GIMNAZIJA
MATURSKI RAD
Srpski jezik
Tema:Struktura romana „Prokleta avlija“
Iva Andrića
Učenik: Mentor:
Omar Tahirović prof. Emina Bačevac
Tutin, 2024.
4
Ivo bio je srpski i jugoslovenski književnik i diplomata Kraljevine Jugoslavije.Godine
1961. dobio je Nobelovu nagradu za književnost „za epsku snagu kojom je oblikovao teme i
prikazao sudbine ljudi tokom istorije svoje zemlje“. Kao gimnazijalac, Andrić je bio pripadnik
naprednog revolucionarnog pokreta protiv Austrougarske vlasti Mlada Bosna i strastveni borac
za oslobođenje južnoslovenskih naroda od Austrougarske monarhije. U austrijskom Gracu je
diplomirao i doktorirao, a vreme između dva svetska rata proveo je u službi u konzulatima i
poslanstvima Kraljevine Jugoslavije u Rimu, Bukureštu, Gracu, Parizu, Madridu, Briselu,
Ženevi i Berlinu. Bio je član Srpske akademije nauka i umetnosti u koju je primljen 1926.
godine. Njegova najpoznatija dela su pored romana Na Drini ćuprija i Travnička hronika,
Prokleta avlija, Gospođica i Jelena, žena koje nema. U svojim delima se uglavnom bavio
opisivanjem života u Bosni za vreme osmanske vlasti.
U Beogradu je osnovana Zadužbina Ive Andrića, prva i najvažnija odredba piščeve
oporuke bila je da se njegova zaostavština sačuva kao celina i da se, kao legat odnosno,
zadužbina, nameni za opšte kulturne i humanitarne potrebe. Na osnovu piščeve testamentarne
volje, svake godine dodeljuje se Andrićeva nagrada za priču ili zbirku priča napisanu na
srpskom jeziku.
1
1.1.Detinstvo i školovanje
Ivo Andrić je rođen 9. oktobra ili 10. oktobra 1892. Godine u Docu pored Travnika u
tadašnjoj Austrougarskoj od oca Antuna Andrića (1863—1896), školskog poslužitelja, i majke
Katarine Andrić (rođena Pejić). Budući veliki pisac se rodio u Docu sticajem okolnosti, dok mu
je majka boravila u gostima kod rodbine. Andrić je kao dvogodišnji dečak ostao bez oca koji je
umro od posledica tuberkuloze. Ostavši bez muža i suočavajući se sa besparicom, Ivina majka je
zajedno sa sinom prešla da živi kod svojih roditelja u Višegrad gde je mladi Andrić proveo
detinjstvo i završio osnovnu školu. Andrić je 1903. godine upisao sarajevsku Veliku gimnaziju,
najstariju bosansko-hercegovačku srednju školu. Za gimnazijskih dana, Andrić počinje da piše
poeziju i 1911. godine u „Bosanskoj vili“ objavljuje svoju prvu pesmu „U sumrak“. Kao
gimnazijalac, Andrić je bio vatreni pobornik integralnog jugoslovenstva, pripadnik naprednog
nacionalističkog pokreta Mlada Bosna i strastveni borac za oslobođenje južnoslovenskih naroda
od Austrougarske monarhije. Dobivši stipendiju hrvatskog kulturno-prosvetnog društva
„Napredak“, Andrić oktobra meseca 1912. godine započinje studije slovenske književnosti i
1
Andrić, Ivo. 1963. Deca (pripovetke). Sabrana dela, knj. 9. Zagreb: Mladost, str: 10
5
istorije na Mudroslovnom fakultetu Kraljevskog sveučilišta u Zagrebu. Naredne godine prelazi
na Bečki univerzitet ali mu bečka klima ne prija i on, nasledno opterećen osetljivim plućima,
često boluje od upala. Obraća se za pomoć svom gimnazijskom profesoru, Tugomiru
Alaupoviću, i već sledeće godine prelazi na Filozofski fakultet Jagelonskog univerziteta u
Krakovu. U Krakovu je stanovao kod porodice čija je ćerka Jelena Ižikovska mogla da bude
prototip za „Jelenu, ženu koje nema”.
2
1.2.Književni rad
Andrić je u književnost ušao pesmama u prozi „U sumrak“ i „Blaga i dobra mesečina“
objavljenim u „Bosanskoj vili“ 1911. godine. Pred Prvi svetski rat, u junu 1914. godine, u
zborniku Hrvatska mlada lirika objavljeno je šest Andrićevih pesama u prozi („Lanjska
pjesma“, „Strofe u noći“, „Tama“, „Potonulo“, „Jadni nemir“ i „Noć crvenih zvijezda“).Prvu
knjigu stihova u prozi - „Ex Ponto“ - Andrić je objavio 1918. godine u Zagrebu, a zbirku
„Nemiri“ štampao je u Beogradu 1920. godine.
Andrićevo delo možemo podeliti u nekoliko tematsko-žanrovskih celina.
