1
1. UVOD
Čist vazduh je osnov za zdravlje i život ljudi i čitavog ekosistema. Vazduh je smješa
gasova koja čini atmosferu, a sastoji se približno od 4/5 azota, 1/5 kiseonika i vrlo malih
količina plemenitih gasova, ugljen dioksida, vodonika, ozona, vodene pare i raznih
nečistoća. Nevolje nastaju kada se ovaj odnos poremeti.
Sagorijevanjem benzina i drugih hidrokarbonskih goriva u vozilima proizvodi se
nekoliko osnovnih zagađujućih materija. Relevantne zagađujuće materije koje se emituju
iz motora vozila su:ugljenmonoksidom
(CO)
,azotdioksidom
(NO2)
, ugljovodonicima,
sumpordioksid (SO2),
Oksidi olova
ako se koristi gorivo koje sadrži olova , azotni oksidi
(NOx)
i česticama porijeklom iz
izduvnih gasova motora automobila postaje jedan od najbitnijih problema urbanih sredina
širom svijeta.
Količina emisije zagađujućih materija iz vozila zavisi od različitih faktora kao što su:
Za pojedinačna vozila: Vrsta i snaga motora, vrsta i sastav goriva, stepen
sagorijevanja, prisustvo opreme za kontrolu emisije (tj. katalizatora), stvarna
brzina vozila.
Cjelokupan saobraćaj: Protok saobraćaja (broj vozila na sat ili na dan), sastav
vozila po vrstama (tj. brojnost kamiona, prosječna starost i stvarno stanje motora),
karakteristike toka saobraćaja na pojedinim dionicama autoputa (prosječna brzina,
slobodni protok ilisaobraćajna gužva), karakteristike puta (npr. nagib)
Ugljenmonoksid
Ugljenmonoksid (CO) je toksičan gas, koji se u atmosferu emituje kao rezultat procesa
sagorijevanja. Takođe nastaje oksidacijom ugljovodonika i drugih organskih spojeva. U
evropskim urbanim područjima 90% ugljenmonoksida proizvodi se usljed emisija koje
potič u od drumskog saobraćaja. Ugljenmonoksid opstaje u atmosferi u trajanju od
jednog mjeseca prije nego što konačno oksidira u ugljendioksid. Ugljenmonoksid utiče na
ljude tako što se veže sa hemoglobinom, ograničavajući na taj način transport kiseonika
kroz tijelo. Negativan uticaj ugljenmonoksid (CO) može imati i pri relativno malim
koncentracijama. Trovanje ugljenmonoksidom izaziva poremećaj ravnoteže, probleme sa
očima, slabljenje koncentracije,probleme sa disanjem i glavobolju. Koncentracija CO u
hemoglobinu do 2% može se smatrati beznačajnom dok se koncentracije veće od 2,5%
smatraju kritičnima. Uticaj CO na biljke nije značajan.
2
Azotni oksidi
Oksidi azota, azotmonoksid i azotdioksid su poznati pod zajedničkim imenom NOx
.Oni nastaju na visokim temperaturama u procesu sagorijevanja oksidacijom azota u
zraku ili gorivu. Glavni izvor NOx je drumski saobraćaj koji je odgovoran za polovinu
emisije u Evropi. Koncentracije azotmonoksidai azotdioksida su stoga najveće u urbanim
područ jima, gdje je saobraćaj najgušći. Drugi važni izvori su elektrane, toplane i
industrijski procesi.Uticaj azotmonoksida na ljude sličan je uticaju ugljenmonoksida;
istiskivanje kisika iz krvotoka ugrožava snabdijevanje organskih tkiva krvlju. Velika
koncentracija azotmonoksida u krvi izaziva smrt. Međutim, azotmonoksid (NO) u zraku
jedva da je škodljiv, dok su velike koncentracije azotdioksida (NO2) toksične I izazivaju
probleme sa disanjem. Dakle, azotdioksid smatra se toksičnijim među jedinjenjima azota.
Sumpordioksid
Drumski saobraćaj samo u maloj mjeri doprinosi zagađenju zraka sumpordioksidom.
Najčešći izvori sumpordioksida uključuju sagorijevanje fosilnih goriva, topioničarstvo,
proizvodnja sumporne kiseline,prerada drvne celuloze u papir, spaljivanje otpadaka i
proizvodnja elementarnog sumpora.Sagorijevanje uglja je najveći izvor sumpordioksida i
iznosi oko 50% godišnje globalne emisije, dok sagorijevanje nafte daje sljedećih 25-30%.
Reaguje na površini različitih čvrstih čestica iz zraka, rastvoriv je u vodi i može oksidirati
unutar vodenihčestica iz zraka. U kontaktu sa vodenom parom ili vodenom vezom za
zagađujućim česticama, stvara se sumporasta kisjelina koja se brzo razlaže stvarajući
kisjele rastvore. Smatra se da je zagađenje sumpordioksidom opasnije (DANNOSO) pri
visokim koncentracijama čestica i drugih zagađujućih materija.Ovo je poznato pod
nazivom “koktel efekat”.Vodena para u disajnim putevima, kao i sluz, te epitelna tečnost
u bronhijalnim zidovima apsorbuju sumpordoksid stvarajući sumpornu kiselinu i
bisulfate. Ovo rezultira poremećajem u disanju.Simptomi izlaganja sumpordioksidu su
poremećaj disanja, iritacija nosa i grla.Uticaj sumpordioksida na biljke je znatan. Izaziva
oštećenja hlorofila, kao i nekih tkiva.
Oksidi olova
Oksidi olova su toksična komponenta koja se javlja kod oto-motora, a potiče od procesa
sagorijevanja. Javljaju se kao posljedica prisustva antidetonacionih aditiva gorivu.
Približno 25% olova kojeg sadrže produkti sagorijevanja u cilindru, deponuje se na
zidove izduvnog sistema, dok ostalih 75% produkti sagorijevanja iznose u spoljnu
atmosferu. Olovo dospijeva preko hrane i vode u ljudski organizam, ali se ipak najveći
dio unosi preko vazduha. teško se odstranjuje iz organizma, a u većim količinama
narušava funkciju nervnog sistema, organa za varenje i dr. Goriva koja sadrže olovo
dovode do teškoća pri primjeni katalizatora u izduvnom sistemu, jer ubrzo dolazi do
