NAUČNE METODE
METODOLOGIJA NAUČNOG ISTRAŽIVANJA
1. NAUČNI METOD
Za početak, ’’naučni metod’’ je kratko ime za opšti recept kojim se najefikasnije obavlja
svako istraživanje. Ili, istraživanje je put u nepoznato, a naučni metod je ono što nam
omogućava da tamo najbrže stignemo.
Istraživanje je put u nepoznato, jer kada bi nam to nešto, što predstavlja predmet
istraživanja, već bilo
zadovoljavaju
ć
e
poznato, ne bi ni bilo potrebe da ga istražujemo.
Cilj istraživanja je ustvari da se predmet istraživanja iz oblasti nepoznatog prebaci u
oblast poznatog. Taj put u nepoznato i jeste ono zbog čega je svako istraživanje
uzbudljivo, i ono zbog čega je to jedna od najljepših i najizazovnijih čovjekovih
djelatnosti. Pošto je ’’nauka’’ između ostalog i zajedničko ime za sve ono što nam je o
prirodi poznato, to i metod kojim se najefikasnije obavljaju istraživanja ima atribut
’’naučni’’. Druga moguća definicija nauke glasi da je to sveukupna aktivnost one
racionalne strane čovjekove ličnosti koja je usredsređena na stalno smanjenje njegovih
grešaka u poimanju prirode, pa zatim i sâm sistem znanja i vještina koji iz te aktivnosti
proističe. Naučni metod je otud i zajedničko ime za način na koji se naš sistem znanja o
svijetu razvija i napreduje. Stalnost te aktivnosti govori nam da se jedni te isti predmeti
istraživanja istražuju opet i ponovo, i da u stalno evoluirajućem sistemu znanja nalaze sve
bolje i bolje mjesto, u konačnoj težnji da cijelu prirodu razumijemo na jedinstven i
sveobuhvatan način. Ovo ne znači da se ne može istraživati i na neki drugi, proizvoljan
način.
Naučni metod je samo način, koji se tokom nekoliko posljednjih stotina godina, počev od
Renesanse naovamo, uobličio, razvio i usavršio, i dokazao kao najbolji. U zavisnosti od
predmeta istraživanja postoji čitav niz nauka, ali je naučni metod ono što se iskristalisalo
kao nešto što je u opštim crtama, uprkos nekim nužnim razlikama, u osnovi svima
zajedničko, odnosno svojstveno nauci kao zbirnom pojmu. Renesansa, odnosno
Preporod, je i dobila to ime jer je taj period predstavljao prelomnu tačku u razvoju
čovjekove misli; poslije plodnog davnog antičkog perioda i duge stagnacije tokom
srednjeg vijeka čovjek je tada počeo da se ponovo oslobađa stega religiozne dogme, i
racionalna strana počela je da izlazi iz sjenke iracionalne strane njegove ličnosti. Nikakva
pretpostavka o bilo čemu nije više smatrana dovoljno svetom da ne mora da podlegne
direktnoj provjeri i utvršivanju istinitosti. Čovjek je počeo kroz direktan kontakt sa
prirodom sve slobodno da podvrgava svojoj radoznalosti i sumnji, i naslutio da u prirodi
postoji potpuni red i povezanost svih predmeta i pojava u njoj, što sve čeka da bude
otkriveno i shvaćeno. Poslije mnogo lutanja utvrđen je niz postupaka kojim se to najbolje
radi, koje danas i zovemo naučnim metodom. Naučni metod se stalno hrani novim
pomagalima koji ga u smislu prerastanja nagomilanog kvantiteta činjenica u novi kvalitet
vještina ili znanja često revolucionarno mijenjaju, kao što su to raznovrsni novi algoritmi,
instrumenti, računari, itd. i tako evoluira i neprestano postaje sve moćniji.
