1
PREDMET SOCIOLOGIJE
Sociologija (latinsko societas – društvo i grčko logos nauka) je nauka o društvu. Prvi put se
ovaj naziv pominje u Kursu pozitivne filozofije(1839) Ogista Konta, osnivača građan skog
smera sociologije. “Mislim da se od sada mogu usuditi da upotrebim novu reč, koja potpuno
odgovara izrazu socijalna fizika, što sam ga pre uveo, kako bih mogao označiti jednim
imenom taj dodatni deo prirodne filozofije, što se odnosi na pozitivno proučavanje pojedinih
zakona na kojima počivaju društvene pojave.
O pojmu sociologije prisutna su različita gledišta od terminoloških nesuglasica, do različitog
definisanja predmeta ove nauke. Težnja ka sintezi svih znanja o društvu, različito se realizuje
u sociologiji i zbog dvojnog začetka ove nauke: građanskog i marksističkog smera. Uočava se
i da je stepen opštosti u određivanju predmeta sociologije različito postavljen, od gledišta po
kojima se sociologija bavi društvom u celini, do onih gledišta po kojima su predmet
sociologije pojedini aspekti društvenog života ili čak pojedine društvene pojave. Iz različitih
gledišta može se formulisati definicija: sociologija je najopštija društvena nauka čiji je
predmet društvo u svom totalitetu. Definicija sadrži četiri osnovne odredbe sociologije kao
nauke – da je: društvena nauka (po predmetu), opšta nauka (po opštosti), teorijska nauka
(po metodu) i fundamentalna nauka (po temeljnosti). Pored osnovnih, sociologiju određuju i
posebne odredbe. Prvo, sociologija apstrahuje spoljne, površinske manifestacije i subjektivne
predstave ljudi o društvenim pojavama. Kao i druge nauke, otkriva suštinsko i uzročno u
globalnom društvu. Drugo, otkrivajući ono što je bitno, sociologija prvenstveno utvrđuje
međusobnu povezanost mnogobrojnih društvenih pojava u totalitetu društva. Treće, otkrivanje
suštinskog podrazumeva da se društvena pojava posmatra u procesu tj. kretanju –
pojedinačnom i ukupnom društvenom. Četvrto, uporednom istorijskom analizom društvenog
razvoja, stiču se validne ocene za objašnjavanje sadašnjosti i projektovanje budućnosti. Peto,
razvojem sociologije se formirala ogromna naučna građa koja je rezultirala specijalizacijom
rada i unutar same sociologije, kao i pojavom brojnih primenjenih tj. posebnih sociologija,
specijalizovanih za istraživanje posebnih društvenih pojava ili procesa. Kod savremene
sociologije uočavaju se i negativne tendencije, kao što su prenaglašeni empirizam
(sociografija kao suvo opisivanje pojava na bazi anketnih istraživanja sa naučno sumnjivim
uzorkom) i manipulacija u sociologiji ili sociologijom. “Reklamne agencije, sredstva
masovnog informisanja, političke organizacije i niz drugih subjekata okrenuli su se
masovnom anketiranju radi ispitivanja javnog mnjenja, što se kao povratna informacija
uklapalo u sistem manipulacije javnošću.”33 Prenaglašen sociološki empirizam proizvodi
suvu kvantifikaciju društvenih pojava kroz brojeve – procenate, bez dubinskog sociološkog
tumačenja. Podvucimo da se društvene pojave i procesi ne broje zbog brojanja, već u cilju
objektivnog objašnjavanja i potrebnog društvenog razumevanja. Nasuprot prenaglašenom
empirizmu, uočava se i suprotna tendencija: razvijanje apstraktnih socioloških sistema
bez baznih istraživanja (npr. Parkinsonov funkcionalizam). Koliko je štetan suvi empirizam za
naučno fundiranje socioloških istraživanja, toliko je i nadahnuto teoretisanje proizvoljnost, što
je u suprotnosti sa osnovnim načelima naučnosti.
