja Ivana
Bez
Zemlje, zapravo predstavlja kompromis
engleskog kralja i velikaša kojim se
ograničavaju neka prava monarha
i uspostavljaju prava
kontrole i predhodne saglasnosti viših staleža sa uredbama vladara. Dakle, Velika povelja je
značajna kao prvi akt i temelj političkog procesa evolucije od apsolutizma ka
parlamentarizmu, tj. od jake kraljevske vlasti ka predstavničkom sistemu u Britaniji.
Sljedeći važan korak ka uspostavljanju ustavne monarhije i ograničenju apsolutne vlasti kralja
u Britaniji, bilo je usvajanje akta
The Articles of the Barons
iste godine kada je usvojena i
Velika povelja (1215. godine), što je za jedan sloj britanskog društva (grofove i visoku
aristokratiju) značilo zaštitu od ne kontrolisanih zahvata engleskog kralja u posjede barona.
Međutim, oba ova akta (iako su imala značaj u zaštiti "društvenih" interesa jednog sloja
društva - aristokratije), imala su ograničen domet, jer nisu štitili interese širokih narodnih
masa.
Taj važan ustavnoravni posao utvrđivanja i izgradnje pravnih osnova monarhističkog uređenja
u Britaniji nastavljen je mnogo kasnije,
2
usvajanjem značajnih dokumenata -
Peticije o
pravima
(1628),
Habeas Corpus Act
-a (1679.) i
Bill of rights
(1689). Tim aktima nazirao se
začetak budućeg britanskog parlamentarizma, jer je uspostavljen
Dom lordova
i Dom komuna
koji, u manje-više nepromjenjenom obliku, postoje i danas u Britaniji. Također, definitivno je
ukinuto i dotadašnje kraljevsko pravo na veto (u 18
.
vijeku), čime se Parlamentu obezbjeđuje
centralna pozicija u oblasti donošenja zakona, tj. njegova zakonodavna vlast. U teoriji države
i nauci ustavnog prava veoma često se ističe da je parlamentarni sistem jedan od najstabilnijih
sistema te da pripada umjerenom tipu podjele državne vlasti, znatno blažem nego što je to
2
Jovanović, Dimitrijević, Popović (1998). Suvremeni politički sistemi, Podgorica , Pravni fakultet
