1.1. PREDMET PSIHOLOGIJE
Psihologija je naučna disciplina koja sistematski proučava
i objašnjava! psihički život Čoveka. Psihički život obuhvata
psihičke procese (funkcije) ijjsjhičke osobine (dispozicije),
psihički procesi su osnovni vidovi psihičke aktivnosti i mogu
biti:
- - Saznajni (kognitivni), kao što su opažanje, pamćenje,
zaboravljanje,
mišljenje i si.,
Emocionalni (afektivni), u koje spadaju jednostavna i
složena ose-
ćanja,
- • Motivaciono-voljni (konativni), kao što su procesi
odlučivanja,
akciono usmereno ponašanje i slično.
•
Psihičke osobine (dispozicije) su relativno trajne
neuromentalne
odrednice naših doživljaja i našeg ponašanja, kao Što su
sposobnosti, inte-resovanja, crte ličnosti, temperament,
karakter itd.
Dve su vrste pojava pomoću kojih psihologija proučava
psihički
život
»
čoveka:
- Postupci i reakcije pojedinaca koje mogu opažati ostali
ljudi, tj.
manifestovano ponašanje ljudi koje je moguće objektivno
posmatrati,
1
- Sadržaji svesti ljudi, tj. unutrašnje neposredno
saznavanje koje
^ imamo mi sami i koje imaju drugi ljudi o svojim
doživljajima.
2
I . U velikom broju suvremenih uvbenika iz psihologije navodi se da je
„psihologija nauka o ponašanju". •
2 U znatnom broju suvremenih udžbenika iz psihologije navodi se daje „psihologija
nauka o stanjima i procesima svesti".
interesuju za ponašanje čoveka (pedagogija, sociologija,
organizacione nauke, fizička kultura..,). Na praktičnom planu,
psihologija ima zadatak da korisno primeni rezultate psiholoških
istraživanja u mnogim oblastima ljudskih aktivnosti, kao
PSIHOLOGIJA SPORTA
što su vaspitno-obrazovne aktivnosti, radne aktivnosti u
fabrikama, aktivnosti na planu očuvanja zdravlja ljudi, sportske
aktivnosti itd. Psihologija ljudima pomaže da oni ove aktivnosti što
efikasnije obave.
U razvitku psihologije možemo razlikovati dva razdoblja: prvo,
koje zahvata period od interesovanja za psihički život i psihičke
pojave u dalekoj prošlosti pa do sredine 19. veka, kad se o
psihološkim problemima govori prevashodno na nivou filozofskih
razmatranja i drugo, od sredine 19. veka pa do danas, kad se
psihološke pojave sagledavaju na osnovu sistematskih istraživanja
uz pomoć odgovarajućih metoda i postupaka.
U ovom drugom, novijem, periodu, pogotovo nakon što je 1879.
godine u Lajpcigu Viljem Vunt osnovao prvu psihološku
eksperimentalnu laboratoriju, dolazi do konstituisanja više
psiholoških sistema (škola i pravaca), a medu najpoznatijim su:
strukturalistička psihologija -proučava karakteristike oseta kao
elemenata svesti; geštalt psihologija -proučava opažaje i ustanovljava
da se neposredno iskustvo ne sastoji iz jednostavnih elemenata već
da rezultira iz celine odnosa i organizacije senzornih aktivnosti;
funkcionalistička psihologija - u središte stavlja proučavanje
psihičkih procesa i ponašanja tokom čovekovog prilagođavanja
na promene u okolini; psihoanaliza - težište stavlja na dinamiku
urođenih instikata i potisnutih želja; bihejvioristiČka psihologija - u
prvi plan stavlja proučavanje reakcije organizma na draži.
U Pedagoškoj enciklopediji N. Havelka ističe da ,,u devetoj
deceniji XX veka, pored još uvek produktivnog bihejviorizma i široko
popularne psihoanalize, vodeću ulogu u psihologiji imaju sledeći
pristupi: neurobi-ološki (spoljašnje ponašanje i unutrašnje
doživljavanje svodi se na neuro-biološke procese u mozgu i nervnom
sistemu), kognitivni (mentalni procesi na razne načine „obraduju" i
transformišu ulazne informacije, oblikuju i selekcionišu izlazne
odgovore), društveno-istorijski (više mentalne funkcije kao specifični
ljudski oblici psihičkog funkcionisanja razvijaju se putem procesa
interiorizacije kulturnih obrazaca praktičnog delovanja) i
humanistički (osoba je sposobna da bira svoje ciljeve i akcije, glavna
motivaciona snaga je težnja ka razvoju samoaktualizacije)."
