Savremena porodica
I Uvod
POJAM MODERNE PORODICE
Moderna porodica jeste sažet izraz vekovnih promena koje su u evropskim društvima
uobličavale zajednički život pojedinaca međusobno srodnički povezanih. Moderna
porodica građanstva postaje nosilac jedne osobene kulture ove epohe i klase koja tu epohu
reprezentuje, a koju bismo mogli nazvati civilnom kulturom građanske klase. Izvorište ove
kulture sa jedne strane je privatni svet porodičnih emocija, a sa druge strane, racionalni
svet privatne ekonomske prakse na tržištu. Ova kulturna tekovina građanstva stoji u osnovi
porodične intime kao bitno novog kvaliteta porodičnog života i novog doživljaja porodice
koji stoji u osnovi individualno - psihološkog razvitka građanske individualnosti. Neke od
najvažnijih odlika moderne porodice su: humanistička težnja ka vaspitavanju slobodnih,
odgovornih i jednakih ljudskih bića, naglašavanje prava ličnog izbora, prava zaštite
intimnog života koji se neguje u porodičnom krugu, tolerancija prema drugačijim i tuđim
praksama života. Industrijalizacija i urbanizacija su doprineli omasovljavanju moderne
porodice, tj. omogućili da ono što je bila privilegija malog broja porodica viših i srednjih
slojeva postane masovni način života stanovništva. Najčešće se u sociologiji pod
modernom porodicom podrazumeva mala društvena grupa koja nastaje na temelju
društveno priznate veze supružnika (brak) i njihove rođene i usvojene dece, a čija je
osnovna funkcija socijalizacija potomstva i održavanje psihičke stabilnosti odraslih
članova porodice ( T. Parsons, Zaga Golubović). V. Gud i Hajdi Rosenbaum izdvajaju
neke osnovne osobine moderne porodice:
Gud Rosenbaum
1. Retkost proširene porodice 1. Razdvajanje rada za zaradu od doma;
i nestajanje korporativne srodničke porodica je sada privatna i zatvorena
strukture. jedinica.
2. Relativno slobodan izbor 2. Podela rada prema polu-muz hranitelj,
supruznika baziran na ljubavi žena-majka.
i neolokalnom domaćinstvu. 3. Dnevno odsustvo bar jednog ~lana iz
3. Nestajanje miraza i cene za doma.
mladu. 4. Egzistencija porodice počiva na zaradi
4. Ređi brakovi među srodnicima. bar jednog člana i potrošnji na tržištu.
5. Autoritet se smanjuje. 5. Zajednički život dve generacije a
6. Veća jednakost među polovima. prema trećoj se čuva intimni odnos.
7. Legalni sistem u kome je prihvaćen 6. Delimi~no preuzimanje od strane
princip pravne jednakosti članova. drustva poslova socijalizacije ({kola).
7. Izgradnja nezavisnog porodičnog
sistema.
- 1 -
Savremena porodica
II Savremena porodica
2.1 TIPOLOGIJA PORODICA
Pristup klasifikovanju između univerzalizma i pluralističkog relativizma
Skoro do 60-ih godina ovog veka dominiralo je shvatanje i pretpostavka o univerzalnosti
porodične grupe odnosno institucije. Malinovski će odbaciti tezu o evoluciji porodičnih
oblika kroz praistoriju na temelju 2 argumenta:
1. Univerzalnosti incesta, zabrana incesta otklanja svaku mogućnost promiskuiteta u
ljudskim društvima.
2. Univerzalnosti funkcije legitimacije koju vrši otac u odnosu na potomstvo i time
uspostavlja trajnu bračnu i srodničku, porodičnu zajedicu kao univerzalni porodični
fenomen.
Najpre je definicija nuklearne porodice obuhvatala 4 univerzalne funkcije porodične grupe:
1. Regulacija seksualnih odnosa; 2. Reprodukcija; 3. Primarna socijalizacija potomstva; 4.
Ekonomska kooperacija supružnika radi egzistencije.
