NASTANAK SOCIOLOGIJE KAO IZRAZ I POTREBA NAUČNO –
RACIONALNOG REŠAVANJA DRUŠTVENE KRIZE
Bilo je u istoriji razvoja globalnog društva više poznatih i značajnig kriza kao npr.
krstaški, peloponeski ratovi, prelaz iz robovlasničkog u feudalno društvo, pad zapadnog
rimskog carstva, kao i drugih kriza i razmeđa, ali društvena kriza sa kraja 18. i početkom
19. stoleća koju karakteriše prelaz iz jedne feudalno teokratske u liberalno –
kapitalističku društvenu strukturu, karakterisala je razvijena društvena svest, podstaknuta
humanizmom i renesansom, da se kriza pokuša rešiti na jedan umno – racionalan i
sistematsko naučan način. Naime, nedostajala je jedna posebna naučna disciplina u vidu
jedinstvene nauke o društvu i zakonitostima društvenih promena, a to je sociologija.
Zaista sociologija se, istorijski, pojavljuje sredinom 19. veka u kriznim vremenima,
prelaza iz tradicionalnih agrarnih i ruralnih društava u moderna industrijska i građanska
društva. Tada je sociologija kao nauka o društvu postala veoma potrebna, jer je trebalo
celovito i sveobuhvatno objasniti čitav sklop radikalnih civilizacijskih promena u
prethodnom načinu društvenog života koji je imao više od hiljadu godina svog razvoja.
Ranije konstituisane društvene nauke – pravna nauka, filozofija, psihologija, istorija,
ekonomija, nisu bile dovoljne da misaono i istraživački obuhvate sve bitne aspekte
pomenutih civilizacijskih promena, koje su za mnoge bile iznenađujuće i predstavljale su
bolnu nepoznanicu. Iako nisu bile dovoljne već postojeće navedene nauke su, uz ranije
izgrađenu racionalističko prosvetiteljsku filozofiju, bile neophodan preduslov, kako u u
kulturno – istorijskom, tako još više u teorijsko – metodološkom pogledu, za
konstituisanje sociologije kao posebne i najopštije nauke o društvu. Sociologija se, dakle,
konstituiše, tek onda kada je bilo neophodno potrebno, ali i realno moguće u kriznom
periodu prelaza iz tradicionalno ruralne i agrarne, u modernu industrijsku i građevinsko
liberalnu
1
civilizaciju i to u najrazvijenijim Zapadnim državama: Francuskoj, Engleskoj,
SAD, i Nemačkoj.
Temelj sociologiji kao zasebnoj naučnoj disciplini najneposrednije postavljaju
teoretičari Sen Simon, Ogist Kant, Karl Marks i Herbert Spenser. Međutim sociologija,
ipak, postoje moderna nauka, tek, krajem 19. i početkom 20. stoleća sa naučno –
teorijskim delima njenih klasika Emila Dirkema i Marksa Vebera.
Međutim kao neposredni osnivač sociologije kod najvećeg broja teoretičara
navode se i i stiče Ogist Kant zato što je prvi uveo sam termin sociologija i tako ovoj
nauci dao ime, koje je kasnije i sve do danas opšteprihvaćeno u naučnoj nomenklaturi.
Inače reč sociologija predstavlja složenicu od latinske reči
societas
što znači društvo i
1
Šta je liberalizam i koja je njegova suština?Na ovo pitanje može se odgovoriti kratkom definicijom koju
navodi dr. Ljubomir Tadić, a ona glasi: Liberalizam je ideologija privatnosti (vidi Ljubomir Tadić,
Tradicija i revolucija
, Beograd,1979,str.233.). Osnovna ustanova liberalizma je privatna svojina.Ona ima
svoje filozofsko utemeljenje.Njen izvor je princip samoodržanja, a to je prirodno - pravni princip.Ona je
oslonac i baza slobode pojedinca.Iz nje je izvedeno načelo individualnosti i po tome je pojedinac važniji od
države, jer su prava pojedinca nastala pre prava države. Ovakvom položaju pojedinca bila je potrebna
država novog tipa tj.liberalna država, umesto ranije despotske države.
grčke reči
logos
koja označava reč, pojam, nauku i kao takav se ustalio u stručnoj i široj
komunikaciji.
1.Istorijski razvoj i nastanak sociologije
Osnovna misao koja se može izreći za istorijski razvoj i nastanak sociologije kao
samostalne nauke jeste da ona ima svoju dugu predistoriju nastajanja, a kratak istorijski
razvoj od njenog konstituisanja (konstituisana je 50 – tih godina 19. stoleća, ima svega
150 godina).
