ISTORIJA POLITIČKIH I SOCIJALNIH TEORIJA
Stari, srednji i novi vek
Grčka ( paganska-nehrišćanska) antika 5 v.pre .n.e. - 2 vek n.e.
–
sofisti – Protagora, Hipija, Gorgija, Sokrat
–
Platon ( 428 p.n.e – 348 p.n.e.)
–
Aristotel ( 384 v.p.n.e. - 322 p.n.e.)
–
Zenon ( 334 p.n.e. - 262 p.n.e.)
–
Polibije ( 203 p.n.e.-102 p.n.e.)
Rimska ( paganska) antika ( 1 v.p.n.e. - 4 v.n.e.)
–
Marko Tulije Ciceron ( 106 v.p.n.e.-4 v.n.e.)
–
Seneka ( 4 v.n.e.)
–
Epiktet ( 55-135)
–
Marko Aurelije ( 121 – 180)
Atina u V veku pre nove ere
Demokratija započinje Klistenovim reformama 509. i učvršćuje se Efijatovim reformama 462 p.n.e.
Zlatni vek Atine od 479-431 god p.n.e. - kada počinje i Peloponeski rat ( 431-404 g.p.n.e.)
Socijalna struktura: oko 100.000 slobodnih ljudi ( od toga 30.000 građana, 50.000 žena i dece, oko
20.000 ?) oko 65.000 privatnih robova i 60.000 robova.
Rodovska organizacija ( po filama) počinje da uzmiče pred administrativnom organizacijom ( po
demama) pored etnosa pojavljuje se i pojam demosa.
Polis je mogao da integriše svoje građane, svi su morali da znaju iz kojih rodova se sastoji grad.
Počivao je na pretpostavci da se građani međusobno poznaju. Gradovi nastaju iz procesa sinoikije
( združivanja rodova) pto je stvaralo etnos ( narod). Rodovi su počeku da gube značaj od tema
isključivo gradsko-organizacione forme; Funkcionalna pitanja samog polisa, bilo je bitno o kom
delu grada je reč i njihovi interesu su stavljani iznad interesa etnosa;
Počinje da se razlikuje etnos i demos – demos se odnosi na sveukupnost građana polisa. Demos je
teritorijalna politička zajednica u kojoj rodovi gube značaj. Kada politički život nekog polisa
postane toliko intenzivan da stranci i robovi budu integrisani u politički život i dobiju politička
prava, tada etnos gubi a demos dobija značaj.
Demokratija je oblik vladavine u kojem vlada narod. U društvu sveukpunosti građana koji žive na
nekoj teritoriji i imaju puna prava.
Nisu svi polisi bili demokratični; Rođena je trihotomna podela državnih uređenja:
1. tiranija iskvareni obil i pronalažena je u orijentalnim despotijama
2. republika
3. demokratija – vladavina naroda ( demosa)
Perikle – zlatni vek Atine – završava se Peloponeskim ratom koji je urušio temelje državnog
uređenja; Kasnije su vraćani oblici demokratije koji su bili totalitarni.
Aleksandar Makedonski je imao ideju ukidanja polisa i stvaranja kosmopolisa – polisa koji bi
obuhvatali sve ljude na zemlji i imali drugačiju dinamiku i ustrojstvo od polisa.
File su rodovi a deme – opštine
Razlikuju se sledeće građanske klase:
1. pentakosimedimni
2. hipeji
3. zeugiti
4. teti
Dva osnovna demokratska organa su skupština ( eklezija) i porotni sud (helieja).
Organ javnosti bila je agora.
Dike ( pravda), nomos ( zakon) i psefizma ( skupštinska odluka)
Nomos – Solonov zakon iz 590 g.p.n.e.
Solon je zakonodavac; Nomos koji je on doneo se promenio; Atinjani su imali okupljanje u opštini
– suđenje zakonu.
Psefizma je odluka narodne skupštine, usaglašena sa zakonom
Agora je bila mesto okupljanja.
Demokratija ne može da se ograniči samo na mesto na kojem nastaju zakoni – ona mora da ima
javnost i slobodu govora.
Sofisti – mudraci – mudri ljudi koji su pričali sa drugim ljudima na Agori; Sofisti su bili spremni da
prodaju svoje znanje i nude ga kao uslugu, da prostituišu mudrost. Već u IV veku pre nove ere
sofisti imaju loš imidž, od Platona na dalje; Postojanje sofista bilo je neophodno u jednoj
demokratskoj zajednici; Istina može da ima mnogo lica; Unapređenje javnog diskursa isprobavali
su argumente.
Sofisti su imali tržište za svoje usluge.
Protagora
„Čovek je merilo svih stvari: onih koje jesu da jesu a onih koje nisu da nisu“
Po Protagori nema uzvišenog merila, istina je relativna.
