1
Međunarodno krivično pravo
Opšti deo
2
Pojam i predmet međunarodnog krivičnog prava
Međunarodno krivično pravo je podgrupa međunarodnog javnog prava I dok se međunarodno pravo tiče
međunarodnih odnosa, međunarodno krivično pravo posebno stavlja odgovornost na individualna lica I
propisuje I sankcioniše dela koja su prema međunarodnom pravu definisana kao krivična. Sam pojam
međunarodnog krivičnog prava ima više definicija, od kojih su neke I ta da se MKP definiše kao skup
propisa međunarodne zajednice država ili ugovora između pojedinih država, kojima se radi zaštite
međunarodnih odnosa tj. međunarodnog mira I bezbednosti čovečanstva određuju međunarodna krivična
dela I sankcije prema njihovim učiniocima. MKP uključuje zakone, postupke I načela koja se odnose na
pitanja oblika odgovornosti, odbrane, dokaznih materijala, sudskih postupaka, kažnjavanja, učešće žrtava,
zaštite svedoka, zajedničke pravne pomoći I saradnje.
Međunarodno krivično pravo I druge grane međunarodnog prava
MKP kao podgrupa međunarodnog javnog prava ima odnos sa ostalim pravima iz te grupe. Poseban
značaj ima odnos MKP sa međunarodnim javnim pravom i međunarodnim privatnim pravom. Kada
govorimo o odnosu međunarodnog javnog i međunarodnog krivičnog prava
,
onda se, prvenstveno, misli
na njihove dodirne tačke, iako se ove dve grane prava ponegde i suštinski razlikuju. Na primer, dok je u
međunarodnom javnom pravu dovoljno postojanje načela
nullum crimen sine iure
, za međunarodno
krivično pravo nužno je načelo
nullum crimen sine lege
.
Uz to, direktna primena međunarodnog prava
može se samo izuzetno dozvoliti, i to samo
ukoliko unutrašnje pravo neko društveno negativno ponašanje
ne predviđa kao krivično
delo, a postoji opšta saglasnost da se radi o takvom delu. To je jedan od načina
stvaranja supranacionalnog krivičnog prava. . Međunarodno javno pravo prožima međunarodno krivično
pravo duhom internacionalizma čime se ublažava egoistička koncepcija apsolutnog suvereniteta država, a
koncepcija međunarodnog povezivanja dolazi do izražaja. Za odnos međunarodnog krivičnog prava i
međunarodnog javnog prava možemo reći da je to odnos prožimanja i dopunjavanja - međunarodno
krivično pravo ništa ne oduzima od međunarodnog javnog prava, nego samo detaljnije razrađuje pojedine
njegove norme, i to u domenu krivičnog prava i njegovih institucija.
Zajednička karakteristika
međunarodnog krivičnog prava i međunarodnog privatnog prava
je elemenat
inostranosti, kao i pitanja koja se odnose na državljanstvo, državnu
teritoriju,
lexfori ( pravo zemlje suda )
i sl. većina normi međunarodnog privatnog prava spada u privatno pravo, dok međunarodno krivično
pravo u celosti spada u kategoriju javnog prava.
Pored toga, međunarodno krivično pravo je po svojoj
prirodi obavezno pravo
(ius cogens),
dok u međunarodnom privatnom pravu postoji autonomija volje.
4
Razvoj međunarodnog krivičnog prava posle II svetskog rata
Od velikog značaja za ratvoj MKP ima li su osnivanje Nirnberškog ( kome je prethodio sporazum u
Londonu 1945 g. ) I Tokijskog tribunala. Od posebnog je značaja član 6 njihovih Statuta, jer su njima bile
propisane tri kategorije krivičnih dela:
1.
Zločin protiv mira
– obuhvatali su radnje planiranja, pripremanja I vođenja agresivnog rata kojim
se krše međunarodni ugovori I sporazumi
2.
Ratni zločini
– obuhvatali su kršenje zakona I običaja ratovanja. Uključivalo je ubistvo,
zlostavljanje, deportaciju civilnog stanovništva u okupacione zone radi prinudnog rada I
ostvarenja drugog cilja
3.
Zločini protiv čovečnosti
– za ovo delo odgovornost je mogla postojati I u vreme mira, a
obuhvatalo je: ubistvo, istrebljenje, deportaciju civilnog stanovništva, progon na političkoj, rasnoj
I verskoj osnovi.
