LOKALNA I REGIONALNA SAMOUPRAVA
1. Pojam i komponente lokalne samouprave
Lokalna samouprava je nastala u onom trenutku kada su nastali prvi organi lokalne vlasti.
Npr.: Egipat, Mesopotamija, polisi u antičkoj Grčkoj itd. predstavljali su istovremeno i organe
lokalne vlasti i samouprave.
Tipovi institucija koji su se oblikovali u tim zajednicama primjenjuju se u različitim oblicima i
danas (npr. neposredno odlučivanje građana).
Druga grupa teorija polazi od stanovišta da lokalna samouprava nastaje tak razvojem
građanskog društva.
Lokalna samouprava se odlikuje modernim sistemom organizacije vlasti koja je podjeljena na
izvršnu, zakonodavnu i sudsku.
U historijskom razvoju društva oblikovala su se naselja gradskog i seoskog tipa.
Stalno naseljavanje ljudi u jednom naselju oblikovalo je zajednicu življenja ljudi.
Ta zajednica je određena kao
LOKALNA ZAJEDNICA.
U lokalnoj zajednici se ispoljavaju potrebe i obrazuju institucije unutar kojih se organizuju
društvene aktivnosti da bi se zadovoljile zajedničke potrebe.
Jedna od institucija koja se, u historijskom razvoju društva, uspostavila i afirmisala kao
demokratska institucija lokalne zajednice jeste
LOKALNA SAMOUPRAVA.
Kada se u jednoj lokalnoj zajednici, a to znači u jednom ili više povezanih naselja, obrazuje
PRAVNO-POLITIČKA i SISTEMSKA INSTITUCIJA
, onda ta zajednica stiče
status
LOKALNE
SAMOUPRAVE.
Ta lokalna samouprava konstituiše se u obliku
opštine
kao
osnovne jedinice lokalne
samouprave.
Unutar lokalne samouprave, kao pravno- političke institucije, ispoljavaju se aktivnosti ljudi
usmjerenih ka zadovoljavanju zajedničkih potreba:
Stanovanje i stambena izgradnja; Rad i zapošljavanje; Lokalni saobraćaj; Komunalne djelatnosti i
komunalna infrastruktura; Uslužne djelatnosti; Školovanje;Zdravstvena i socijalna zaštita;
Kultura i fizička kultura; Informisanje i sigurnost; Zaštita ljudskih prava i čovjekove okoline.
Na osnovu potreba oblikuju se interesi ljudi i aktivnosti kako bi se te potrebe zadovoljile u
institucionalnoj strukturi koju označavamo kao
LOKALNA VLAST.
Vršenje lokalne vlasti čini bit lokalne samouprave.
Lokalna vlast ima dvije komponente:
- Vršenje vlasti posredstvom izabranih organa;
- Vršenje vlasti neposrednim učešćem(participacijom) građana.
Lokalna zajednica je nosilac lokalne samouprave, njen subjekt a lokalna samouprava je
pravnosistemska institucija koja opredjeljuje položaj (status) lokalne zajednice.
Pojam lokalne samouprave ima dvije komponente:
Sociološku komponentu
(lokalnu zajednicu)
Pravnosistemsku komponetu
(lokalnu samoupravu), koja mora biti izričito dodijeljena lokalnoj
zajednici uz odgovarajući akt države.
Prema J. Đorđeviću za lokalnu samoupravu su karakteristični sljedeći elementi:
- Da lokalno stanovništvo ima pravo birati svoja predstavnička tijela;
- Da ova tijela imaju stvarnu i mjesnu nadležnost;
- Da se tim nadležnostima može faktički i formalno uticati na život i razvoj lokalne zajednice.
Elementi samoupravnosti su:
Teritorijalni element
( da su teritorijalno određene lokalne zajednice osnovane kao subjekti
lokalne samouprave – npr. kao opštine, pokrajine itd.)
Funkcionalni element
(da je ovim zajednicama priznato radno područje zadataka koji izražavaju
interese njihovih stanovnika)
Organizacioni element
(da ove zadatke obavljaju članovi zajednice vlastitom odgovornošću, i to
neposredno ili putem izabranih organa)
Materijalno finansijski element
( da zajednica ima materijalna i finansijska sredstva za obavljanje
svojih zadataka)
Pravni element samoupravnosti
( da zajednica ima karakter pravnog lica)
Uže gledano lokalna samouprava je onaj dio društvene organizacije i društvenih procesa u
lokalnim teritorijalnim zajednicama koji u prvom redu podrazumijeva upravljanje zajedničkim
javnim poslovima u lokalnim zajednicama.
Šire gledano lokalna samouprava ne obuhvata samo funkcionisanje lokalne vlasti nego i
organizovanje svih institucija i oblika uređivanja odnosa u lokalnoj zajednici zasnovanim na
neposrednoj demokratiji.
Definicija lokalne samouprave:
Lokalna samouprava podrazumijeva pravo i osposobljenost lokalnih vlasti da, u granicama
GEORGE HILLERY
je sakupio 94 definicije lokalne zajednice na engleskom govornom području i
podjelio ih u dvije skupine:
One koje u lokalnoj zajednici prvenstveno vide
međusobno i uzajamno djelovanje ljudi u
zajedničkom interesu
(većina definicija).
One koje lokalnu zajednicu gledaju isključivo kroz
odnos čovjeka prema prirodnoj okolini.
E. Durkheim djeli zajednice na
zajednice mehaničkog i zajednice organskog tipa.
Prema njegovoj tipologiji organske zajednice su seoske zajednice solidarističkog tipa u kojima
ne postoji podjela rada ali postoji određena duhovna, moralna i socijalna homogenost
stanovništva tih zajednica.
Tek
zajednička djelatnost
na zadovoljanju potreba pruža podlogu na kojoj se može izgraditi
lokalna zajednica.
Peti element je
svijest ljudi
(kao idejno-vrijednosna nadgradnja)
o pripadnosti lokalnoj
zajednici.
U egzistenciji lokalne zajednice javljaju se sledeci elementi:
- ODREĐEN TERITORIJ;
- LJUDI NA ODREĐENOM TERITORIJU;
- POTREBE LJUDI;
- DJELATNOST LJUDI ZA ZADOVOLJAVANJE ZAJEDNIČKIH POTREBA;
- SVIJEST LJUDI O PRIPADNOSTI LOKALNOJ ZAJEDNICI.
Kod većine autora lokalna zajednica se definiše kao opšti pojam kojim se u sociologiji označava
društvena grupa trajno nastanjena na određenom prostoru, čije članove povezuje prostorna
blizina i njome uslovljene zajedničke potrebe kao i aktivnosti sa ciljem zadovoljavanja tih
potreba.
Lokalnu zajednicu možemo definsati kao
teritorijalnu društvenu zajednicu, društveni sistem,
gdje na najnižoj ravni, konkretnom naselju, gradskom ili seoskom, nastaju zajedni
čke potrebe
stanovnika koje je moguće zadovoljiti zajedničkim aktivnostima i djelatnostima.
LOKALNA ZAJEDNICA ČINI SOCIJALNU OSNOVU LOKALNE SAMOUPRAVE.
3. Evropska povelja o lokalnoj samoupravi
Nastala je kao rezultat niza inicijativa koje su za cilj imale jačanje autonomije lokalnih vlasti u
evropskim zemljama.
