Razvoj i uloga novca u privredi

Ekonomska škola
Banja Luka

MATURSKI RAD

Tema:

Razvoj i uloga novca u privredi

Predmet:

Ekonomija

Profesor: Učenik:
Dražen Matić Miodrag
Kozjak

Banja luka, maj 2021

Sadržaj

1. UVOD ......................................................................................................2

2. POJAVA NOVCA .................................................................................3

2.1. Nastanak i razvoj novca kroz istoriju ..............................................4

3. VRSTE NOVCA .....................................................................................9

3.1. Metalni novac ..................................................................................9
3.2. Papirni novac....................................................................................10
3.3. Kreditni novac..................................................................................10

4. FUNKCIJE NOVCA U TRŽIŠNOJ PRIVREDI.....................................11

4.1. Klasične funkcije novca...................................................................12

4.1.1. Novac kao sredstvo razmjene (prometno sredstvo)..................12
4.1.2. Novac kao mjera vrijednosti

.......................................................13

4.1.3. Novac kao platežno sredstvo...................................................14
4.1.4. Novac kao blago......................................................................14
4.1.5. Novac kao svjetski novac.........................................................15

4.2. Dopunske funkcije novca ..............................................................16

4.2.1. Novac kao konzervator vrijednosti..........................................16
4.2.2. Novac kao predstavnik solventnosti i likvidnosti .................16
4.2.3. Novac kao garant slobode konzuma .....................................16

5. MjERENJE KOLIČINE NOVCA ..........................................................17

6. ZAKLJUČAK.........................................................................................18

LITERATURA .........................................................................................19

2. POJAVA NOVCA

Istorijski gledano, novac nastaje kada usljed razvoja proizvodnih snaga i

društvene podele rada robna proizvodnja dostigne viši nivo.

Ekonomski razlozi nameću potrebu za uvođenjem univerzalnog sredstva razmene

koje će olakšati i ubrzati komunikaciju između učesnika razmjene. Dakle, upravo teškoće
u robnoj razmjeni su dovele do otkrića novca, čijom se pojavom te teškoće uspijevaju
prevazići. Pojavljuje se roba za koju su svi spremni da ustupe proizvode jer znaju da će
za nju uspjeti nabaviti ono što im je potrebno.

*Zanimljivost:

Prva pojava novca u antičkom dobu se vezuje za kneza Kreza, koji je vladao u Frigiji u
VII veku pre nove ere. Ovaj knez je pustio u opticaj male metalne poluge, poluzlatne i
polusrebrne, potpuno identične, koje su bile iskovane u državnoj pečatnici u provinciji
Lidiji. Knez Krez, poznat kao najbogatiji čovek antičkog doba, toliko je usavršio kovanje
novca da nije prošlo mnogo a taj novac je počeo da se koristi po cijelom Srednjem
istoku. Njegov novac – creseides – na kome su bili utisnuti znaci lava i bika, ubrzo je
počeo da opslužuje celokupnu privredu ovog područja; naravno, služio je i samom knezu
za lično bogaćenje, a danas ga mnogi autori smatraju prvim zlatnim novcem na svijetu.

2.1. Nastanak i razvoj novca kroz istoriju

Iz faza kroz koju je prošla sama razmjena može se vidjeti da novac nije nastao

nečijom subjektivnom voljom, nego je sam nastanak novca bio uslovljen potrebama
razmjene.

Sam razvoj novca možemo podeliti na nekoliko faza:

primitivni oblici novca (robni novac),

kovani novac,

novčanice, žiralni novac,

elektronski novac.

-U početku se kao novac najčešće prihvatala stoka jer je bila lako pokretljiva i za njom je
postojala velika tražnja. No isto tako kao novac koristile su se i druge robe, poput krzna,
duvana, hrane i sl.

-Vremenom je došlo do unapređenja razmene, te se umesto robnog novca polako počinju
koristiti predmeti od određenih vrsta metala, najčešće bakra. Dakle s vremenom se ova
funkcija počela vezivati za robe koje su po svojim karakteristikama bile pogodne da služe
kao opšte sredstvo razmene. Te robe su bili plemeniti metali, no unutar njih zlato se
izdvojilo kao najpogodnije za obavljanje ove funkcije.