U suštini, Nirnberški statut je prvi koji je objedinio sve, tada, poznate oblike međunarodnih krivičnih
dela. Osim toga, veoma je značajan I član 7 Statuta po kom je donešeno da službeni položaj lica, bilo
vojnog ili političkog, ne oslobađa odgovornosti. Po ugledu na ovaj tribunal, osnovan je I tribunal u Tokiju
proklamacijom vrhovnog komandnata Daglasa Makartura, prema nacrtu američkog pravnika Kinana.
Takođe je I Tokijski tribunal bio nadležan za tri vrste krivičnih dela I sudio je najvišim japanski oficirima,
političarima I diplomatama.
Osnivanje Ad Hoc Tribunala
Iako je još nakon Drugog svetskog rata postojala ideja I pokušaji od strane Organizacije UN-a I njenih
organa da se osnuje stalni međunarodni sud, ti pokušaji su bili neuspešni. Početkom devedestih godina
20. veka sa ratnim zbivanjima na prostoru bivše SFRJ I Ruande počinje da jača ideja o osnivanju
posebnih sudova tzv. Ad hoc sudova odnosno tribunala za suđenje učiniocima najozbiljnijih I najtežih
povreda međunarodnog humanitarnog prava na području ovih država. Ideju o osnivanju ovakvog tribunal
izneo je 1992 godine francuski minister pravde Badinter. Prvi nacrt Statuta ovog tribunala izradila je
tročlana komisija koju je imenovala Konferencija o evropskoj bezbednosti I saradnji.
Na osnovu povelje UN I glave VII, prema kojoj su tribunali osnovani kao prinudne opšteobavezujuće
mere u okviru ovlašćenja Senata bezbednosti osnovana su dva ad hoc tribunal:
1) Tribunal za gonjenje lica odgovornih za ozbiljne povrede međunarodnog humanitarnog prava
izvršene na tlu SFRJ sa sedištem u Hagu koji je osnovan rezolucijom saveta bezbednosti UN broj
827 od 25 maja 1993, a kasnije istom poveljom doneta je I strategija da se sve istrage pred sudom
5
završe do 2004, a prvostepeni postupci do 2008, kako bi 2010 bili okončani svi krivični postpupci
po pravnim lekovima. Statutom Haškog tribunal ustanovljena je njegova nadležnost za tri
međunarodna krivična dela: genocide, zločim protiv čovečnosti I ratni zločin. Sud se sastoji od 16
stalnih I istovrmeeno najviše 9 ad litem ( povremenih ) sudija od ukupnih 27 ad litem sudija.
Organi suda su sudska veća koja obuhvataju tri sudeća I jendo žalbeno, tužilac I sekretarijat.
2) Međunarodni krivični tribunal za Ruandu koji je osnovan Rezolucijom saveta bezbednosti UN
broj 955 od 8 novmebra 1994 godine sa sedištem u Aruši u Tanzaniji
3) Specijalni sud za Sijera Leone osnovan je Sporazumom između UN I vlade Sijere Leone 2002
godine u Fritaunu. Razlikuje se od prethodna dva po tome što može suditi I za krivična dela po
nacionalnom pravu, a ne samo po međunarodnom pravu.
Osnivanje stalnog međunarodnog krivičnog suda
Kako međunarodni ad hoc tribunali nisu ni svetsku ni pravnu javnost u pogledu osećanja pravde I
pravičnosti zadovoljili sve jače se ispoljavala potreba za osnivanjem jednog stalnog I univerzalnog
međunarodnog krivičnog suda pred kojim bi odgovarali svi izvršioci međunarodnih zločina bez obzira čiji
su državljani, koju su funkciju obavljali I na kom mestu zločin izvršili. Kao rezultat takve težnje usvojene
je Rimski statut Međunarodnog krivičnog suda na Diplomatskoj konferenciji u Rimu jula 1998 godine.
Od ukupno 148 predstavnika država, 120 je glasalo za Statut, a da bi sud počeo da funkcioniše bilo je
neophodno da Statut potpiše I ratifikuje najmanje 60 država. Dana 1 jula 2002 godine Rimski statut je
stupio na snagu čime je sud formlano osnovan kada je I izvršena kodifikacije međunarodnog krivičnog
prava. Dana 11 marta 2003 godine u prisustvu predstavnika 89 država I generalnog sekretara UN-a Kofi
Anana inaugurisano je 18 sudija ovog suda na čelu sa kanadski sudijom Filipom Kiršom. Stalni
međunarodni krivični sud konačno je počeo sa radom 1 jula 2003 godine. Sedište suda je u Hagu s tim što
ono može biti I na drugom mestu ako se to pokaže neophodnim. Međunarodni krivični sud je
komplementaran nacionalnom pravosuđu, što znači da je pre svega na državama da gone počinioce
međunarodnih zločina, a tek ako to ne učine, postupak pokreće Međunarodni krivični sud. Takođe sud ne
može direktno da hapsi zločince niti da prikuplja relevantne dokaze, već se njemu počinioci predaju, a ne
eskstradiraju.