Kasnije je okončano na jednu, jedinu funkciju: "funkcija pomoću koje se pojedinci
smeštaju u uobličenu mrežu isprepletanih socijalnih odnosa ". Od kraja 60-ih godina ideja
o univerzalnosti bledi da bi na kraju bila sasvim odbačena, npr. kada je reč o incest zabrani
ukazuje se da zabrana ipak nije univerzalna kao u Kibucima, i da postoje samo 2 faktora
koja su univerzalna:
1. Porodica je mala grupa koja se bazira na srodstvu.
2. Uvek vrši funkciju odgojne socijalizacije potomstva.
Do pluralizacije dolazi zbog ubrzanja unutrašnje porodične dinamike.To se moze zahvaliti
sve većoj individualnosti i sve vecem otvaranju kako pojedinca tako i porodica za
kombinovanje i povezivanje unutrašnjih porodičnih procesa i odnosa sa izvan-porodičnim
sferama života.
Klasifikacije koje počivaju na shvatanju univerzalnosti porodice
Frederic la Play razlikuje 3 glavna oblika:
1.
Velika patrijarhalna porodica
- karakteriše je veliki broj članova srodnički povezani,
rukovođenje porodicom vrši najstariji muškarac, rodonačelnik.
2.
Atomistička ili nestabilna porodica
- sastoji se iz roditeljskog para i neodrasle dece, čim
odrastu odvajaju se od roditelja i formiraju sopstvenu porodicu.
3.
Porodica stablo
- tj. proširena porodica, nije tako preglomazna kao patrijarhalna a ni
tako nestabilna kao atomistička, ovakva porodica jednima dozvoljava odvajanje i odlazak
iz nje a drugima tj. sinu nasledniku jos za zivota roditelja omogućava da preuzme
rukovodeće funkcije. Ovakva porodica trajno održava ime i posed porodice.
Istorijske tipologije porodice
Proces industrijalizacije smatra se linijom vododelnicom koja razdvaja sa jedne strane sve
ono što se vezivalo i egzistiralo u neraščlanjenom obličju "domaće, kućne zajednice" i sa
druge strane modernu porodicu. Morganov pokušaj istorijske klasifikacije porodica sadrži
pet tipova:
1. Porodica krvnog srodstva (braće i sestara).
2. Punalua porodica.
3. Sindijazmička ili porodica para.
4. Patrijarhalna.
5. Monogamna porodica.
- 2 -
Savremena porodica
U
post-modernoj epohi
međugeneracijski odnosi se pomeraju ka prvenstvu mlađih
generacija nad starijima mada je to još uvek simbolička tendencija.
Upravljanje porodicom i odnosi autoriteta
U premodernom društvu domaća vlast se reguliše kroz tradicionalni legitimitet, oca,
odnosno najstarijeg srodnika.
U modernom društvu porodična vlast iz šireg domena posrednika političkog predstavništva
izmešta muževljevu vlast nad ženom i roditeljsku vlast nad decom.
U post-modernim uslovima porodično polje izbacuje odnose vlasti iz sebe. "Liberalizacija
personalne sfere ne znači nestajanje autoriteta naprotiv, sila kažnjavanja ustupa mesto
autoritativnom odnosu koji se može braniti na principijelan način".
Odnos porodica-država-društvo
U
premodernoj zajednici
domaća ili kućna zajednica je osnovna jedinica ukupne društvene
strukture i organizacije društvenosti u kojoj ne postoji diferencijacija između javnog i
privatnog.
U
modernom društvu
upravo moderna porodica ima funkciju da čuva nedodirljivost
intimne sfere porodičnog života.
U
post-modernoj epohi
zapravo dolazi do razbijanja podele između javnog i privatnog , sa
jedne strane "lično postaje javno", a sa druge strane, javno postaje sve više
"familijazirovano".
Međutim današnja situacija je daleko od realizacije post-modernog ideala ali isto tako
pruža početne impulse za takvo kretanje u budućnosti.
