Penzioni sistem

SAŽETAK

Penziono pitanje ne tiče se samo osoba koje su danas uživaoci penzionih prava, već i svih
onih koji će to postati od narednih dvadeset ili pedeset godina, kao i onih koji će u tom
periodu biti osigurana lica koja će uplaćivati doprinose u penzioni fond.

Penzioni sistem Bosne i Hercegovine funkcioniše po principu tekućeg finansiranja,
takozvanom preraspodjelnom principu, u kome zaposleni uplaćuju doprinose u penzioni fond
iz kojeg se isplaćuju penzije sadašnjim penzionerima, a penziono osiguranje je u nadležnosti
entiteta. Takav sistem postaje neodrživ u uslovima visoke nezapolenosti koja je
karakteristična za našu zemlju, jer je sve manji broj zaposlenih radnika u odnosu na broj
penzionera, pa isplata penzija postaje ugrožena i zavisi od pozajmica i dotacije iz budžeta.

Dakle penzioni sistem Bosne i Hercegovine se već godinama suočava sa problemom
održivosti i kao jedino rješenje tog problema, nameće se reforma cjelokupnog sistema. Pored
obaveznog javnog penzionog osiguranja, zasnovanog na tekućem finansiranju, u naš sistem
penzionog osiguranja trebalo bi uvesti i privatno osiguranje koje se temelji na principu
kapitalizacije.

Ključne riječi:

Penzioni sistem, tekuće finanisiranje, akumulacija kapitala, održivost, reforma

SUMMARY

The issue of pensions does not only concern persons entitled to pension rights at the time
being, but also all those who are yet to become pensioners in the next twenty or fifty years, as
well as those who will have insurance and pay contributions to the pension fund over that
period.

The Bosnia and Herzegovina pension system is based on the principle of pay-as-you-go
funding, the so-called redistribution principle, where employees pay contributions to the
pension fund, while those contributions are used for paying off present pensioners.

The two entities manage separate pension insurance schemes. Such system is becoming
unsustainable in a situation of high unemployment in the country, due to the constantly
decreasing number of employed persons in relation to the number of pensioners. There fore,
the distribution of pensions is becoming endangered and depends on loans and grants from the
budget.

The   Bosnia   and   Herzegovina   pension   system   has   been   dealing   whit   the   problem   of
unsustainability for year, so a complete system reform appears as the only solution. Aside
from   the   obligatory   public   pension   insurance   based   on   PAYG   funding,   private   pension
insurance   based   on   the   principle   of   capitalization   shoud   be   introduced   into   our   pension
insurance system as well.

Keywords :

Pension system, pay-as-you-go funding, accumulation of capital, sustainability, reform

1. OSNOVE PENZIONOG OSIGURANJA

1.1. Pojam i uloga penzionog osiguranja

1.1.1. Pojam penzionog osiguranja

Svaki pojedinac u svom životnom vijeku prolazi kroz tri faze. Prva faza je sam period
nastanka do prve plate, u kojoj je izdržavan najčešće od roditelja. U drugoj fazi pojedinac
ostvaruje dohodak svojim radom, kojim finansira svoje troškove i troškove svoje porodice.
Treća faza je faza treće životne dobi pojedinca, kada ima sve manje sposobnosti da zaradi
vlastiti dohodak.

Osnovni, kao ujedno i glavni cilj svakog pojedinca u toj završnoj fazi, tj.

završnoj životnoj dobi je da bude ekonomski obezbjeđen.

Sistem penzionog i invalidskog osiguranja u Bosni i Hercegovini ima ulogu obezbjeđivanja
prava pojedinaca na starosnu, invalidsku i porodičnu penziju. Zasnovan je na principu
međugeneracijske solidarnosti, tj. pay-as-you-go sistemu koji omogućava plaćanje doprinosa
na plate zaposlenih u fond iz kojeg se isplaćuju tekuće obaveze.

Predratni fond je prvobitno bio podjeljen na tri fonda, da bi 2002.godine, nakon spajanja
zapadnomostarskog i sarajevskog fonda, nastali su i funkcionišu dva fonda:

1. Federalni zavod za mirovinsko / penzijsko i invalidsko osiguranje
2. Fond za penzijsko i invalidsko osiguranje Republike Srpske

Penziono osiguranje je oblik štednje, gdje pojedinci uplaćuju doprinose ili premije za vrijeme
radnog vijeka, da bi pri konačnom završetku radnog vijeka stekli pravo na penzionu naknadu.
Periodična primanja su mjesečna, tromjesečna, polugodišnja ili godišnja i nazivaju se penzije
ili penzione naknade.

U većini razvijenih zemalja penzione naknade mogu se ostvariti na tri načina:

1. Socijalno osiguranje tj. penziono osiguranje u okviru socijalnog osiguranja;

2. Penziono osiguranje sponzorisano od poslodavca kroz osnovne i dopunske modele u

koje se uključuju i zaposleni;

3. Individualnim penzijskim osiguranjem

Postoji više kategorija osiguranika za koje je osiguranje obavezno, što je detaljno propisano, a
oni se u osnovi mogu svrstati u sljedeće kategorije:

1. Svi zaposlenici na teritoriji Federacije Bosne i Hercegovine,

Penzione šeme i privatni penzioni fondovi, preuzeto sa web stranice:

http://documents.tips/documents/penzioni-sistemi1.html

, (datum preuzimanja : 15.10.2015), str. 4

Kozarević .S. , Kovač .R. „Ekonomika osiguranja“, Off-Set, Tuzla, 2013, str. 12.13

