1. UVOD
Osjećaj ili emocija naziv je za čovjekovu reakciju na neki događaj, povezuju ono
što nam je važno sa svijetom ljudi, stvari i događaja. Emocije nadopunjuju
nedostatke mišljenja i daju infrastrukturu za društveni život.
Naši doživljaji predmeta i pojava, koje opažamo i o kojima razmišljamo, uvijek su
praćeni emocijama. Opažaji u prvom redu odražavaju realni svijet djelovanja
draži na naša čula, mišljenje, održava veze i odnose između predmeta i pojava,
dok emocije te predmete, pojave i odnose među njima odražavaju prevashodno
kao naš unutarnji (subjektivni) odnos. ( Ratko Dunđerović,2005)
1
Pojava konstrukta emocionalne inteligencije primljena je sa velikim zanimanjem u
znanstvenim a posebno u širim društvenim krugovima. Jedan od uzroka takve
popularnosti mogao bi biti u karakteristici suvremenog čovjeka da mnogo
uspješnije rješava tehničke od humanih problema. Jedan od segmenata humanih
problema pojedinca danas, svakako je rješavanje nesklada između onoga što
misli i onoga što osjeća, odnosno usklađivanja emocije sa razumom.
Kao pojam emocionalna inteligencija datira u psihologiji od početka 90-ih godina
prošlog stoljeća a uveli su ga prvi put u svojim radovima autori Peter Saloveya sa
sveučilišta Yale i John D. Mayer sa sveučilišta New Hempshire. Oni su
emocionalnu inteligenciju početno definirali kao ,, sposobnost praćenja i
razlikovanja vlastitih i tuđih osjećaja i emocija, i korištenja tih informacija kao
vodiča za razmišljanje i djelovanje, (Salovey i Mayer, 1990).
2
1
Osnovi psihologije menadžementa, Ratko D. Str. 35)
2
(Salovey i Mayer, 1990)
2. EMOCIJE
Riječ emocija predstavlja termin koji oksfordski riječnik engleskog jezika definiše
kao “bilo koje uzrujanje ili uznemirenje uma, osećanja, strasti; bilo kakvo
mentalno stanje besa ili nespokojstva.” Postoji na stotine emocija zajedno sa
njihovim hibridima, varijacijama i nijansama, ali emocije su mnogo prefinjenije
nego što postoje reči kojima bi se opisale. Istraživači vode raspravu o tome koju
emociju bi trebalo smatrati primarnom.
2.1. Vrste emocija
Neke od grupa emocija su:
BIJES- razjarenost, uvredljivost, ozlojeđenost, gnev, razdražljivost,
ogorčenost, uznemirenost, jarost, zlovolja, ljutnja, netolerantnost,
odbojnost, a u ekstremnim slučajevima i patološka mržnja i nasilje.
TUGA- jad, bol, žalost, neraspoloženje, turobnost, utučenost,
samosažaljenje, a u patološkim slučajevima teška depresija
STRAH- uznemirenost, zebnja, nervoza, zabrinutost, konsternacija,
nesigurnost, labilnost, sumnjičavost, razdražljivost, prestravljenost,
užas, psihopatološki oblici su fobija i panika
UŽIVANJE- sreća, radost, opuštenost, zadovoljstvo, ushićenje,
oduševljenje, vedrina, ponos, čulno uživanje, uzbuđenje,
razuzdanost, prijatnost, satisfakcija, euforija, nepredvidljivost,
ekstazičnost, a u krajnosti- manija.
LJUBAV- prilagodljivost, druželjubivost, poverenje, dobrota,
privlačnost, odanost, obožavanje, zaluđenost.
IZNENAĐENJE- šok, zapanjenost, zadivljenost, čuđenje.
ODVRATNOST- prezir, omalovažavanje, nipodaštavanje,
gnušanje, averzija, nenaklonost, odbojnost.
STID- krivica, neprijatnost, kajanje, poniženje, žaljenje, tugovanje,
obamrlost, skrušenost.
Ovim spiskom se ne riješavaju sva pitanja o kategorizaciji emocija.
Npr. Šta su miješana osećanja kao što je ljubomora, varijanta bijesa pri kojoj su
isprepletani tuga i strah?
Argument da postoji pregršt osnovnih emocija, do određene mjere je potvrđen
otkrićem Pola Ekmana sa Kalifornijskog univerziteta u San Francisku, po kojem
postoje 4 osnovna izraza lica za svaku od primarnih emocija- strah, bes, tuga,
uživanje, a prepoznaju ih ljudi u zajednicama širom sveta, uključujući nepismene
narode, neizložene uticajima televizije ili bioskopa, što naglašava njihovu
univerzalnost. On tvrdi da su evoluitivne snage “odštampale“ ove signale u naš
centralni nervni sistem.