2.2 RAZVOJ PORODICE (ŽIVOTNI CIKLUS)
Stupnjevi porodičnog razvoja (faze životnog ciklusa)
Prema danas uobičajenoj taksonomiji razlikuje se 7 glavnih etapa:
1. Novo uspostavljeni par (mladenci).
2. Porodica sa novorođenim detetom o predškolskom decom.
3. Porodica sa školskom decom.
4. Porodica sa decom u srednjoj školi-adolescenti.
5. Porodica sa odraslom decom (18 i više godina).
6. Porodica koju su deca napustila.
7. Porodica sa umirovljenim supružnicima.
Povezivanjem klasifikacije koju je dao američki demograf Glik i klasifikacije svetske
zdrastvene organizacije došlo se do sledeće sistematizacije razvojnih stupnjeva porodice:
faze životnog ciklusa karakteristični događaji
broj opis početak faze kraj faze
I
stvaranje brak rođenje 1. deteta
II
širenje rođenje 1. deteta rođenje poslednjeg
III
završeno širenje rođenje poslednjeg 1.dete napušta dom
IV
suočavanje prvo dete napušta poslednje napušta
V
završeno suočavanje poslednje napušta jedan od supružnika umire
VI
rasturanje 1. supružnik umire smrt drugog
Proces prelaženja iz jednog u drugi stupanj naziva se
tranzicija.
- 4 -
Savremena porodica
2.3 BRAK
Seksualna i natalitetna dekompozicija braka u modernom društvu
1. Seksualna dekompozicija braka
Seksualno ponašanje tretira se isključivo kao lični i privatni domen ponašanja pojedinca u
koje društvo nema pravo da se meša. Najveće promene doživeo je negativan stav prema
predbračnom seksu koji se sada održava na stabilnih 30%
kod muškaraca odnosno 40% kod žena. Promene ali manjeg stepena doživeli su i stavovi
prema izvanbračnom seksu kao i prema homoseksualizmu. Bračna vernost ostaje i dalje
snažno prihvaćena vrednost.
2
.
Natalitetna dekompozicija braka
Kao što prestaje kontrola seksualnog ponašanja, brak prestaje da bude okvir biološke
reprodukcije. U modernom društvu brak postoji kao intiman odnos dveju osoba te kao
takav veoma izdvojen, zatvoren, privatan odnos, zaštićen od vlastitog rasplinjavanja dok
traje. S obzirom na to društvo može da toleriše određen stepen "seksualne anarhije" među
pojedincima. Pri tom "anarhija" može biti važan "izduvni ventil" za brojna nezadovoljstva i
napetosti.
3. Pluralitet bračnih formi i odnosa
Umesto jedinog oblika prihvaćene bračne zajednice, trajne monogamije, počinje da se širi
neformalna bračna praksa. Pojavljuje se čitava lepeza novih formi kohabitacije i
seksualnog "združivanja" kao što su vanbračna heteroseksualna kohabitacija, "brakovi na
daljinu", multilateralni brakovi, brakovi koji se odriču dece itd. LJubav je "krajnji
kristalizirajući elemenat odluke o izboru bračnog partnera" u modernom društvu. Ranije s
obzirom da se ljubav javljala neočekivano i predstavljala opasnost po postojeće strukturne
aranžmane uvodili su se tzv. mehanizmi da "ukroti" ljubav:
1. Aranžirani brakovi
2. Unapred određeno sklapanje braka na temelju srodniških odnosa i linija srodstva
3. Aranžiranje brakova preko provodadzije
4. LJubav je dozvoljena samo u periodu vereništva
5. "Romantični kompleks"- od pojedinaca se traži da veruju da su "zaljubljeni" i kada to
uopšte nisu i da na taj način održavaju bračnu vezu.
Postavlja se pitanje koji su glavni uzroci koji dovode do seksualne i natalitetne
dekompozicije braka u modernom društvu? Među bitnim promenama koje utiču su:
1. Seksualna revolucija iz 60-ih godina ovog veka.
2. Emancipacija žena koja teče od II svetskog rata ali ubrzanje dobija 70-ih god.
3. Proces individualizacije.
1. Umesto zabrana nastupila je hedonistička revolucija koja je užitak u seksu stavila na 1.
mesto među čovekovim potrebama ali što ima i svoju tamniju stranu koja se ogleda u
rastućoj komercijalizaciji seksa (porast prostitucije, seks industrije, pornografije).
2. Izjednačenje muškaraca i žena čini da mnoge funkcije koje je brak ranije regulisao sada
postaju nepotrebne a pre svega ta da ženu drži u "civilnom ropstvu". Ali i emancipacija
ima svoju tamnu stranu, u meri u kojoj žena gubi i onaj privid zaštite koji joj je ranije
nudio muškarac. Zapravo to i jeste temeljni paradoks oslobođenja u građanskom društvu
da ženu pretvara u "prostitutku".
- 5 -
