1
UVOD
Centralna banka je centralna monetarna ustanova u nekoj državi koja ima monopol
emisije novca. Funkcije centralne banke su da održava monetarnu stabilnost
nacionalne ekonomije, sprovođenjem monetarno-kreditne politike, reguliše novčani
opticaj, organizuje i vodi platni promet zemlje, bavi se kupoprodajom deviza te
propisuje stopu obavezne rezerve, kontroliše bankovni sistem, određuje službeno
eskontnu stopu i slično.
Uglavnom u svim zemljama egzistira samo jedna takva banka, npr. u Bosni i
Hercegovini Centralna banka Bosne i Hercegovine, u EU Evropska centralna banka
(ECB). Međutim, negdje ih je više, npr. kao u SAD, Kanadi, ali opet su te banke
okupljene oko jedne centralne banke, a zajedno čine FED - sistem federalnih rezervi.
U prvom dijelu rada će se upoznati pojam i karakteristike centalne banke. U drugom
poglavlju će se predstaviti historija centralne banke. Funkcija i zadaci centralne banke
su opisani u trećem poglavlju. U četvrtom poglavlju će se opisivati zadaci centralne
banke Bosne i Hercegovine gdje ćemo spomenuti i međunarodnu saradnju centralne
banke. Peto poglavlje govori o nezavisnost centralne banke BiH i njena monetarna
funkcija, dok će se u šestom poglavlju govoriti o instrumentima monetarne politike. O
finansijskim propisima centralne banke Bosne i Hercegovine bit će opisano u sedmom
poglavlju. U posljednjem poglavlju je tema o bilansu centralne banke Bosne i
Hercegovine gdje ćemo vidjeti bilans uspjeha i bilans stanja centralne banke Bosne i
Hercegovine.
Aktivnosti koje sprovodi centralna banka su različita od zemlje od zemlje u zavisnosti
kakav je politički sistem zemlje kao i od ekonomskog i bankarskog sektora. Njena
uloga, funkcija i odgovornost u oblasti kreditno-monetarne, emisione i devizne politike
i regulisanja novčane mase u opticaju, proizilaze iz prava i ovlašćenja koje država
zakonom prenosi na nju kao monetarnu instituciju te države.
Centralna banka pored toga što mora uticati na stabilnost privredne aktivnosti jedne
zemlje, ona takođe mora i da održava odnose sa finansijskim organizacijama, kao sto
su Međunarodni monetarni fond (MMF) i Grupom Svjetske banke(World Bank
Group). Efekti monetarne politike, koju sprovodi centralna banka ima značajni uticaj
na cjelokupnu ekonomiju jedne zemlje. Iz ovoga proizilazi odgovornost centralne
banke i njena odgovornost je veća ukoliko je i njena nezavisnost velika. Nezavisnost
centralne banke podrazumjeva visok stepen slobode odlučivanja pri vođenju
monetarne politike. Ona se sastoji iz dvije dimenzije: nezavisnost cilja i nezavisnost
instrumenta. Nezavisnost cilja je sloboda definisanja ciljeva monetarne
politike(stabilnost cijena,stopa nezaposlenosti i sl.), a nezavisnost instrumenata znači
da centralna banka ima slobodu da odabere instrumente kojima će postići željene
efekte.
2
1. POJAM I KARAKTERISTIKE CENTRALNE BANKE
Emisiona ili centralna banka je specifična privilegovana bankarska institucija
monetarnog sistema, državna ili pod jakim nadzorom i uticajem države; zadužena i
odgovorna za stvaranje vrijednosti domaće valute, za kontrolu i regulisanje novčanog
opticaja i likvidnosti bankarskog sistema, i zadužena da se stara za likvidnost u zemlji
i u plaćanjima sa inostranstvom. To je jedina ovlašćena banka za izdavanje novčanica i
kovanog novca kao zakonskog sredstva plaćanja .
Savremena centralna banka je produkt XX vijeka, bez obzira što neke od centralnih
banaka imaju mnogo dužu istoriju, tek nešto oko jednog vijeka svijet je dobio pravu
predstavu o funkcijama i djelokrugu rada centralne banke. Historijski posmatrano
centralne banke su se razvile na dva načina. Prvo, kroz spor proces evolucije od
komercijalnih banaka koje su, dobijajući dodatnu moć i odgovornost vezano za
funkcionisanje finansijskog sistema, postale centralne banke. Drugo, kroz usvajanje
zakona kojim su od početka ustanovljene kao institucije sa atributima centralne banke.