A razlog zašto su ljudi u različitim društvima prihvatili zlato kao svjetski univerzalno
sredstvo razmjene nalazi se u njegovim prirodnim osobinama:

- male količine zlata u prometu predstavljaju veliku vrijednost,
- zlato ima mogućnost da se jednostavno i relativno lako dijeli na manje količine

ne menjajući time svoju vrijednost,

- kvalitet manjih i većih komada zlata je isti i sl.

-Vremenom, kako se robna proizvodnja širila i razvijala, zlato je prestalo da obavlja
funkciju opšteg sredstva razmjene. To se dogodilo krajem devetnaestog vijeka, a već u
dvadesetom vijeku došlo je do potpunog korištenja papirnog novca. Danas se svugdje u
svijetu razmena obavlja pomoću komada papira na kojima se od zemlje do zemlje nalaze
različiti likovi iz njene istorije, koji su obojani različitim bojama i nose različite nazive.

-Elektronski novac se može definisati kao novac koji se kreće kroz elektronske medije, tj.
Van uobičajenih kanala plaćanja koje tradicionalno podržavaju banke. Osnovno sredstvo

Simbolični novac

U nekim krajevima

Afrike

za plaćanje je služila jedna vrsta

pužića

(kauri),

slonova

kost

itd. Zanimljivo je da i devojke oko

Vrlike

Dalmaciji

na prslucima stare narodne

nošnje

imaju prišivene pužiće kaure. U staro su doba oni predstavljali bogatstvo, kao nizovi
dukata na nošnjama

devojaka u

i drugde. Na otoku

sve do naših dana kao sredstvo plaćanja služilo je okruglo probušeno kamenje,

vriednost kojega se određivala prema veličini.

Metalni novac

Takav način plaćanja robnim i simboličnim novcem nije bio spretan i ljudi nisu bili
sigurni da su za svoju robu uvijek dobili pravu protivrednost. Zato su zaključili da
novcem može postati samo ona roba koja će trajno predstavljati sveopštu protivrednost za
svaku drugu robu. Za tu su svrhu poslužili

metali

, kovine. Oni imaju mnoge prednosti:

mogu se seći u komade jednake veličine, mogu se pretopiti u predmete praktične
uporabe, manje se kvare od drugih proizvoda i zauzimaju manje mesta. Zato je
razumljivo da se upotrebom metala javlja i novac kovan od različitih vrsta navedenog
(još prije 8 000 godina), ali su s vremenom plemeniti metali -

zlato

srebro

- preuzeli

ulogu novca. Oni su u prirodi vrlo retki, a u njihovo dobijanje mora se uložiti mnogo
rada, zato su i veoma skupi. Za male količine tih kovina moglo se dobiti mnogo potrebne
robe.

U prvo su se vrijeme zlato i srebro vagali jer se roba prodavala za određenu količinu zlata
ili srebra. Međutim, nije bilo zgodno uvijek i posvuda nositi

vagu

. Zato se zlato i srebro

unapred rezalo u komade određene težine, kao jamstvo da je težina tačno određena i da je
komad novca od zlata i srebra odgovarajuće čistoće, to jest da u njemu nema više
primjesa drugih (jeftinijih) metala, utiskivali su se u svaki komad posebni znaci. Obično
je taj znak prikazivao

vladarov

lik, jer su vladari prvi počeli kovati svoj novac, zatim

srednjovekovni

gradovi i konačno

država

. Kovani novac imao je različite oblike: mogao

je biti okrugao, četvrtast, u obliku

ili neke životinje itd. Danas

je metalni novac svuda u svijetu okrugla oblika. Najstarijim

hrvatskim

novcem smatra se

onaj koji se kovao u

Zagrebu

godine

1200

., a nosio je

latinski

natpis:

Andreas dux

Croatiae

[Andrija (2.) knez

Hrvatske

Danas je zlatan i srebrn novac redak: najčešći je sitan kovani novac od nikla,

bakra

aluminija

, aluminijske bronce i drugih slitina metala.

Papirni novac

papirni

novac ima dugu i zanimljivu istoriju. U srednjem veku ljudi su počeli svoj

metalni novac povjeravati

bankama

na čuvanje. Banke su im izdavale potvrde na osnovu

kojih su mogli podići svoj novac kada bi im zatrebao. Te su se potvrde zvale banknote.
Postepeno su ljudi počeli plaćati robu tim potvrdama umjesto metalnim novcem. Tako je
nastao papirni novac. On zapravo samo zamjenjuje zlato ili srebro koje bi trebalo služiti
za plaćanje. Papir je mnogo praktičniji i lakši od kovina.