Endemizam - definicija endemizma i podela
Endemizam
(od grč. ἔνδημος= lokalni) je pojava ograničenog rasprostranjenja
organizama na određenoj, često maloj, teritoriji ili akvatoriji.
Endemiti
su taksoni malih areala.
Endemične vrste
(ili neki drugi taksoni – rod, familija...) su one koje imaju više ili manje
prostorno ograničen areal, nalaze se u jednoj većoj ili manjoj oblasti i van te oblasti se više
nigde ne nalaze.
Areal
je deo teritorije koje zauzima određena vrsta (ili neki drugi takson - rod, familija...).
Areal svake vrste je odraz njenog rasprostranjenja, obuhvata sva njena konkretna nalazišta na
kojima data vrsta živi. Površina areala endemičnog taksona može biti veoma mala (jedna litica u
Bokokotorskom zalivu), ali i veoma velika (kontinent Australija — australijski endemiti).
Glavna karakteristika endemizma
je poklapanje areala nekog taksona sa geografski ili
ekološki definisanom površinom (staništem).
Centrima endemizma
nazivamo ona područja koja imaju relativno veliku zastupljenost
endemičnih taksona u odnosu na površinu.
Endemizam se kao pojava najščešće vezuje za ostrva, usled njihove geografske
izolovanosti, tako da govorimo o endemskoj flori i fauni Havajskog arhipelaga, arhipelaga
Galapagos, Sokotre.
Ako je endemizam posledica, proslosti, starosti vrsta, onda se naziva
reliktni ili
regresivni – paleoendemizam
.
Ako je uslovljen mladošću vrste onda se zove
progresivni ili neoendemizam
.
Konzervacioni biolozi su posebno zainteresovani za oblasti koje se odlikuju velikim
udelom endemičnih vrsta. Značajno je sačuvati takve prostore, zbog toga što veliki deo njihove
flore i faune, a samim tim i ekosistema koje formiraju, nije moguće naći na nekom drugom
prostoru. Oblasti sa visokim stepenom endemizma često se odlikuju i sa velikim bogastvom
vrsta.
Posebna pažnja se posvećuje oblastima koje se odlikuju visokim stepenom endemizma
(a time i diverziteta) a koje su izložene određenom stepenu ugroženosti ekosistema - ti regioni
su zovu
vruće tačke biodiverziteta
. Vruće tačke biodiverziteta se karakterišu lokalizovanom
koncentracijom biodiverziteta koji je ugrožen i predstavljaju prioritete za zaštitu.
Kopnena vruća tačka biodiverziteta
je kvantitativno definisana kao oblast koja ima
najmanje 0.5% ili 1,500 od svetskog ca. 300,000 diverziteta vrsta zelenih biljaka (Viridiplantae), i
koja je izgubila najmanje 70% svoje primarne vegetacije.
Morska vruća tačka biodiverzitetaje
kvanitativno definisana na osnovu izračunavanja
relativnog endemizma većeg broja taksona (vrste korala, puževa, rakova, riba) unutar regiona i
relativnog stepena opasnosti za taj region.
Takođe pažnja konzervacionih biologa je usmerena na
hladne tačke biodiverziteta
- to
su oblasti koje se odlikuju malim biološkim diverzitetom ali uključuju ugrožene ekosisteme.
Hladne tačke biodiverziteta su siromašne u bogastvu vrsta ali ona mogu biti značajna jer to
može biti jedino mesto gde se neke retke vrste mogu naći.
Vrste endemizma:
•
Reliktni (konzervativni) endemizam
- ograničenost areala je nastala
smanjivanjem jednog starijeg, šireg areala
•
Progresivni endemizam
- ograničenost areala je posledica mladosti vrste koja se
širi na veću površinu.
Nivoi endemizma
Imajući u vidu različite definicije endemita i endemizma koje postoje u biogeografskoj
literaturi, iz kojih proističe relativnost ovih pojmova, autori su se opredelili za jednu
jednostavnu klasifikaciju endemita koja može da bude univerzalna za sve grupe organizama:
PANEND
- Panonski endemit, rasprostranjen samo u Panonskoj niziji.
BSEND
- Balkanski subendemit, čiji je glavni deo (preko 50%) areala nalazi na
Balkanskom poluostrvu ali delom zahvata i teritorije izvan Balkanskog poluostrva.
BEND
- Balkanski endemit, rasprostranjen samo na Balkanskom poluostrvu.
YUSEND
- Subendemit Jugoslavije, čiji se najveći deo (preko 50%) areala nalazi na
teritoriji Jugoslavije ali delom svog areala zahvata i teritorije susednih država, na Balkanskom
poluostrvu i izvan njega.
