UNEVERZITET SINERGIJA
R I M S K O P R A V O
S K R I P T A
SVIH PITANJA i ODGOVORA ZA
KOLOKVIJUME i ZAVRŠNI ISPIT
ISPITNA PITANJA IZ RIMSKOG PRAVA
PRAVNI
FAKULTET
BIJELJINA
- PRVI KOLOKVIJUM -
1. Navedite razloge za izučavanje Rimskog Prava ?
Prvi razlog je u značaju istorije uopšte. Drugi razlog je u značaju koje Rimsko pravo ima na ovim prostorima.
Treći razlog proizilazi da je Rimsko Pravo uvod u savremeno građansko pravo.
2. Kako se dijele izvori saznanja o tome kakvo je bilo Rimsko Pravo
( fonts iuris cognoscendi)
?
Sve izvore za saznanje kakvo je bilo Rimsko Pravo (fontes iuris cognoscendi) možemo podjeliti na pravne i
vanpravne izvore. Pravni izvori su : zakoni, djela pravnika, sačuvani dokumenti (Gajeve institucije, Ulpijanove
Regulae i Pavlove Santentiae, Reodosijev kodesks, Justinianova kodifikacija, Transilvanijska zbirka, Augustov
politički testament, epigrafski spomenici itd)
Vanpravni izvori su: spisi istoričara, književna djela kao i knjige filozofa, retora i gramatičara
3. Rimska istorija se izučava kroz
( ČETIRI )
perioda ?
1. Doba Kraljeva ili nastanka države “Vojna demokratija” ( 754 PNE – 509 PNE)
2. Period Republike ( od 509 PNE – 27 PNE)
3. Principat ( 27 PNE – 284 NE)
4. Dominat ( 284 NE – 476 ili do 565 NE)
4. Prvi period u razvoju Rimske države naziva se
“Vojna demokratija”
ili “Period Kraljevstva”. Koje su
odlike tadašnjeg društva i organa vlasti u tom periodu:
Vojna demokratija je najviši stepen razvoja rodovskog društva, (predvorje civilizacije i države).Prema predanju
Rim su osnovala tri plemena: Ticiji, Luceri i Ramni. Organi vlasti su: Skupština , Senat i Rex
Comitia curiata
(Skupština) čine je svi odrasli muškarci pripadnici tri plemena. Glasalo se po bratstvima pa su
se zbrajali glasovi bratstva, zato se i skupština zvala Comitia curiata ( bratstvenička ). Ona odlučuje o ratu i
miru, bira Rexa, pred njom se proglašava testament, usvajaju svojevlasna lica ( adrogatio), rješava molba za
pomilovanje ( provocatis ad populum)
Senex (starješina)
Senat čine starješine gensova. Dok je u skupštini bratstvo osnovna jedinica ovdje su
predstavljeni rodovi. Senat je davao odobrenja na odluke koje izglasa skupština (auctorias patrum – odobrenje
očeva) služio je kao savjetodavni organ reksu.
Rex
je najugledniji član zajednice. To je poseban organ prvobitne zajednice na njenom najvišem stupnju
razvoja. On objedinjuje neke političke vojne i sudske nadležnosti iako se dosta rano izdvojio kao poseban
vjerski poglavar i koji je dobio titulu pontifex maximus što je danas titula Rimskog Pape a bukvalno znači
“vrhovni mastrograditelj”.
5. Društvenu strukturu Rima u prvim vijekovima istorije čine:
Patriciji, Plebejci, Klijenti i Patrijahalni
robovi
. Objasni ?
Patriciji
su koljenovići i ulaze u okvir rodova, bratstva i plemena.
Plebejci
postoji više teorija o njihovom porijeklu: da su pokoreni starosjedioci, da su doseljenici u vrijeme
radova na isušivanju zemljišta, da su otpadnici iz gentilne strukture. I pored toga što su građani drugoga reda
oni se ubrajaju u Rimski narod (populus romanus) u širem smislu. Između Patricija i Plebejaca pored razlike u
porijeklu postoji razlika u političkom i ekonomskom smislu. Zato što su van gensova Plebejci su lišeni
političkih prava jer je čitava organizacija vlasti zasnovana na rodovskim načelima. Plebejci nemogu učestvovati
u radu kurijatskih skupština niti daju članove senata. Također velike su i ekonomske razlike između njih.
Plebejci su mogli učestvovati u ratovima ali kada je podjela plijena bila u pitanju lavovski dio plijena uzimali su
Patriciji.
Klijenti.
Odnos Klijent – Patron je mješavina starih rodovskih i novih klasnih elemenata. To je lična veza
između pripadnika viših slojeva i jednog broja siromašnih građana sa obostranim pravima i dužnostima.
