1
ZAVRŠNI RAD Anić Nataša
PAD EKONOMSKOG RAZVOJA KAO POSLEDICA INFLACIJE I DEFLACIJE
UVOD
Inflacija je pojava veoma starog porekla, sam izraz potiče od latinske reči
inflatio
što
znači nadimanje. Smatra se da su se inflasionističke pojave javile još u antičkom dobu, a zatim i
u vizantijskom carstvu kada je opala vrednost rimske novčane jedinice. Poznato je slabljenje
vrednosti novca i tokom srednjeg veka, tako imamo opadanje vrednosti sterlinga tokom XVI -
tog veka i podizanje cena u celoj Evropi. Talas inflacije bio je zahvatio Evropu i tokom
Napoleonovih ratova, zatim za vreme francuske revolucije itd. Veliki skok cena i novčanog
opticaja zabeležen je i u Americi za vreme Građanskog rata 1861. - 1865. godine a tada je
izgleda i prvi put upotrebljena reč inflacija. Međutim sve su to pojave koje nisu imale stalni
karakter, a koje su često bile vezane za neke velike istorijske događaje, kada je dolazilo do
krupnih poremećaja u čitavom ondašnjem društvu. Tek u novijoj istoriji, naročito od Prvog
svetskog rata, inflacija postaje stalni pratilac ekonomskog života većine savremenih država, tako
da mnogi s pravom kažu da je XX vek - vek inflacije. Ona je postala opšta pojava kako
nerazvijenih tako isto i razvijenih zemalja. Danas je inflacija postala opšti svetski problem, tako
da među ciljevima ekonomske politike većine savremenih država borba protiv nje zauzima prvo
mesto.
Pojava suprotna rastu cena, tj. opadanje opšteg nivoa novca, naziva se deflacija. Ona
označava kretanje cena u obrnutom smeru. Deflacija predstavlja poremećaj monetarne ravnoteže
u potpunosti suprotan inflsciji. Ona prestsvlja takvo stanje u privredi u kojem efikasna novčana
tražnja zaostaje za ponudom robe, što bi se, po pravilu, trebalo odraziti na snižavanje cena.
Deflacija je, istorijski posmatrano, veoma retka pojava daleko ređa od inflacije. Deflacija se u
XIX veku smatrala metodom jačanja kupovne snage novca, odnosno revalviranja vrednosti
novca.
U savremenoj teoriji, deflaciju karakteriše proces kontrakcije novčanog volumena, a
posmatra se kao proces opadanja efektivne tražnje, uz njeno sve veće vezivanje za ciklična
kretanja kapitalističke privrede. Međutim, savremena deflacija obično nije više vezana za pad
cena. Cene stalno rastu i u uslovima oštrih restrikcija novčane mase i u uslovima depresione faze
ciklusa kapitalističke privrede. Oštra restriktivna kreditna politika usko je povezana s politikom
2
ZAVRŠNI RAD Anić Nataša
PAD EKONOMSKOG RAZVOJA KAO POSLEDICA INFLACIJE I DEFLACIJE
stabilizacije. Kao takva, ona često dovodi do nezaposlenih kapaciteta, nezaposlene radne snage i
pada proizvodnje nacionalnog dohotka.
Zbog svega navedenog, oštra deflaciona kreditna politika se izbegava kao kurs ka
stabilizaciji privrede.
4
ZAVRŠNI RAD Anić Nataša
PAD EKONOMSKOG RAZVOJA KAO POSLEDICA INFLACIJE I DEFLACIJE
Razlozi takvom shvatanju, kao i u građanskoj monetarnoj teoriji, leže u činjenici da su
sve velike inflacije i katastrofalni pad vrednosti novca bili vezani za preteranu emisiju
nekonvertibilnih (papirnih) novčanica. Tako je na tržištu stvorena enormno velika novčana
tražnja, prema ograničenim robnim fondovima odnosno situacija da „suviše velika količina
novca juri za suviše malom količinom robe“.
Prema teoretičarima zlatne valute, inflacija može nastupiti samo kod „slobodne“ papirne,
dok je to nemoguće kao pojava kod zlatne ili „vezane valute“. Time se kao inflacija smatralo
svako povećanje novčanog opticaja koji je prelazio visinu propisanog metalnog pokrića novca.
