mađarske i italijanske manjine predviđena mogućnost preferencijalnog glasanja prilikom
izbora poslanika iz reda ovih etničkih zajednica u Državnom zboru.
Jedan od ključnih segmenata izbornih sistema predstavlja odabir metode za pretvaranje
glasova birača u mandate. U tom kontekstu na našem području dominiraju dvije metode, i
to D’Ontova (D’Hondt) i Sent–Lagijeva (Sainte–Lague). Pored ovih metoda za
raspodjelu mandata, a u okviru proporcionalnih izbornih sistema postoje i Adamsova
(Adams), Andreova (Andrć), Hantingtonova (Huntington) i Imperialiejeva (Imperiali)
metoda.
4
D’Ontova metoda, nazvana prema belgijskom matematičaru Viktoru D`Ontu
(Victor D’Hondt – 1841-1901), prvi put je bila primjenjena 1899. godine u Belgiji, dok
se danas ona primjenjuje u većini evropskih zemalja (Italija, Austrija, Finska, Belgija,
itd.).
5
Navedena metoda počiva na takvom rasporedu mandata koji podrazumijeva da se
ukupni broj glasova, koje je osvojio kandidat ili lista, dijeli „pravilnim” nizom djelilaca
(npr. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7...), a u zavisnosti od broja učesnika u izbornom procesu. Mandat,
dakle, u skladu sa navedenim mandatom dobija ona politička partija koja ima najveći
količnik.
Sent-Lagijeva metoda nazvana je po francuskom matematičaru Andre Sent-Lagiju
(Andre Sainte-Lague – 1882-1950). Prema ovoj metodi se, za razliku od D’Ontove,
ukupan broj glasova, koje je osvojila pojedina lista ili kandidat, dijeli sa neparnim nizom
brojeva (npr. 1, 3, 5, 7, 9...), a u zavisnosti od broja učesnika u izbornom procesu. Danas
je ova metode zamjenjena, odnosno modifikovana, time što se umjesto početnog broja 1,
koristi djelitelj 1,4. Ovim je učinjen izvjestan ustupak manjim političkim partijama,
kojima povećanje djelitelja pomaže zbog dobijanja brojeva mandata sa manjim
ostatkom.
6
Modifikovana verzija Sent-Lagijeve metode danas se koristi prilikom
raspodjele mandata u predstavničkim tijelima pojedinih nordijskih zemalja (Švedska i
Norveška).
Razlika između D’Ontove i Sent-Lagijeve metode prilikom utvrđivanja broja mandata u
predstavničkim tijelima uglavnom je samo matematička, te nije toliko drastična da bi
mogla suštinski uticati na preraspodjelu osvojenih mjesta u parlamentu. Pored već
navedenih metoda, koje su kako je i naglašeno dominantne u postjugoslovenskim
državama, postoji i Hareova kvota, nazvana prema engleskom advokatu Tomasu Hareu
(Thomas Hare – 1806-1891).
7
Na osnovu ove kvote, raspodjela mandata između izbornih
aktera se vrši tako što se ukupni broj osvojenih glasova podjeli ukupnim brojem mandata,
koji se dijele u izbornoj jedinici, čime se dobija tzv. izborni broj. Broj osvojenih mandata
utvrđuje se potom tako što se broj glasova svakog subjekta koji je učestvovao u izbornom
procesu podjeli sa navedenim izbornim brojem. Na osnovu primjene Hareove kvote,
takođe, glasači samostalno ispisuju imena kandidata prema redoslijedu vlastitih
4
Odrednica: „Metode najvećeg broja”, u: Mirjana Kasapović,
Izborni leksikon
, op. cit.,
str. 233-4.
5
Odrednica: „D’Hondtova metoda”, u: Mirjana Kasapović
, Izborni leksikon
, op. cit., str.
61-2.
6
Odrednica: „Sainte-Lagueova metoda”, u: Mirjana Kasapović
, Izborni leksikon
, op.
cit., str. 330-1.
7
Odrednica: „Hareova kvota”, u. Mirjana Kasapović
, Izborni leksikon
, op. cit., str. 106.
4
preferencija. Svi prekobrojni glasovi „prenose” se na druge preferencije, sve dok se
kandidati sa začelja liste u potpunosti ne eliminišu.
8
1. IZBORNI INŽENJERING
1.1. Kako izabrati adekvatan izborni sistem
Vodeći mislioci savremene politikologije Arend Lajphart (Arend Lijphart) i Đovani
Sartori (Giovanni Sartori) ističu da je izborni sistem veoma bitan segment političkog
sistema od čijeg oblikovanja suštinski zavisi i njegova priroda. U savremenim političkim
sistemima dilema vezana za izbor između većinskog i proporcionalnog (i njegovih
brojnih varijanti) sistema bila je nerijetko dovođena u blisku relaciju sa širim
definisanjem političkog sistema, odnosno izborom između predsjedničkog ili
parlamentarnog sistema organizacije vlasti. Đovani Sartori smatra da je reinženjering i
odabir izbornog sistema bio fundamentalan za (re)konstituisanje demokratije u
postsocijalističkim društvima.
9
Jedna od osnovnih karakteristika valjano izabranog
izbornog sistema jeste i njegova prihvatljivost za većinu, ili čak sve vodeće političke
faktore. Naravno, to u konačnom slijedu događaja treba da dovede do potpune
stabilizacije političke i partijske scene, kao i smanjenja intenziteta potencijalnih
konflikata.
10
Sartori s tim u vezi podvlači da nije bitan sam izbor između većinskog ili
proporcionalnog izbornog sistema, već njegova potpuna prihvatljivost i mogućnost da se
nakon izbora osigura stabilna i odgovorna vlada.
Definisanje okvira izbornog sistema suštinski determiniše i struktuiranje partijskog
sistema. Prema Đovaniju Sartoriju većinski sistem je u mnogome bolji, jer njegov antipod
— proporcionalni sistem nerijetko dovodi do „svadljivih i blokiranih koalicionih vlada”.
11
Štaviše, Sartori tvrdi i da većinski izborni sistem utiče na formiranje dvopartijskih
sistema, koji su u mnogome stabilniji nego umjereno ili visoko pluralizovani partijski
sistemi. Primjenom proporcionalnog izbornog sistema se, zaključuje on, podstiče dodatna
fragmentacija društva i vodećih političkih partija, što može uticati i na nestabilnost
cjelokupnog političkog sistema. Arend Lajphat čak ističe da je proporcionalni izborni
sistem bolji od većinskog, jer omogućava da se posebno u sistemima konsocijativne
demokratije, odnosno duboko i višestruko podjeljenim društvima, očuva puna
reprezentativnost predstavničkih organa vlasti.
12
U izvjesnoj mjeri se i njegov
„neistomišljenik” Sartori slaže sa navedenom ocjenom, navodeći pritom da je njegova
8
Đovani Sartori, Uporedni ustavni inženjering: strukture, podsticaji i ishodi, op. cit.,str. 36-7.
9
Ibidem, str. 46-9.
10
Milan N. Jovanović, Oblikovanje izborne demokratije: Poljska, Mađarska, Češka, Slovačka, Bugarska,
Rumunija, Rusija, Ukrajina, Institut za političke studije, „Službeni list SCG”, Beograd, 2006, str. 19-20.
11
Đovani Sartori, Uporedni ustavni inženjering: strukture, podsticaji i ishodi, op. cit., str. 81.
12
Arend Lajphart, Modeli demokratije: oblici i učinak vlade u trideset šest zemalja, „Službeni list SCG”,
Beograd, CID, Podgorica, 2003, str. 171-90.
5
