Srednjevekovna književnost
Radmila Marinković
Do primanja hrišćanstva Srbi su imali jedinstvenu kulturu duge tradicije i snage koja je poticala
iz jednakosti i sličnosti s brojnim slovenskim plemenima. Postojao je jedan jezik i jedan poetski
sistema, kojim su usmeno izražavane sve potrebe plemenskog života. Tokom seoba i
nastanjivanja na Balkanu, razvijala se istorijska svest koja je rađala usmenu epiku, proznu i
poetsku.
Susret sa hrišćanskom kulturom upoznao je Srbe s potpuno različitim poetskim sistemom, koji se
stotinama godina razvijao na hebrejsko-helenskim osnovama i iskazivao jezikom koji se smatrao
svetim. Nastaće kulturni tip sa dva vida, starim tradicijskim i usmenim, i novim, hrišćansko-
civilizacijskim i pismenim. Među njima nastaju različiti oblici kontakat, mešanja i prožimanja,
dok se ne uspostavi kulturni sklop koji počiva na oba vida kulture i na njihovom produktivnom
odnosu. Oni ne dolaze u koliziju jer imaju jasno razdvojene funkcije u društvu.
Pisana srpska književnost u srednjem veku predstavlja poseban književni sistem, i što se tiče
tipologije, i poetike, i književnih žanrova, taj sistem je nastavak i dalje razvijanje
staroslovenskog nasleđa, stvorenog za novohristijanizovane Slovene na ranovizantijskim
uzorima, a na svetom slovenskom jeziku - staroslovenskom, koji je nadnacionalan, kao i
literatura njime pisana, te se brzo i lako širi među Slovenima. Najpre su prevedeni obredni i
biblijski tekstovi, a uskoro i druga dela neophodna za razvijen hrišćanski život, među kojima i
velika dela hrišćanske poezije, retorike i dogmatike. Ali, i sva ostala znanja iz tadašnjih nauka,
istorijska, zemljopisna, medicinska, ulaze u ovaj opšti slovenski fond, a isto tako i poučna i
zabavna lektira mediteransko-azijskog sveta, kao što su čuvena
Knjiga o Varlaamu i Joasafu
,
Stefanit i Ihnilat
,
Fiziolog
, legende o Aleksiju Božjem čoveku, o svetom Đorđu, priča o čoveku
koji je svoju dušu prodao đavolu, priča o premudrom Akiru, ciklus priča o Solomonu i druge
pripovetke kao i veoma razvijena apokrifna produkcija. Sve, dakle, dela koja su se u isto vreme
širila Evropom na njoj zajedničkom latinskom jeziku. Posredstvom ove literature Srbi su,
zajedno s ostalim pravoslavnim Slovenima, ulazili u širok krug evropsko-mediteranske kulture,
na ovoj lektiri se vaspitavali u hrišćanskoj religioznosti i sticali sva tada potrebna znanja iz
raznih oblasti. Bila je to u punom smislu reči "literatura posrednica", kako je naziva D. S.
Lihačev.
Ali ova literatura, koja je Slovene obrazovala i bila im lektira, neće u potpunosti uticati na
njihovo originalno stvaranje. Kada budu obrađivali svoje, slovenske teme, oni će koristiti samo
onaj uži vid te literature, one žanrove i onu poetiku kojima se slavi svetački kult, jer su prvi
junaci slovenske književnosti bili tvorci slovenske pismenosti i književnog jezika, Ćirilo i
Metodije i njihovi slovenski učenici, koje je mlada slovenska crkva smatrala svetiteljima. Te
obredne vrste jesu: hagiografija, homiletika, himnografija, ili, prema slovenskim nazivima: žitije,
pohvala, služba. U stvari, to su - proza, retorika, poezija. Činjenica da su prva dela slovenske
produkcije obrađena u kanonskim oblicima obredne književnosti i da je jezik literature obredni,
sveti jezik Slovena, odredila je karakter daljeg slovenskog književnog stvaranja. To je duhovna
literatura, ozbiljna, misaona, etička, ona postavlja suštinska pitanja čovekove egzistencije. S
druge strane, tretirajući istinite događaje ona je istorijski odgovorna. Staroslovenska književnost
postala je slovenska klasika s bogatim svetom ideja, razrađenom poetikom i poetskim jezikom.
Ona će biti model za slovenske nacionalne književnosti u srednjem veku, u prvom redu za srpsku
književnost. Sve što se u srpskoj pisanoj književnosti originalno stvara, ostaje u tom sistemu: u
okviru obrednih vrsta - vanobredni sadržaji, u sistemu stvorenom za verske potrebe izražava se
svaka nova sadržina.