Robove
u Rimu su smatrali “Životinjama koje govore”. Svi ukućani rade ali se najteži dio poslova povjeravaju
robovima.
Prema tome društvenu strukturu Rima u doba vojne demokratije obilježavaju prve nejednakasoti: Inferiorni
građani (Plebejci), inferiorni prijatelji (Klijenti) i inferiorne sluge (Patrijahalni robovi).
14. Koji državni organi
( kolegijalni i inokosni)
postoje u periodu republike ?
Kolegijalni organi su:
Skupštine i Senat. Skupština je bilo više vrsta ( kurijatska skupština , Centurijatska
skupština i Tributska skupština.
Inokosni organi (pojedinačni)
su umjesto protjeranog kralja bili Magistrature. Viši magistrati su bili: Konzuli,
Pretori, Cenzori i Diktatori. Također postoje i Kvestori, Plebejski tribun i Kurilski edil.
15. Šta čini društvenu strukturu u periodu Republike ?
U periodu Republike imamo četiri velike grupe Naroda od kojih nijedna nije homogena: Rimljani, Latini,
Peregine i Robove. Rimljane čine ( nobili, ekvestri, plebejci i seljaci). Latini su narod kojima je nakon
savezničkog rata 89 god. PNE dodijeljen status Rimskog građanstva. Peregrini (tuđini) su bili slobodno
stanovništvo osvojenih provincija. Tu su spadali ( Grci, Egipćani, Jevreji, Gali, Iliri, Tračani, Keltiberi, Germani
itd). Robovi su bili predmeti – objekti prava svojina nad kojima vlasnik ima prava života i smrti.
16. Objasni tri paralelna pravna sistema iz perioda Republike:
Ius civile, Ius honorarium, Ius gentium
?
Ius civile
je pravo koje važi za Rimske građane (cives). Kako se povećavao broj rimskih građana tako se
povećavala i njegova primjena. Primjena Ius Civilea je posledica personalnog načela koje vodi porijeklo od
prvobitne zajednice. Ovo pravo se neprimjenjuje prema teritorjalnom principu već određene grupe građana
imaju svoja pravna pravila bez obzira gdje žive. Ius Civile čine stari običaji, zakoni i njihova tumačenja koja su
najprije bila u rukama sveštenika. To je u prvom redu Zakon XII tablica kao i drugi zakoni donijeti tokom
republike.
Ius honorarium
je pravo nastalo aktivnošću gradskog pretora a
Ius gentium
peregrinskog pretora. Pretorova
uloga u zakonodavnoj aktivnosti posledica je nastojanja Rimljana da nađu gipkije i adekvatnije sredstvo za
mijenjanje prava od zakonodavne aktivnosti u skupštinama. Tako je pretor koji organizuje pravosuđe od tumača
pravnih normi vremenom postao i njegov stvaralac. Pretorsko pravo koje obuhvata Ius honorarium i Ius
gentium upoređeno sa civilnim pravom (Ius civile) je manje formalističko, bogatije u nijansama i elastičnije.
17. Razlog, način, sadržaj i značaj donošenja Zakona XII tablica
( Leges duodecum tabularum )
?
Rimljani nisu voljeli kodifikacije što je bio jedan od razloga za elastičnost njihovog pravnog sistema. Zakon XII
tablica (Leges doudescum tabelarum) iako skromnog oblika ipak predstavlja pravni zbornik, kodifikaciju koja je
prema definiciji zakonski tekst koji na iscrpan način reguliše čitavu oblast društvenih odnosa. Prema predanju
zakon 12 tablica donijet je na zahtjev Plebejaca koji su tražili da se objavi pravo i kalendar i da se time spriječe
zloupotrebe. Pod njihovim pritiskom 451 godine PNE izabrana je grupa od 10 ljudi koja je preuzela svu vlast.
Prije toga jedna delagacija je otišla u Grčku i Grčke kolonije na jugu Italije da proučava Solonove i druge Grčke
zakone. Ova komisija ( Decemviri legibus scribundis – desetorica koji treba da napišu zakone) sastavljena od
Patricija objavila je Zakon u 10 tablica. Trebalo je riješiti još neka pitanja pa su sledeće 450 god PNE izabrani
novi Decemviri koji su zakonu dodali još 2 tablice. Prve tri tablice (I, II,III) zakona govore o suđenju i izvršenju
presude, IV i V tablica slijede odredbe o porodici, vlasti pater familijasa i nasleđivanju, VI i VII tablica govore
o imovini, odnosima između susjeda i međama, VIII i IX tablica govore o deliktima, X tablica govori o
sahranjivanju dok poslednje dvije XI i XII tablica nemaju neku posebnu sadržinu, jer predstavljaju dopune kojih
se sjetila druga komisija. Malo je čudno da krivični postupak nije bio obuhvaćen ovim tablicama. Tekst zakona
je sažet i jasan. Iako je religijski uticaj veliki ipak se pravi razlika između normi koje regulišu religijske odnose
(fas) i pravnih pravila (ius). ali zato nisu dovoljno odvojeni javno pravo od privatnog, stvarno od obligacionog.