Materijalna nadležnost ovog suda definisana je Rimskim statutom I ona je ograničena na najteža dela koja
pogađaju međunarodnu zajednicu: zločin genocida, zločin protiv čovečnosti, ratni zločini I zločin
agresije.
7
automatski. U prethodna dva slucaja, mogu se izvrisiti pripremne radnje u smislu provere tuzbi I njihove
osnovanosti. Nakon te provere ( rok mesec dana ) tuzilac predaje zahtev za odobrenje istrage pretresnom
vecu. predsudbeno veće može po podnetoj tužbi od strane tužioca da donese sledeće odluke: da odbije, da
je izmeni, da traži njenu dopunu ili naknadno pronalaženje dokaza. Istraga pred ICC započinje na osnovu
odluke pretpretresnog vijeća kojom se "odobrava" taj stadijum postupka. Nakon što pretpretresno vijeće
odobri vodenje istrage protiv određenog lica, tužilac mora, potpuno poštujući prava lica koja su
uspostavljena ovim statutom, "kako bi utvrdio istinu, proširiti istragu na takav način da obuhvati sve
činjenice i dokaze koji su bitni za procjenu postoji li krivična odgovornost na osnovu ovog statuta". S tim
u vezi, tužilac treba preduzeti "prikladne mjere" kako bi osigurao djelotvomu istragu i krivično gonjenje
za krivična djela koja su u nadležnosti ICC, poštujući interese i lične okolnosti žrtava i svjedoka. On će:
(a) prikupljati i ispitivati dokaze; (b) zatražiti prisustvo lica koja su pod istragom, žrtava i svjedoka, te ih
ispitivati; (c) zatražiti saradnju bilo koje državne ili međuvladine organizacije ili aranžmana, u skladu s
njihovim nadležnostima i (ili) mandatom; (d) zaključiti takve aranžmane ili sporazume koji nisu suprotni
ovom statutu, koji bi mogli biti nužni za olakšavanje saradnje neke države, međuvladine organizacije ili
lica; (e) zaključiti sporazum da se ne otkriju, u bilo kojem stadiju postupka, isprave ili podaci koje je
tužilac dobio pod uslovom tajnosti i isključivo u svrhu pribavljanja novih dokaza, osim ako dostavilac
informacija ne pristane na njihovo objavljivanje i (f)preduzeti nužne mere ili tražiti preduzimanje nužnih
mjera kako bi se osigurala tajnost informacija, zaštita bilo kojeg lica ili zaštita dokaza. Istraga se može
završiti na dva načina: (a) obustavljanjem postupka ili (b) sastavljanjem I podnošenjem optužnice.
Suđenje je zamišljeno kao usmeni i javni pretres
u akuzatornom tipu postupka, koji u pogledu spoznajnog
mjerila treba biti odvojen od prethodnog procesnog stadija: predsjedavajući sudija u vođenju pretresa ne
raspolaže sa istražnim spisom kao predsjednik kontinentalnog krivičnog vijeća
.
Zato je pravilo da stranke
sve dokaze moraju izvesti ponovo na glavnom pretresu. Suđenje počinje čitanjem optužnice koju je
prethodno potvrdilo pretpretresno vijeće. Nakon što se pretresno vijeće uvjeri da je optuženi razumio
("shvata prirodu") optužnicu, ono će mu dati mogućnost
priznanja krivnje
ili da izjavi da se ne smatra
krivim. Pri tome, optuženi ima sva prava odbrane koja odgovaraju poznatim standardima iz
međunarodnog prava o ljudskim pravima.
Postupak po pravnim lekovima
Slično kao i u većini nacionalnih krivičnih postupaka, i u postupku pred ICC postoji mogućnost ulaganja
žalbe kao redovnog pravnog lijeka protiv presude (što se u pravno-tehničkom smislu označava kao žalba
protiv oslobadajuće ili osuđujuće odluke ili protiv odluke o kazni), kao i žalbe protiv drugih odluka ICC ,
te podnošenja revizije, odnosno jedne vrste zahteva za ponavljanje krivčnog postupka. Žalba je redovni