Penzione šeme i privatni penzioni fondovi, preuzeto sa web stranice:

http://documents.tips/documents/penzioni-sistemi1.html

, (datum preuzimanja : 15.10.2015), str. 4

Kozarević .S. , Kovač .R. , op.cit. str. 12.14

2. Zaposlenici koji su u radnom odnosu na teritoriji Federacije Bosne i Hercegovine, a

upućeni su na rad u inozemstvo,

3. Državljanin Federacije Bosne i Hercegovine koji na teritoriji Federacije Bosne i

Hercegovine radi kod strane organizacije, odnosno poslodavca ako to nije drugačije
regulisano pravnim ugovorom,

4. Lica koja nisu državljani Federacije Bosne i Hercegovne, koji na teritoriji Federacije

Bosne i Hercegovine rade kod strane organizacije,

5. Fizička lica i članovi njihovog domaćinstva koji se bave poljoprivrednom djelatnošću

kao jedinim ili glavnim zanimanjem, ako na dan podnošenja zahtjeva za prijem na
osiguranje imaju navršenih 15 godina staža, opću zdravstvenu sposobnost i prebivalište
na teritoriji Federacije Bosne i Hercegovine

1.1.2. Nastanak penzionog sistema

Penziono osiguranje je nastalo u vremenu Rimske imperije, kada je za rimske legionare
predstavljalo ekonomsku obezbjeđenost pojedinaca u trećoj životnoj dobi.

U našoj zemlji penziono osiguranje se prvi put pojavilo u XIX vijeku, nakon dolaska
Austrougarske monarhije. Penziono i invalidsko osiguranje do devedesetih godina prošloga
vijeka je funkcionisalo po principu tekućeg finasiranja bez većih problema.

Također

penziono i invalidsko osiguranje Federacije BiH i Republike Srpske predstavljalo je nasljeđe
osiguranja bivše jugoslavije.

1.1.3. Rizici penziono - invalidskog osiguranja

Kao što sam već u predhodnom dijelu rada obajsnila, čovjek u svom životu prolazi kroz tri
faze. U trenutku kada dođe do smanjivanja sposobnosti pojedinca za ostvarivanje dohotka u
trećoj životnoj dobi javlja se ekonomska nesigurnost, tj. nedostatak sredstava za normalan
život. Ekonomska nestabilnost bit je rizika dugovječnosti ili rizika nedovoljnih prihoda lica u
poznijim godinama života.

Pojedinac  sredstva obezbjeđuje  kroz penzije ili druge  oblike  prihoda.  Izvori  sredstava  su
mnogo niži u odnosu na izvore koje je pojedinac imao dok je bio radno aktivan. U tim
slučajevima   dolazi   do   smanjivanja   prihoda   i   povećanja   troškova   liječenja,   troškova
stanovanja,   što   dovodi   do   opadanja   životnog   standarda   pojedinca.

Osnovni zadatak u

današnjem okruženju je upravljati svim rizicima kojim smo okruženi, i prikupljati sredstva
dovoljna osiguranicima u trećoj životnoj dobi. Naravno želja svakog čovjeka je da se osjeća
ekonomski sigurnim da sebi i članovima svoje porodice omogući osnovna sredstva za život.
Neophodno je da pojedinci dok su još radno aktivni, odnosno u ranijim fazama života
zarađuju i štede novac za treću životnu dob, kako bi na vrijeme obezbjedili sebi i članovima
svoje porodice sigurnu budućnost.

Đukić. S., „ Poslovni konsultant br. 33“, Penzioni sistem BiH- trenutno stanje pravci i reforme“, februar 2014,

str. 86

Šabić. M. ., „Životno osiguranje kao metoda za upravljanje rizicima vezanim za treću životnu dob u BiH“,

Ekonomski fakultet Univerziteta u Tuzli,

Magistarski rad, 2015.godina, str. 23

1.2.1. Ciljevi i indikatori penzionog sistema

Dva osnovna cilja penzionog sistema su :

1. Sprječavanje siromaštva u starosti,

2. Održavanje prihoda u starosti koji su u skladu sa onima što su pojedinci ranije

zarađivali.

Održavanje prihoda u trećoj životnoj dobi kontraverzno je po pitanju obaveznosti i uloge
države. Za našu analizu značajan je drugi cilj  penzionog sistema, što predstavlja održavanje
prihoda   u   trećoj   životnoj   dobi   ili   održavanje   relativnog   životnog   standarda.   Potrošnja
pojedinaca   u   poznijim   godinama   života   trebala   bi   biti   približno   jednaka   onoj   kada   je
pojedinac bio radno aktivan. Iz tog razloga potrebno je obezbjediti nivo prihoda u starosti koji
će   pomoći   pojedincu   da   održava   životni   standard   na   nivou   životnog   standarda   prije
penzionisanja. Odnos prihoda nakon i prije penzionisanja predstavljaju najčešće korištene
pokazatelje penzionog sistema.

Slika 1.1. Penzioni sistem – cilj, rizik, indikatori

Izvor: Šabić. M., Magistraski rad „Životno osiguranje kao metoda za upravljanje rizicima vezanim

za treću

životnu dob u BiH“, Ekonomski fakultet Univerziteta u Tuzli, 2015.godina, str. 26

Šabić .M., op.cit., str.26