Međutim, stvarnost je pobila ove tvrdnje. Veliki priliv zlata, koji je usledio u SAD u Švedskoj
(kao neutralne zemlje) u toku prvog svetskog rata, prouzrokovao je u tim zemljama porast cena,
zbog porasta opticaja novca i tražnje (tako da je Švedska morala ograničiti i zabraniti dalji priliv
zlata pri kraju rata).
1.3. Novi pristupi inflaciji
Nova shvatanja fenomena inflacije razlikuju se od starijih po tome što unose mnogo
novih elemenata u monetarnu nestabilnost privrede:
3
Konstatuje se mogućnost postojanja inflacije i bez stvarnog porasta cena kao
površinske manifestacije inflacije.
Prema tim shvatanjima, uzroke treba tražiti u postojanju monopola, državne intervencije
u kontroli cena i sl., što je značajan doprinos teoriji inflacije. Time se polazi od činjenice da
inflacija može postojati i bez rasta cena. Zbog delovanja monopola i državne intervencije do
izražene pojave neelastičnosti cena.
Sve više se ispoljavaju slučajevi da uz povećanje novčanog opticaja, cene ostaju
stabilne, kao i da dolazi do rasta cena i kada država novčani opticaj strogo drži pod kontrolom i
ne povećava ga. Time se stvara nova osnova za istraživanje osnovnih uzroka i prirode savremene
inflacije, jer ona ne važi samo za promene mase novca u opticaju.
Nova shvatanja i istraživanja inflacije polaze od uzroka nastanka već samog inflacionog
pritiska, koji može da nastane u proizvodnji, odnosu investicija i štednje (linflacioni gep), u
3
Komazec,S. i Ristić, Ž.:
Monetarna ekonomija i bankarski menađment,
Liber, Beograd, 2009, str. 52.
5
ZAVRŠNI RAD Anić Nataša
PAD EKONOMSKOG RAZVOJA KAO POSLEDICA INFLACIJE I DEFLACIJE
ponašanju zaposlenosti, potrošnje (kao i njene strukture), troškvoa reprodukcije, stanja i
ponašanja platnog i trgovinskog bilansa, promena u raspodeli nacionalnog dohotka i svim
segmentima gde se taj inflacioni pritisak može pojaviti. Nova koncepcija, dakle, kao indikator
inflacije ne uzima samo rast cena.
Umesto globalne kategorije (novčani opticaj) upotrebljavaju se precizniji izrazi kao
„novčana efektivna tražnja“, kupovna snaga novca, ponuda robnih fondova, tražnja kupovnih
fondova i dr., s obzirom na mogućnost da uz istu novčanu masu, novčana tražnja bude različita.
Nova teorija ne polazi samo od novčane mase, već uzima u obzir i niz novih momenata, koji
dovode do preterane tražnje.
Prelazi se sa površinskih manifestacija inflacije (porasta cena) na istraživanje uzroka koji
dovode do inflacije, kao i poremaćaja u razvoju privrede koji se mogu tretirati kao inflacione
promene. Povećanje cena shvatio se samo kao posledica i produkt tih poremećaja u privredi.
Svaki porast novčanog opticaja nužno ne izaziva povećanje cena. To je već uočio i
Keynes
, ističući da porast efektivne tražnje podiže cene samo tada kada postoji puno korišćenje
kapaciteta i puna zaposlenost radne snage. Takvo shvatanje prihvata najveći broj savremenih
monetarnih teoretičara.
Suština inflacije, prema novim shvatanjima, nije u porastu cena, već u poremećaju robno-
novčanih odnosa u kojem „efektivna novčana tražnja prevladava nad ponudom robe i usluga, bez
obzira da li se takvo stanje odražava ili ne na povećanje opšteg nivoa cena“.
4
To znači da ukoliko
je efektivna tražnja 1.000 jedinica, a ponuda 800 jedinica, onda nastali „inflacioni jaz“ mora da
se pokrije ili izravna kroz porast cena. Ovakvi globalni odnosi mogu se nalaziti u ravnoteži, ali u
strukturi ponude i tražnje nastao je raskorak, tako da i uz uslov globalne ravnoteže ponude i
tražnje, može da se pojavi strukturni poremećaj inflacije.