Svi konstituisani sistemi, škole i teorijsko-metodološki pristupi
dali su i daju svoj doprinos u razvijanju psihologije, ali nijedan
pojedinačno pa ni svi zajedno još uvek ne pružaju dovoljno
kompletno objašnjenje suštine psihičke stvarnosti i ljudske ličnosti.
1.2. GRANE PSIHOLOGIJE
Danas u okviru psihološke nauke postoji veći broj teorijskih i pri-
menjenih psiholoških disciplina. Važnije teorijske discipline su: opšta
psihologija, razvojna psihologija, psihologija ličnosti, socijalna psi-
hologija, psihopatologija i psihometrija.
Opšta (generalna, sistematska) psihologija je bazična psihološka
disciplina koja sistematski proučava zakonitosti i principe javljanja,
toka i ispoljavnja psiholoških pojava. Karakteriše je eksperimentalni i
analitički pristup psihološkoj stvarnosti. Najveće domete postigla je u
istraživanju psiholoških procesa, kao što su: oseti, opažanja,
pamćenje i zaboravljanje, mišljenje, emocije, motivacija i učenje. Na
polju dispozicije, najdalje je uznapredovala u proučavanju
sposobnosti. Rezultati bazičnih eksperimentalnih istraživanja u opštoj
psihologiji imaju fundamentalni značaj za pokretanje istraživanja u
ostalim teorijskim i primenjenim psihološkim disciplinama.
Razvojna (genetička) psihologija bavi se problemima psihičkog
razvoja. Ona proučava i filogenetski razvitak (razvitak psihičkih
funkcija živih bića u toku njihove evolucije) i, pogotovo, ontogenetski
razvitak psihičkog života čoveka, kao individualni psihički razvoj od
rođenja do kraja života. U središtu proučavanja je utvrđivanje
prirode i dinamike kako razvojnih tako i regresivnih promena u
psihičkim funkcijama, dovođenje u vezu tih promena i organskih
promena u različitim periodima života, te utvrđivanje izvora
(faktora) i uslova javljanja i odvijanja promatranih psihičkih
promena.
Psihologija ličnosti je teorijska psihološka disciplina kojoj je, Za
testova koji, da bi bili dobri merni instrumenti, moraju posedovati
sledeće metrijske karakteristike: osetljivosl (kad testom možemo
izmeriti i male razlike u merenoj pojavi), pouzdanost (kad pri
ponovnom merenju iste pojave dobijamo iste ili slične rezultate),
valjanost (test je valjan ako zaista meri ono za staje namen-jen) i
objektivnost (test je objektivan ako rezultat merenja ne zavisi od onoga
ko meri).
U okviru primenjenih psiholoških disciplina mogu se kao važnije
navesti sledeće discipline: pedagoška psihologija, psihologija rada,
klinička psihologija i psihologija sporta.
Pedagoška psihologija bavi se psihološkom siranom vaspitanja i
obrazovanja. U središtu interesovanja ima psihičke aktivnosti
subjekta (učenika, nastavnika, roditelja...) realizacije vaspitno-
obrazovne delatnos-ti, a najvažnije mesto zauzimaju motivacija i
učenje. Uzrast vaspitavanih i poučavanih predstavlja osnovni kriterij
strukturiranja predmeta pedagoške psihologije, pa se posebno govori
o predškolskoj, školskoj, visokoškolskoj pedagoškoj psihologiji, te o
pedagoškoj psihologiji odraslih. Na svakom od ovih vaspitno-
obrazovnih nivoa pedagoška psihologija posebnu pažnju posvećuje
proučavanju komunikacijskih procesa u obrazovnim institucijama.
Sa stanovišta uloga u vaspitno-obrazovnom
PSIHIČKE FUNKCIJE
Da bismo omogućili lakše razumevanje psihičke strane ljudskog
ponašanja u sportskim situacijama, kad je u središtu analize
pojedinac ili grupa u celini, preciznije, kad se osvetljava značaj neke
psihološke pojave dovodeći je u vezu s velikim brojem relevantnih
psihičkih procesa i psihičkih osobina tog pojedinca i te grupe, ovde
ćemo odvojeno razmotriti pojedine psihološke funkcije. Reč je o onim
psihičkim procesima (opažanje, pamćenje, mišljenje, osećanja...) i
onim psihičkim dispozicijama (stavovi, vrednosti, interesovanja...) koji
predstavljaju osnovu relevantnih psihičkih aktivnosti sportista, kao što
su: učenje sportskih veština, razvoj motiva postignuća, psihološko
pripremanje za takmičenje, ostvarivanje uticaja u sportskoj grupi itd.