No nikad ne treba zaboraviti da je osnovni alat naučnog metoda ipak čovjek sâm – sa
jedne strane njegova operativna sposobnost da manipuliše prirodom, a sa druge njegov
4
um u kome se reflektuje priroda i koji u tom refleksu prirode sposobnošću logičkog
zaključivanja uspostavlja određeni poredak koji treba da odgovara poretku u prirodi. O
uspješnosti naučnog metoda ne treba trošiti mnogo riječi; o tome najbolje govori današnje
stanje nauke, njena ogromnost i izvanredna uspješnost. Razlog za uspješnost nauke može
zvučati kao tautologija i izgledati trivijalan, ali on to ipak nije – nauka je uspješna zato
što je za kriterijum sopstvene istinitosti proglasila upravo svoj sopstveni uspjeh. Ono što
je neuspješno jednostavno nije nauka. Nauka stoga za sobom ostavlja skup provjerenih i
provjerljivih vještina i znanja, i to je osnovna razlika između nauke i nenauke. Pored toga
što zadovoljava našu najdublju radoznalost, taj združeni produkt naših ruku i našeg uma
se kroz savremenu tehniku i tehnologiju dokazao i kao daleko najefikasnije čovjekovo
oruđe u vječitoj i surovoj borbi za opstanak, pa samim tim i kao glavni faktor buduće
evolucije ljudske vrste. Istorija pokazuje da svaka dogma blokira evoluciju intelekta, dok
mu nauka, koja ne priznaje
a priori
neprikosnovene stavove, omogućuje da se razvija.
Značaj nauke se nikako ne može precijeniti – ona je, konačno, i zbirno ime za sposobnost
čovjekovu da ispolji aktivnu ulogu u evoluciji materije u prirodi - sve ono što nazivamo
’’vještačkim’’ bez čovjeka i njegove nauke se inače nikad ne bi pojavilo na sceni
prirode
1
. To što je materija evoluirala u život, koji je jedini sposoban da evoluciju
neanimirane materije izvlači iz situacionih ćorsokaka, odnosno lokalnih minimuma
potencijalne energije u koje ona na putu ka opštem minimumu, ostavljena sama sebi
neminovno zapada, konačno može biti i jedina svrha njegovog postojanja u prirodi.
Pritom nikad ne treba zaboravljati presudnu ulogu naših manuelnih, odnosno mehaničkih
sposobnosti i vještina, bez kojih nauke ne bi ni bilo; zamislimo makar i najbriljantniji um
koji ne posjeduje sposobnost da pokreće ne samo sebe, već da ne pokreće ni bilo šta u
svijetu oko sebe. Odmah će nam biti jasno da bi njegove mogućnosti ne samo u
realizovanju aktivne uloge u prirodi već i u spoznaji svijeta bile krajnje ograničene – ako
ništa drugo, takav um nijednu svoju ideju ne bi bio u stanju da provjeri. Proizvoljna
iracionalna objašnjenja prirode bila bi maksimum koga bi takav imobilni um mogao da
dostigne. Čovječanstvo je u antičkom periodu dobrim dijelom patilo upravo od takvog
pristupa nauci. U Renesansi usvojeno osmišljeno manipulisanje prirodom sa ciljem
upoznavanja i provjere njenog funkcionisanja, što nazivamo eksperimentisanjem, se otud
pokazuje kao vrhunski alat nauke, pa time i naučnog metoda. Čak i objašnjenja
funkcionisanja onih dijelova prirode koji nam nisu dostupni za direktno
eksperimentisanje već samo za posmatranje, zasnovana su na onim znanjima o prirodi
koja su stečena u direktnoj eksperimentalnoj komunikaciji sa njenim, nama dostupnim
segmentima.
No, uprkos našeg dosadašnjeg hvalospjeva naučnom metodu nikako ne treba misliti da je
on svemoguć; on je, kako to kažu matematičari, samo potreban ali ne i dovoljan uslov da
bi se istraživanje uspješno obavilo. Ako pod uspješno obavljenim istraživanjem
smatramo postignuće nekog otkrića, odnosno stvarno obogaćivanje čovječanstva nekim
novim relevantnim saznanjem ili vještinom, onda je pored
vladanja nau
č
nim
metodom
za
to očigledno potrebno u potpunosti
poznavati nau
č
nu
disciplinu
o kojoj je riječ – sve ono
što je u njoj već urađeno i poznato, kao i ono šta još treba uraditi. No ispostavlja se da i to
1
Descartes, R.,
Rasprava o metodi
, Zagreb, 1951.
5