Ne postoji jedinstven institucionlni koncept centralne banke. Iako je prva centralna
banka utemeljena prije više od tri veka, proces osnivanja i organizacije ovih institucija
nije standarnizovan; što je i razumljivo, jer nisu formirane u isto vreme i pod istim
uslovima. Osim mnogobrojnih razlika, mogu se uočiti zajedničke karakteristike
njihovog funkcionisanja. U svim zemljama svijeta centralna banka ima glavnu ulogu u
organizovanju , usmjeravanju i regulisanju monetarnih kretanja. Ova institucija je na
vrhu bankarskog sistema (banka banaka) i od nje u znatnoj mjeri zavisi dinamika i
stabilnost privrednog razvoja .
Na međunarodnom planu, centralne banke uspostavljaju poslovnu saradnju sa
multilateralnim finansijskim organizacijama, kao sto su: Međunarodni monetarni fond
(MMF), Svjetska banka (IBRD) i Banka za međunarodne obračune (BIS). Po pravilu
nema direktne odnose sa nebankarskim sektorom, izuzev države, za koju vrši određene
finansijske poslove. Zbog značaja centralne banke za ukupan privredni razvoj, svaka
zemlja striktno zakonski definiše poziciju, funkcije i odgovornosti vrhovne monetarne
vlasti.
Kako treba da bude organizovana centralna banka, zavisi od razvijenosti i strukture
ekonomskog sistema čiji je ona dio i od političkog faktora u državi u kojoj je
osnovana. Ipak, organizacija centralnih banaka uglavnom se svodi na tri osnovna
modela:
1) Jedinstvena centralna banka – u savremenim uslovima najviše zastupljen koncept.
Pravilo organizovanja centralne banke prema ovom principu glasi: jedna država–jedna
banka.
2) Složeni sistem centralne banke – to znači da u jednoj zemlji postoji više banaka
koje zajedno obavljaju funkcije centralne banke. U tim sistemima obično jedna o njih
ima ulogu koordinatora (npr. Sistem federalnih rezervi (FED) u SAD);
3) Supernacionalna centralna banka – karakteristično za monetarnu uniju grupe
zemalja. Države članice se odriču svojih monetarnih suvereniteta, promovišu
4
2.
HI
STORIJA NASTANKA CENTRALNIH BANAKA U
SVIJETU
Premda historija kaže da su centralne banke osnovane uglavnom u XIX vijeku, treba
reći da centralno bankarstvo dobija značaj tek 30-tih godina prošlog vijeka (tek tada
bilo je priznato kao posebna oblast teorije i prakse), a definitivnim slomom zlatnog
standarda i uvođenjem papirnog novca, centralna banka preuzima odgovornu ulogu
čuvara vrijednosti nacionalne valute i njenog garanta.
- Prva emisiona banka je osnovana u Švedskoj 1656. god (zvala se Riskbank of
Sweden).
- 1694. godine – formirana je u Londonu Bank of England – jedna od najpoznatijih
centralnih banaka. Formirana je kao privatna komercijalna banka u formi akcionarskog
društva koja je imala zadatak da kupuje državna hartije od vrednosti koje su u velikom
obimu bile emitovane 1693 godine. Kao banka u privatnom vlasništvu funkcionisala je
sve do 1945. godine, da bi zvanično bila nacionalizovana 1947. godine.
- 1736. – Nacionalna Banka Danske – takođe je osnovana kao privatna sa pravom da
emituje novac. Poslje 37 godina, 1773. godine Danska vlada je preuzela kontrolu. U
historiji bankarskog poslovanja Nacionalna Banka Danske je ostala zabilježena kao
jedina centralna banka u državnom vlasništvu koja je ikada bankrotirala. To se
dogodilo 1813. godine. Razlog je bila prevelika emisija novca koje nisu imale
dovoljno pokrića u zlatu. Već naredne, 1814. godine Banka je ponovo otvorena, ali je
ovog puta osiguranje za note nije bilo u zlatu, već u nekretninama.
- 1800. – Banque de France – Francuska Banka formirana u vrijeme Napoleona
Bonaparte. U početku se nalazila u privatnom vlasništvu, ali je od 1806. godine Vlada
počela da određuje Guvernera i dva viceguvernera. Pored izdavanja novca imala je
zadatak da stabilizuje kamatne i diskontne stope. Nacionalizovana je 1945. godine.
- 1816. – Austrougarska Banka – koja je imala veoma razvijen sistem filijala od kojih
su mnoge bile i na teritoriji bivše Jugoslavije.
- 1850. – Nacionalna Banka Belgije – koja je predstavljala uzor po kome je formirana
Narodna Banka Srbije.