U prvoj fazi
, koju obeležavaju lirika i pesme u prozi (Ex Ponto, Nemiri), Andrićev iskaz
o svetu obojen je ličnim egzistencijalno-spiritualnim traganjem koje je delimično bilo
podstaknuto i lektirom koju je u to vreme čitao (Kirkegor na primer). Mišljenja kritike o
umetničkim dosezima tih ranih radova podeljena su: dok srpski kritičar Nikola Mirković u
njima gleda vrhunsko Andrićevo stvaralaštvo, hrvatski književni istoričar Tomislav Ladan
smatra da se radi o nevažnim adolescentskim nemirima koji odražavaju piščevu nezrelost i
nemaju dublje ni univerzalnije vrednosti.
Druga faza,
koja traje do Drugog svetskog rata, obeležena je Andrićevim okretanjem
pripovedačkoj prozi i, na jezičkom planu, definitivnim prelaskom na srpsku ekavicu. Po opštem
priznanju, u većini pripovedaka Andrić je našao sebe, pa ta zrela faza spada u umetnički
najproduktivnije, s većinom Andrićevih najcenjenijih priča.
Pisac nije bio sklon književnim eksperimentima koji su dominirali u to doba, nego je u
klasičnoj tradiciji realizma 19. veka, plastičnim opisima oblikovao svoju vizuru Bosne kao
razmeđa istoka i zapada, natopljenu iracionalizmom, konfesionalnim animozitetom i
2
Visković, Velimir. 1997. "Pripovjedačko umijeće, narativne strategije i simbolizacijske razine u Andrićevoj
Prokletoj avliji", str: 96
7
Književno-umetnička građa raspoređena je u romanu kao sistem priča u priči. Između
priloga i epiloga kao okvira, nižu se različite priče koje pričaju Zaim, Bas, Haim, Ćamil, fra
Petar. Sadržaj priča oblikovan je tehnikama naratora. U okvirnoj slici priču počinje mladi fra
ratislav. Od njega pripovedanje preuzima fra Petar, pa ga predaje Haimu, a od Haima priču
preuzima Ćamil. U kulminaciji romana, a to je ono mesto koje sadrži opis Ćamilove nesreće,
ponovo se javlja Haim, kao narator, ali u ulozi fra Petrovog sabesednika, zatim opet priča fra
Petar i na kraju, u drugom delu okvirne slike, sa nekoliko poteza roman završava fra Ratislav.
Narator koji je trenutno na sceni koja trenutno priča svoj deo romana po pravilu uvek najavljuje
narednoga. U okvirnoj priči pojavljuje se neimenovani mladić koji stoji pored prozora fra
Petrove manastirske ćelije i ganuto se seća lepote fra Petrovog pričanja. Pripovedačevo
objektivno pripovedanje je u trećem licu.
4
Na prostoru carigradske tamnice pripovedač je uglavnom u fra Petrovom vidokrugu,
čime se postižeutisak ne posrednostiu opisivanju. Fra Petrova saznavanja motivisana su
uvođenjem Haima, Jevrejina iz Smirne i uhapšenicima koji su o svemu što se događalo u
„Prokletoj avliji“ na čudesan način saznavali i sami dodavali i kitili. Kao što se oko fra Petrovog
svežeg groba, u opštoj belini rumenila raskvašena ilovača, i mladića opominjala na nedavnu
smrt nadahnutog i darovitog pripovedača, oko fra Petra koji je razgovor voleo kao hleb, plele su
se raznolikei čudesne priče o zloglasnom stambolačkom zatvoru. Odavno umrlom Đžemu,
nesuđenom nesrećnom sultanu, kazivao je Ćamil. O Ćamilu i njegovoj sudbini pričao je Haim.
O Karađozu i životu u Prokletoj avliji saznavao je od sveznajućeg kolektiva hapšenika i isto
tako sveznajućeg Haima. Istovremeno, svaki pričalac, prirodom svoje priče i načinom na koji
priča, posredno i o sebi kazuje – svojim duhom i životnim udesom boji priču.
Vešto izgrađena okvirna slika – opis manastira i manastirskog groblja u sumoran zimski
dan ima alegorijsko značenje. „Horizont se primakao nadohvat ruke, sneg koji tiho pada spojio
je nebo i zemlju, samo se jasno vidi sveža raka na groblju i staza koja vodi od groba do
manastirske kapije“. Simbolično je upravo u detalju sveže rake na groblju i crne staze do
manastira. Ova sumorna slika prikazanog pejzaža istakla je, nagovestila je da će ono što sledi
biti u istom tonu. U ekspoziciji je istaknuta još jedna aluzivna slika, ali budući da je zvučna,
onomatopejska, doživljava se slušno. Vrši se popis alata. To je zaostavština pokojnog fra Petra.
Sveža humka, koja se izdvaja na groblju je upravo njegova. Mladi fratar koji popisuje
pokojnikove stvari, razmišlja o njemu i oživljava njegove priče o carigraskoj tamnici. Pokojni
4
Poljak, Željko. 2002. Hrvatski književnik Ivo Andrić, Zagrebačko razdoblje na temelju Andrićevih
neobjavljenih pisama. S trideset i pet slika. Zagreb, STR:58