Ovim sistemom književnih žanrova nisu se mogla izraziti individualna ljudska osećanja i
svetovne teme, te su žanrovi usmene poezije, epske i lirske, i usmene naracije, pripovetke i
predanja, dopunjavali sistem pisanih žanrova. Zato u srednjem veku srpska pisana književnost
nije izgradila ljubavnu poeziju, uprkos vezama sa zapadnoevropskom književnošću gde je ovaj
žanr bio razvijen.
Poetsko viđenje prošlosti kroz epske likove narodnih junaka moralo je u usmenom sistemu biti
veoma razvijeno, moralo je postojati jaka potreba za poetizacijom istorije, kad je takvo shvatanje
preuzela i pisana književna produkcija. Sveti Sava započinje seriju srpskih biografija pričajući o
svom ocu Stefanu Nemanji kao o ocu naroda i slikajući jedan patrijarhalan odnos između vladara
i podanika. Originalno srpsko književno stvaranje baviće se potom najviše opisivanjem života i
podviga slavnih ljudi, njima će biti darovani svetiteljski venci, i oni će postati uzor moralnog
življenja, čega u toj meri i u tako sistematičnoj doslednost nema kod drugih naroda. Tako je
stvorena srpska biografika kao bitna karakteristika i posebnost srpske srednjevekovne
književnosti.
Formiranje srpske biografske književnosti dugotrajan je proces on počinje s potrebom dinastije
za svetorodnim poreklom, koje treba da bude potreba legitimiteta za uključivanje u hrišćansku
vaseljenu. Tada će se, kao i kod drugih evropskih naroda, pojaviti sveti predak i slaviće se
njegov svetački kult. Prvi takav srpski svetac jeste zetski knez Vladimir, idealan hrišćanski
vladar, koji nepravedno strada u dinastičkim borbama oko vlasti (1016). On pripada tipu kneza
mučenika, koji se javlja u ranim hrišćanskim državama feudalne Evrope, pri sukobima starih
plemenskih i novih hrišćanskih shvatanja. Kod Slovena takvi su češki knez Vaclav (ubijen 1922)
i ruski kneževi Boris i Gljeb (ubijeni 1015). Nastala sredinom 11. veka, slovenska legenda o
svetom Vladimiru sačuvana je samo u latinskom prevodu proširena pričom o ljubavi zarobljenog
Vladimira i plemenite carske kćeri Kosare, nesumnjivo uzeta iz usmene poezije.
Tip kneza mučenika iskorišćen je da bi se izgradio lik kneza pobednika. U istoriji manastira
Đurđevih stupova obrađen je lik ktitora, Stefana Nemanje, koga zla i nepravedna braća progone
zbog njegove ktitorske delatnosti, ali ga patron manastira, sveti Đorđe, spasava i pomaže mu da
se uzdigne na presto. Ova ratničko-hagiografska povest ušla je u Nemanjin proglas iz 1171.
godine kao dokaz legalnosti i njegovog preuzimanja velikožupanskog prestola srpskih zemalja i
pomorskih.
Drugačiji lik vladara naslikan je u Nemanjinom proglasu o abdikaciji iz 1186. godine, koji je
potom ušao u osnivačku
Hilandarsku povelju
(1198), gde predstavlja Nemanjinu autobiografiju.
Tu Nemanja najpre izlaže svoju državotvornu teoriju o vlasti koja je njegovim precima i njemu
data od Boga da bi štitili srpski narod. Time se vlast obezbeđuje i Nemanjinim naslednicima, te
će ova teorija ostati dominantna državna misao svih nemanjićkih vladara. U dvojnoj kompoziciji
Nemanja svoj vladarski podvig izlaže nabrajanjem ratnih uspeha i staranjem o crkvi, a moralni
podvig kroz iznijansiranu ispovest o svojoj duši i odluci da se zamonaši pod imenom Simeon.
Tako je lik vladara postao nedeljiv spoj uspešnog ratnika i visoko duhovne ličnosti, te će od tada
vladarski podvig u srpskoj literaturi biti prikazivan kao neraskidivo jedinstvo ratničkog i
moralnog podviga.
Nemanjina autobiografija osnov je za umetničko uobličavanje njegovog lika kod dvojice
njegovih sinova i biografa, Save i Stefana, koji su, svaki na svoj način, nastojali da uspostave
svetački kult svoga oca kao idejnog stuba srpske narodne i državne zajednice. Kao vladar i
Nemanjin naslednik, Stefan je žurio da oca proglasi svetim i dobije međunarodno priznanje i
kraljevsku krunu, te je odmah preradio očevu autobiografiju u biografsko kazivanje, nazivajući
ga svetim (
Druga hilandarska povelja
, 1200-1202), dok je Sava, poštujući kanonske propise kao