- 1875. – Reichsbank - Rajsbank – Njemačka centralna banka koja je 1957. godine
promjenila ime u Bundesbank.
- 1882. – Nipon Ginko (Bank of Japan) – Japanska Banka- 1884. – Privilegovana
Narodna Banka Kraljevine Srbije
- 1893. – Banca ditalia – italijanska Banka – nastala poslje ujedinjenja Italije. Prije
toga je postojala u obliku lokalnih centralnih banaka.
5
- 1905. – Švicarska Narodna Banka – koja je u sadašnjem obliku bila formirana na
osnovu referenduma.
- 1913. – Federal Reserve System – Sistem federalnih rezervi – decentralizovani
sistem centralnih banaka SAD koji obuhvata 12 banaka.
- 1934. – Bank of Kanada – Kanadska Banka - jedna od najmlađih centralnih banaka.
- 1999. – European Central Bank (ECB) – Evropska Centralna Banka koja se sa
sistemom centralnih banaka Evrope (European System of Central Banks – ESCB)
smatra jednim od najnezavisnijih sistema centralnih banaka u svijetu.
3. FUNKCIJE I ZADATAK CENTRALNE BANKE
7
koja se nalazila u osnovi njihovog formiranja. Centralna banka preko svojih
specijalizovanih institucija ili organa ( zavoda za štampanje novčanica ) emituje gotov
novac. Međutim, ona emituje i primarni novac tako što odobrava kredite poslovnim
bankama ili od njih kupuje nedospjela potraživanja. Na taj način ona održava potrebnu
količinu novca u opticaju i reguliše visinu kamatnih stopa na finansijskom tržištu.
2) Sprovođenje mjera kreditno-monetarne politike – Vrlo značajna funkcija od čijeg
obavljanja zavisi monetarna, a često i ukupna privredna stabilnost. U doba postojanja
zlatnog standarda, dakle faktički sve od početka 70-ih godina XX vijeka ova funkcija
nije predstavljala suviše veliki problem. Međutim, nakon toga ova uloga centralne
banke dobija sve više na značaju. U tom smislu centralna banka može da ostvaruje
veći broj ciljeva, od kojih su najvažniji:
- Podsticanje privrednog rasta – centralna banka mora da obezbjedi stabilnost
finansijskog sistema, što sa svoje strane treba da doprinese stvaranju osnova za
stabilan rast.
- Stabilnost kamatnih stopa i sprečavanje pojave finansijskih kriza – čime se doprinosi
stabilnosti finansijskih tržišta.
- Stabilnost deviznog tržišta – da postoje usklađeni odnosi između ponude i tražnje,
kako bi devizni kurs bio realna cijena tih odnosa.
- Stabilnost cijena – suština je u sprječavanju inflacije.
- Zaštita od sistemskog rizika – kroz nadležnost na segmentu tržišta novca.
- Doprinos razvoju finansijskog sistema.
U sprovođenju mjera kreditno – monetarne politike centralne banke ima više
instrumenata. Neki od njih su:
a) Operacije na otvorenom tržištu, koje predstavljaju važnu polugu monetarne politike
putem koje centralna banka ima uticaj na zbivanja na finansiskim tržištima. Suština je
u tome da se centralna banka pojavljuje na finansiskim tržištima kao kupac ili
prodavac određenih državnih hartija od vrijednosti. Aktivnosti koje centralna banka
preduzima, dakle, kupovina ili prodaja hartija zavisiće direktno od ciljeva kreditno-
monetarne politike. U koliko je cilj povećanje količine novca, to jest u koliko je riječ o
ekspanzivnoj politici, centralna banka će vršiti kupovinu državnih hartija od vrednosti,
čime će doći do povećanja likvidnosti banaka i njihovog kreditnog potencijala.
Obrnuto, u slučaju realizacije restriktivne kreditno-monetarne politike, centralna banka
će prodajom hartija od vrijednosti smanjivati količinu novca u opticaju i kreditni
potencijal poslovnih banaka. U SAD ovo je veoma značajan mehanizam regulisanja
nivoa novčane mase i centralna banka, odnosno Sistem federalnih rezervi ga sprovodi
preko posebnog Federalnog komiteta za operacije na otvorenom tržištu ( Federal Open
Market Committee – FOMC ) koji je kreiran još 1933. godine.
b) Politika obaveznih rezervi, koja je vrlo značajna ne samo u realizaciji ciljeva
kreditno-monetarne politike preko kontrole visine kreditnog potencijala, nego i za
kontrolu bankarskog sistema i održavanje likvidnosti banaka. Njenu suštinu