Potpuna ravnoteža ponude i tražnje je izuzetno retka pojava, tako da savremeni razvoj
karakterise permanentna destabilizacija, odnosno postojanje inflacije ili deflacije.
U ekonomskoj politici postoje uglavnom, dva generalna stava o osnovnom pitanju: da li
kod porasta cena primarnu ulogu ima ekspanzija tražnje ili povećanje troškova proizvodnje.
Na toj osnovi formirana su i dva koncepta inflacije:
Inflacija tražnje (demand pull inflation, novčana inflacija), i
4
Vučković, M.:
Savremeni problemi monetarne teorije i politike,
Naučna knjiga, Beograd,1960, str. 98.
7
ZAVRŠNI RAD Anić Nataša
PAD EKONOMSKOG RAZVOJA KAO POSLEDICA INFLACIJE I DEFLACIJE
Inflacija se može razlikovati prema sledećim karakteristikama: prema jačini ili
intenzitetu; po dužini svog trajanja; po poreklu svog primarnog nastanka, i po svom odrazu,
odnosno uticaju na cene,,
8
Prema intenzitetu
(kriterijum je brzina inflatornog procesa i stepen
obezvređivanja novca), inflacije se dele na lake, srednje i hiperinflacije („galopirajuće inflacije“).
Lake ili puzajuće inflacije obično su one s godišnjim rastom cena proizvoda od 2 do 5%. Nastaju
usled blaže ekspanzije kredita, manjih budžetskih deficita ili većeg priliva deviza. Srednja
inflacija pokazuje nešto veći rast cena od 5-15%. Izraženije (jače) inflacije su s rastom cene od
15 do 40%. Hiperinflacije pokazuju potpuni finansijski krah jedne privrede. Cene i novčani
opticaj dostižu astronomske cifre. Monetarni organi gube mogućnost kontrole robno - novčanih
tokova: ovakvo stanje vodi potpunom haosu u privredi i finansijama, stoga ne mogu dugo trajati,
jer se pre ili posle, mora pristupiti valutnoj reformi i sređivanju finansija.
9
Prema dužini trajanja
inflacionog procesa, inflacija se deli na sekundarnu,
jednokratnu i hroničnu.
10
Sekundarna
dugo traje, poprima blaži oblik, ima umeren rast cena, a
retko kada prelazi u ubrzanu ili hiperinflaciju. Obično se vezuju za ciklično kretanje privrede, a
često se smanjuje deflacijom.
Jednokratne
su kraće po svom trajanju, s nešto višim rastom cena
i obično su uslovljene određenim izuzetnim merama u zemlji. Tako, npr. naglo povećanje plata
(Poljska 1956.), veće naglo zaduženje države kod centralne banke za deficitno finansiranje
razvoja, velike elementarne nepogode. Cene se zaustavljaju tada na dostignutom nivou, a
pokušaji - da se raznim merama deflacione politike snize cene, obično ostaju bez rezultata.
Hronična
inflacija je oštrija dugoročnija inflacija, s višom stopom cene i tendencijom
progresivnog razvijanja iz godine u godinu, uz mogućnost pojave inflacione spirale bilo na
relaciji cene-troškovi, bilo na relaciji cene - plate.
Prema poreklu
inflacija se može podeliti na:
Uvezenu inflaciju, koja nastaje usled suficita ili deficita platnog bilansa, porasta
cena na svetskom tržištu i „uvoza inflacije“, kroz uvoz robe i kapitala, jer inflacija posebno u
razvijenim zemljama stvara inflacionističke tendencije u, kojima one održavaju intenzivne
trgovinske odnose, i
8
Bingulac, Z. i dr.:
Monetarne i javne finansije
, Megatrend univerzitet primenjenih nauka, Beograd, 2003, str. 93.
9
Komazec. S. i dr.:
Monetarna ekonomija i bankarski menadžment
,VPŠ, Čačak, 2006, str. 72.
10
Živković, A. i Komazec, S.:
Monetarna ekonomija
, Ekonomski fakultet, Beograd, 1999, str. 162.