Polazeći od osnovne paradigme u nauci da moderna društvena nauka počiva na
racionalnoj sintezi jasnih i iskustveno proverljivih iskaza koji su logički sistematizovani u
celovita učenja o pojedinim društvenim pitanjima i proverenog iskustva koje potvrđuje
dotična učenja, onda se najstariji koreni modernih društvenih nauka prvi put susreću tek u
antičkoj Grčkoj. Ono što se pre starih Grka znalo o razmišljanju o društvu, ili sadržini
fragmentarnih zapisa najstarijih pravnih propisa, egipatskih javnih pisara, Hamurabijev
zakonik, hebrejski pravni kodeksi, kao i kineske moralno – religijske i tradicijske
poduke, stari mitovi, epovi, učenja raznih proroka, u najboljem slučaju predstavljaju
zanimljivu građu i razmišljanja u tom periodu istorije.
Međutim pronađeni istočnjački zapisi nemaju sistematski karakter, niti zaokruženi
oblik društvene teorije koja bi mogla da objašnjava ono o čemu se u njima govori.
Opšteprihvaćen stav je da istočnjačke despotije, sa bespogovornim autoritetom vladara,
krutim kastinskim uređenjem, sa rigidnim pravom i mističnom religijom, nisu ostavljali
ni minimalnog prostora za iole slobodnije kritičko – kreativno mišljenje, bez kojeg
racionalna društvena teorija nije moguća.
Sasvim je suprotna situacija u staroj Grčkoj čija je socijalna misao postala prvi
istinski temelj svih modernih nauka, pa i sociologije. Tek u staroj Grčkoj stekli su se
neophodni uslovi za racionalnu i opštu društvenu teoriju. Antička grčka civilizacija se
rađa na Egejskom arhipelagu, u kulturno najrazvijenijem delu Sredozemlja, na mestu
dodira drugih starijih civilizacija; egipatske, persijske, hebrejske i baštini njihove
najvrednije tekovine, ali i utiče na njih. Ta kultura je bila otvorena za uticaje spolja, jer
izrasta na prostoru pogodnom za svestranu komunikaciju ljudi, naroda i država. Živ
pomorski saobraćaj i trgovina koja prvi put koristi novac kao sredstvo, čine specifičnu
društvenu podlogu za male grčke državice, tzv.
polise
u kojim se razvija racionalna
filozofsko – teorijska misao koja se vremenom širi na druge kulture.
nastanku čoveka i društva, koja su društvo shvatala više kao tvorevinu više sile,
predstavlja nesumnjivo napredak. Njen značaj je politički, jer je ona prva dala osnov za
politički zahtev za izvesnom merom slobode pojedinca u društvu koji je i danas
aktuelan.Na kraju treba istaći činjenicu da su sofisti predstavljali u antičkoj filozofiji onaj
pravac u prilaženju društvu i društvenoj problematici koji je u suštini bio kritički i
oslanjao se izričito na iskustvo i razum pri razmatranju u to vreme postojećeg društva i
ostalih društvenih ustanova, pre svega države.
Platon
(427 – 347) je bio kao i njegov učitelj Sokrat
2
veliki kritičar sofista i prvi
je i dao u antičkoj Grčkoj celovito delo o društvenim pitanjima svojim spisom
Država.
U
Državi se Platon suprotstavlja sofističkom shvatanju o nastanku države društvenim
ugovorom i teorijom da država i zakoni nastaju iz neophodnosti da se zadovolje
mnogostruke ljudske potrebe koje pojedinac sam ne može zadovoljiti.
Po njegovom
shvatanju čovek se ujedinjuje sa ostalim ljudima u naseobine da bi se međusobno
pomagali i tako nastaje država. Ustvari po opštem filozofkom shvatanju
Platon je
bio
objektivni idealista
. On je društvo shvatio kao odraz večitih ideja, koje postoje
nezavisno od stvarnosti. Inače, pretežno se bavio proučavanjem države kao
najneposrednijim i najznačajnijim pojavnim oblikom društva. U svojim delima
nastojao je da da sliku idealnog društva i države. Međutim, on ne daje samo sliku
idealnog društva i države. Naprotiv, on se zalaže za „pravednu državu“, za koju
sam kaže da ne postoji u stvarnosti, već nju treba da stvore ljudi, ako budu
vaspitani u određenom pravcu.
U
Državi
Platon daje sliku idealnog društva.
3
To društvo sastoji se iz tri klase:
upravljača, koju čine filozofi, klase vojnika – čuvara i klase proizvođača. Prve dve
klase nemaju ni privatnu svojinu ni porodicu. Država strogo reguliše sav život
građana čak i sklapanje braka i rađanje dece.Vaspitanje dece je posebna dužnost
države.
U „Zakonima“ Platon daje nešto realniju sliku društva. On se više ne zalaže za
onako strogu podelu na klase, kakvu je izložio u „Državi“, već preporučuje samo
ravnomerniju raspodelu zemlje među porodicama iz kojih se sastoji država.
Značaj Platona za sociologiju sastoji se u tome što je utvrdio neke istine, tj.
došao do značajnih društveno – naučnih konstatacija. Ukratko rečeno Platonov
značaj kao preteče sociologije sastoji se, pre svega,u tome što je utvrdio da u društvu
postoji podela rada i uvideo njen značaj za društvo i čoveka. On je ukazao prvi na
činjenicu da
čovek usled podele rada postaje zavisan od društva.