Pomenimo i okolnost da je zbog nedovoljnog poznavanja sociološke problematike, posebno
metodologije, naročito među tehničkotehnološkom inteligencijom prisutna pojava
2
samostalnog “bavljenja” i “korišćenja” predmeta i metoda sociologije. Multidisciplinarnost
savremene nauke podrazumeva međusobnu povezanost, a ne univerzalnu naučnu
kompetentnost i isključivost. Konačno, postavlja se i pitanje karaktera, uloge i zadatka opšte
sociologije. Treba li ona da bude nauka u strogom smislu utvrđujući samo indikativne
stavove, ili može da izađe van tih okvira, postajući osoben vid društvene kritike?34 Odgovor
je u kompetentnom, naučno zasnovanom i primenljivom tumačenju društvenih pojava i
procesa. Predmet sociologije je društvo u totalitetu, tj. utvrđivanje i proučavanje opštih i
zajedničkih svojstava svih društvenih pojava i procesa. To se postiže apstrahovanjem
pojedinačnog i posebnog u tim pojavama i ukazivanjem na ona svojstva koja su sadržana u
svakoj društvenoj pojavi, bez izuzetka. Dakle, predmet opšte sociologije je: povezivanje svih
društvenih pojava i procesa u totalitet društva, razvoj društva kao celine, međusoban uticaj
društvenih pojava i procesa i uticaj svake od njih na društvo kao celinu, kao i veza društva sa
ostalim pojavama u prirodi. Od sredine XX veka glavna preokupacija sociologa je
proučavanje društvenih promena i razvoja. Ta preokupacija proizašla je iz podele globalnog
društva na bogate i siromašne, razvijene i nerazvijene zemlje. Kako su promene na globalnom
društvenom planu brze i dalekosežne, neophodna su teorijsko-sociološka tumačenja tih
promena. Predmet savremene sociologije, umesto “širokog, panoramskog posmatranja
društvenih izvora i stupnjeva promene“(R. Nisbet) u okviru dugih vremenskih perioda, kao
proučavanja stupnjeva razvoja ljudskog društva, danas se usmerava, u poređenju sa
prethodnim, na kratkoročnije promene koje evolucioni proces otkriva.“ Kako je društveni
sistem predmet istraživanja, cilj je definisanje stepena razvijenosti tog sistema u okviru podele
na razvijene i nerazvijene. Proučavanje promena društvenog sistema i njegovo
kvantifikovanje u relacijama razvijeni-nerazvijeni, pokazalo je da se stepen razvijenosti kod
industrijski razvijenih zemalja meri stepenom inovacije36, a kod nerazvijenih zemalja vezuje
se za stepen industrijalizacije37. Utvrđivanjem stepena razvijenosti društvenih sistema usledio
je sredinom prošlog veka tzv. “pokret društvenih pokazatelja“38. Ovaj pokret zalaže se za
formiranje “društvenog računovodstva“ kao sveobuhvatnog sistema društvenih i
demografskih podataka39. Pokret je nastao iz potrebe izbora odgovarajućih pokazatelja
ocene stepena razvijenosti društva i njegovih užih delova.
SOCIOLOGIJA I DRUGE DRUŠTVENE NAUKE
Kao najopštija nauku o društvu, sociologija je povezana sa drugim društvenim naukama:
filozofijom, pravnom naukom, ekonomijom, političkim naukama, istorijom, demografijom,
antropologijom, ekologijom, lingvistikom, pshologijom i dr. Demografija64 je nauka o
stanovništvu, problemima kretanja stanovništva i promenama u njegovoj strukturi. Pod
stanovništvom se podrazumeva skup ljudi na nekoj teritoriji, koji se kao pojava razlikuje od
individua, mada je od njih sastavljena. Stanovništvo kao agregat ima svoje zakonomernosti
razvitka koje su istorijski promenljive.65 Posebno mesto zauzima demografska statistika kao
grana primenjene statistike. Demografija se naročito razvila u XX veku kroz proučavanja
demografskog razvitka zapadnoevropskih država i formulisanja teorije o demografskoj
tranziciji. Povezujući privrednu razvijenost sa promenama nataliteta i mortaliteta, ova teorija
sadrži opis faza kroz koje prolazi svako stanovništvo u svom razvitku. Kod zaostalih privreda
stope rađanja i umiranja su visoke, pa dolazi do relativno visokog prirodnog priraštaja.
Demografska istraživanja ukazuju na demografsku eksploziju – porast broja stanovništva sa