Zakon je rezultat kompromisa između patricija i plebejaca, između tradicije i inovacije. Jedni su uspjeli da se
slovo zakona objavi i da se za sve primjeni isti postupak, i da se ublaže kamate a drugi da se zaštiti privatna
svojina, da se insolventni dužnik strogo kazni te da se zabrane mješoviti brakovi, što je bila jedina nejednakost
između Patricija i Plebejaca ali je i ova zabrana već 445 godine PNE Kanulejevim zakonom ukinuta.
18. Objasni način donošenja zakona
( leges )
u periodu republike ?
U donošenju zakona učestvuje Senat bilo naknadnom saglasnoštću ( auctoritas patruum) ili predhodnim
odobrenjem, a o samom zakonu glasa skupština. Većinu zakona donijela je centurijatska skupština, ali su
također i odluke plebejtskih skupština tkz Plebisciti dobili snagu zakona. Rimski zakoni dobijali su imena po
predlagaču zakona npr:( Ebucijev, Letorijev, Kanulijev) ili po sadržini su često dadavana imena predlagača
zakona kao npr. ( Akvilijev zakon o šteti, Kornelijev zakon o napadima na ličnost itd).
19. Kako je stvaran
Ius honorarium
i u čemu je njegov značaj ?
Ius honorarium
je pravni sistem koji je nastao djelatnošću pretora i kurulskih edila. Pošto su magistrati
Honorares – počasni i pravo se naziva Ius Honorarium. U početku su bila dva pretora: gradski ( preator
urbanus) i peregrinski ( preator peregrinus). Djelatnošću gradskog pretora nastao je pravni sistem koji se naziva
Ius Honorarium. Osnovni razlog za stavaranje Ius Honorariuma je zastarjelost civilnog prava. Sredstvo kojim je
pretor mjenjao pravo bio je Edikt. To je najprije bio usmeni a zatim i pismeni proglas koji je pretor izdavao pri
stupanju na dužnost. U toku trajanja mandata pretor je mogao da izdaje i naknadne edikte. Tako je stvaran jedan
elastičan mehanizam stalne obnove i dopune rimskog prava. Time je jedna djelatnost od interpretacije postala
kreacija prava, što će u narednom periodu biti slučaj sa pravnom naukom.
Rezultat preterove aktivnosti bili su brojni i dalekosežni. Gotovo da nema oblasti u kojoj se preterov uticaj nije
osjetio. U porodičnom pravu omogućio je licima da pod vlastšću pater familiasa zaključuju poslove putem
tužbi, u sudski postupak uveo je 4 vrste tužbi, stvorio je nova procesna sredstva ( interedikte, pretorske
stipulacije, povraćaj u pređašnje stanje), u stvarnom pravu uveo je pretosku ili bonitarnu svojinu (smanjenje
formalnosti u prometu), uspostavio je institut državine (possessio), u naslijedno pravo uveo je red naslijeđivanja
sa prednostima krvnih srodnika, zaštitio je nove oblike testamenta , u obligacionom pravu je zaštitio pretorkse
paktove ( današnji bankarski poslovi – mjenice). Vremenom je pretorsko pravo osavremenilo civilno pravo i
omekšalo njegovu strogost i formalizam.
20. Kako je stvaran
Ius gentuim
i koje su njegove osnovne karakteristike ?
Ius gentium
je djelo peregrinskog pretora a u širem smislu obuhvata i edikt upravnika provincija. Rimljani
nisu dopuštali strancima da se koriste njihovim civilnim pravom, pa je zato peregrinski pretor stvarao nove
pravne norme po kojima se sudilo. Peregrinski pretor je polazio od svog građanskog prava ali je bio slobodniji
od gradskog pretora u izboru rješenja, zato što je mogao da primjeni pravo provincije ili da izmisli novi propis.
Od tuda je Ius Gentium – “pravo naroda” bio najelastičniji od tri pravna sistema koji su se primjenjivali u
Rimskoj državi. Pod uticajem ovog pravnog sistema čije norme počinju da prodiru u Ius civile, rimsko
građansko pravo je postalo manje formalističko i apstraktno. Kada su stanovnici provincije dobili rimsko
građanstvo sva tri pravna sistema su se stopila u jedan pri čemu su učeni pravnici i dalje vodili računa koja
pravila pripadaju kojem pravu. U klasično doba Ius gentium se naziva prirodno pravo jer se temelji na prirodi.
U savremenom pravnom riječniku Ius Gentium znači i međunarodno pravo.