Isto tako on je
anticipirao i kasnije saznanje o klasnoj borbi u društvu koje nastaje kao rezultat klasnog
antagonizma, izrekom da se „svaka država sastoji od dve države, koje međusobno ratuju,
države bogatih i države siromašnih“.Pored ovoga Platon je ukazao još i na
značaj
2
O učenju Sokrata se ne zna mnogo, osim da je bio protivnik demokratije smatrajući da su mase
nesposobne za vladavinu, a politiku tesno vezivao za moral, smatrajući da se treba pokoravati prirodnom
pravu kao volji bogova , i odreći poslušnost pozitivnom pravu ako je ono suprotno prirodnom. Međutim, o
Platonu se mnogo više zna jer su sva njegova dela sačuvana.
3
Platon je bio dobar poznavalac njemu savremene stvarnosti. Njemu savremeno društvo nije bilo
nepoznato, i pošto nije sa njim bio zadovoljan dao je sliku idealnog društva za koje se zalagao.
vaspitanja
za društvo, kao i na značaj društvene svesti, naročito religije,. Uvideo je i
značaj broja stanovnika i njihovog množenja za društvo, tj. državu, kao i značaj
geografskih faktora za razvoj društva.
4
Aristotel
(384 – 322) iako Platonov učenik, svojim shvatanjim uopšte, a posebno
svojim shvatanjima o društvu i pojedinim društvenim pojavama u mnogome se razlikuje
od svog učitelja.Te razlike u Aristotelovim shvatanjim u odnosu na shvatanja Platona,
nastale su kao posledica, u prvom redu promenjenih društvenih prilika u Grčkoj tog
perioda. Naime, Aristotel živi u periodu raspada stare Grčke na čelu sa Atinom,
ispunjenom dubokim klasnim previranjima, međukalsnom borbom, i pobedom mlade
Makedonske države. Sve ovo je ostavilo vidni uticaj na poglede Aristotela i uticalo da se
oni u mnogo čemu razlikuju od Platonovih pogleda.
Pre svega, Aristotel je u svojim
shvatanjima o pojedinim društvenim pojavama mnogo realističniji od svog učitelja
Platona. Njegov napor na proučavanje države bio je usmeren na otkrivanje
stvarnog društva i države kao i stvarnih zakona koji u njima vladaju. U tom cilju on
je i sakupljao ustave grčkih državica i sakupio 150 ustava od kojih je najznačajnij
Atinski ustav. Inače, njegovo najznačajnije delo je
Politika
.
5
Aristotelov realizam dolazi do izražaja, pre svega, u tvrdnji, da
ne postoji
apsolutno najbolja država odnosno društvo
, već da postoji
samo
relativno najbolja
država
, odnosno društvo, najbolja za određene i najbolje prilike.A za takvu najbolju
državu, odnosno društvo, on smatra onu državu, tj. društvo u kome postoje dve
klase: klasa upravljača i klasa robova. Upravljači se bave intelektualnim radom i
upravljanjem, a robovi radom. Pripadnost jednoj ili drugoj klasi određena je
telesnim osobinama ljudi koje imaju od rođenja pa su robovi predodređeni za
fizički rad, a upravljači – slobodni građani predodređeni su da se bave umnim
radom, politikom i umetnošću.Zbog ove svoje tvrdnje da se ljudi predodređeni
rađaju, jedni da budu gospodari a drugi da budu robovi, i da osnovu te podele čine
telesne urođene razlike, Aristotel je smatran osnivačem rasističke teorije u
najgrubljem vidu.
Međutim Aristotelu pripada zasluga i za pozitivne doprinose nauci.On je
prvi podrobno
razradio pojavu društvenih revolucija i utvrdio da revolucije nastaju
usled borbe nejednakih klasa
.
Njegov pozitivan doprinos nauci predstavlja i njegovo
objašnjenje oblika političkog režima, jer je on oblike političkog režima izvodio iz načina
proizvodnje, klasnih razlika i drugih društvenih uzroka.
Aristotel je isto tako prvi
ukazao na podelu društvenih zajednica n porodicu, naselje i državu, i začetak je
učnja o monogamskoj patrijarhalnoj porodici kao klici celokupnog ljudskog
društva.
Nasuprot Platonu, on je branio nužnost ustanove privatne svojine i posebne
porodice.U oblasti ekonomije Aristotel je utvrdio razlike između upotrebne vrednosti i
prometne vrednosti kao i razliku između vrsta razmene sve do novčane.Isto tako utvrdio
je i tri funkcije novca i to: funkciju mere vrednosti, funkciju razmene i funkciju
4
O Platonovim razmišljanjima značajnim za sociologiju vidi: Platon,
Država
, „Kultura“, Beograd,
1970.,str, 4 – 7 , 9 – 13, 134 – 138.
5
Vidi: Aristotel,
Politika
, Kultura, Beograd,1970.,str.4 – 7, 9 – 13, 134 – 138.