2
hranljivih materija u energiju. Povećani krvotok i povećan priliv krvi u mozak i
udove, a smanjen priliv krvi u trbušne organe, omogućavaju intenzivniji rad
mozga i uspešnije korišćenje udova. i ostale telesne promene doprinose većem
aktiviranju organizma, njegovom boljem osposobljavanju da se suprostavi
neočekivanoj opasnosti, a koja je i izazvala emocionalano stanje. Ima, međutim,
slučajevada iznenadna situacija, ocenjena kao veoma opasna, izazove kočenje,
paralizovanje aktivnosti i mozga i mišića. To nazivamo emocionalnim šokom.
Zato emocije, a naročito neprijatne emocije, posebno dugotrajno strahovanje i
česte brige mogu oštetiti rad ovih organa i izazvati njihovo oboljenje.
Postoje dvije vrste štetnih posljedica:
Neutronsko reagovanje
Psihosomatski poremećaji
2.3. Čemu služe emocije
Naša najdublja osećanja, naše strasti i žudnje, jesu najvažniji vodiči, pa naša
vrsta mnogo duguje njihovom postojanju i uticaju u čovekovom životu.
Sociobiolozi naglašavaju nadmoć srca nad umom u važnim trenucima koji
pokazuju zbog čega je evolucija emociji pripisala suštinsku ulogu u čovekovoj
psihi.
Svaka emocija omogućava posebnu spremnost na djelovanje. Pogled na ljudsku
prirodu koji zanemaruje moć emocija je kratkovid. Inteligencija ničemu ne služi
ako emocije zakažu.
2.4. Emocije kao nagoni
Ako je emocionalno stanje neprijatno, organizam poakzuje težnju da prekine
ponašanje koje je izazvalo neprijatnost. Ovo emocionalno stanje ima istu
podsticajnu vrednost za ponašanje kao i napeto stanje u kome se nalazi
organizam kada je aktivirana neka važna potreba. Ako je uplašen, covek
pokušava da pobegne. Smanjenje napetosti koja je izazvana neprijatnom
situacijom jednaka je smanjenju napetosti do koje dolazi kada je nagon
zadovoljen. U tom slucaju, emocija ima sve bitne karakteristike nagona.
4
3. OSNOVNA OBILJEŽJA EMOCIONALNOG UMA
Tek se posljednjih godina pojavio naučni uvid u emocionalni um kojim je
protumačeno da su mnoge naše reakcije izazvane emocijama, da smo jednog
trenutka racionalni, a već sledećeg iracionalni. Emocije mogu da organizuju
sopstveni način mišljenja i logiku.
Emocionalni um je mnogo brži od racionalnog i reaguje bez zastajanja da bi
na trenutak promislio o onom šta čini. Njegova brzina isključuje obazrivo i
analitičko razmišljanje, što je osobenost mislećeg uma. Tokom evolucije, ova
brzina se verovatno zasnivala na presudnoj odluci- na šta obratiti pažnju
suprotstavljajući se drugoj životinji- da li ću ja nju da pojedem ili će ona pojesti
mene. Oni organizmi koji su dugo čekali razmišljajući o sličnim odgovorima,
najverovatnije nisu imali mnogobrojno potomstvo na koje bi preneli sporije
reagujuće gene.
Reakcije koje potiču od emocionalnog uma posebno su silovite, nusprodukti
su usmerenog, pojednostavljenog i brzog gledanja na stvari koje može potpuno
da zbuni racionalni um. Kada se “prašina slegne”, ili čak za vreme reakcije, mi se
pitamo “Zašto sam to učinio?”, što predstavlja znak da se racionalni um na
trenutak probudio, ali ne i brzinom emocionalnog uma.
Pošto je interval između izazvane emocije i njenog ispoljavanja bukvalno
trenutan, mehanizam za obaveštavanje percepcije mora da bude sposoban za
veliku brzinu, čak i po moždanom vremenu koje se računa u hiljditim delovima
sekunde.
Obaveštenje o želji za reagovanjem treba da bude automatsko i tako brzo da
nikada ne stigne do svesti. Ovako hitre, nehatne i raznovrsne emocionalne
reakcije prolaze mimo nas, pre nego što spoznamo šta se događa.
Na stvari se iznenada reaguje, bez određenog vremena za promišljanje i analizu.
Priamljivi elementi određuju reakciju, odbacujući pažljivu procenu detalja. Velika
prednost emocionalnog uma leži u njegovoj mogućnosti da trenutno iščitava
emocionalne situacije ( on je ljut na mene; ona laže; ovo ga rastužuje ),
omogućavajući da nam prenagljenim sudom bude saopšteno od koga da se
čuvamo, kome da verujemo, ko je neraspoložen. Emocionalni um je radar za
opasnost, npr. da smo mi ili naši evolutivni preci čekali da racionalni um presudi,
ne samo da bismo pogrešili, nego bismo bili i mrtvi. Nezgoda je u tome što
ovakvi utisci i intuitivne odluke, pošto su donete u trenutku, mogu da budu
pogrešni i da nas odvedu sa pravog puta.
5