Sokrat
„ Ubeđuj ili se pokoravaj“
Prometej je dao ljudima vatru i Protagora je smatrao da su zbog toga ljudi postali pohlepni i onda
im je Zevs dao osećaj za pravdu;
Ksenofon i Platon su bila dva najznačajnija učenika Sokratova. Sokrat je smatrao da je svaki zakon
pravedan. Sofističko prirodno pravno učenje.
Fizis – Nomis
Aristotel
Najvažnija dela: Nikomahova etika, Politika, i Ustav Atinski
Nikomahova etika
– izlaganje opštih etičkih principa na kojima počiva svako društvo
Politika
– izlaganje o ljudskom društvu uopšte, vrstama društva a pogotovo o polisu i vrstama
društvenih uređenja i republici kao najboljem državnom uređenju
Ustav Atinski
– primena opštih etičkih principa
Teorija vrlina u Nikomahovoj etici
Cilj države je opšte dobro. Opšte dobro je krajnji cilj za koji se opredeljujemo zbog njega samog i u
čijem ostvarenju nalazimo sreću
Sreću donose vrline koje se stiču zalaganjem
Vrline mogu biti
–
dijanoetičke ( intelektualne) stiču se učenjem
–
etičke – stiču se navikavanjem
Osnovne etičke vrline su:
–
velikodušnost
–
umerenost ( izbegavanje ekstrema)
Primeri: hrabrost je ibegavanje krajnosti lude smelosti ili kukavičluka. Pravda je izbegavanje dve
krajnosti: činjenja i trpljenja nepravde. Pravda je i poštovanje zakona u smislu opšte pravde i
jednakosti kao posebne pravde. Posebna pravda ima dva oblika:
–
distributivni – koji polazi od jednakosti subjekta sa kojima se dele neka dobra
–
kumulativni – koji dolazi od jednakosti nagrađivanja subjekata shodno zaslugama
Državno prav se sastoji iz prirodnog i zakonskog
Čovek i društvo u „Politici“
Čovek je politička životinja – životinja koja po prirodi teži da živi u polisu
Ljudska društva ( zajednice, ortakluci):
–
porodica
–
seoska opština
–
polis
U „Politici“ Aristotel društvo poredi sa brodom a građane sa mornarima, gde u jednom polisu svako
ima svoju ulogu i vrlinu. Vrline mogu biti dvostruke:
–
vrline usmerene ka opštem dobru ( spasavanje broda)
–
vrline usmerene ka mestu u podeli rada ( gde svako ima svoju ulogu)
Vrlina građanina u dobro uređenoj republici je da vlast vrši u korist opšteg dobra ( kada je nosilac
vlasti) ili da se pokorava nosiocu vlasti koji je vrši u korist opšteg dobra.
Sinoinia je proces sjedinjavanja plemena u polisu.
Comuna je sjedinjavanje porodica u plemena.
Tipologija državnih uređenja u Aristotelovoj „Politici“
Tipologija državnih uređenja:
ispravni ( zasnovani na vladavini zakona)
iskvareni
1. monarhija
1. tiranija
2. aristokratija
2. oligarhija
3. republika ( mešavina oligarhije i demokratije)
3. demokratija
Republika je idealno državno uređenje zasnovano na vrlini umerenosti, odnosno pravde.
U republici je srednji sloj dovoljno veliki da se zajedno sa siromašnima ili sa bogatima može
suprotstaviti nepravednim zahtevima svakog sloja.
Politea – državno uređenje – republika
Ustav Atinski
Aristotel je napravio podelu vlasti na ustavnu istoriju i savremeni ustav Atine
Najznačajniji je deo koji opisuje zakonodavca Solona. Atinski zakon je Solon napisao kao arhont.
Po ugledu Solun je bio među prvima, po imovnom stanju među srednjima.
Ustav je bio dobar što nije bio u potpunosti po volji siromašnih ni bogatih; ukinuo je dužničko
ropstvo ali nije izvršio ponovnu podelu zemlje.
Polibijeve istorije
Nakon pobede Rima nad Ahejskim savezom Polibije je kao jedan od 1.000 talaca 168 godine pre
nove ere doveden u Rim.
Tipologija državnih uređenja po Polibiju:
ispravni ( zakoniti)
iskvareni
1. monarhija
1. tiranija
2. aristokratija
2. oligarhija
3. demokratija
3. ohlokratija ( ohlos – rulja,
svetina- ohlokratija je vladavina polusveta, mase)
Ciklično kretanje državnih uređenja, monarhija – tiranija – aristokratija – oligarhija – demokratija –
ohlokratija.
Principat – do smrti imperatora Aleksandra Severa 235 godine, začeci prirodnog prava ( ius
naturale) u pravnoj teoriji ( Paulus i Ulpijan)
Dominat – od dolaska na vlast imperatora Dioklecijana ( 284) do smrti imperatora Justinijana
Kodifikacija prava – corpus iuris civilis, sastavljen od četiri knjige: codex, digesta, institutiones i
novellae.
Stoicizam
Ključna novina kao posledica imperijalnog iskustva ( A.Makedonski i Rim) – kosmopolis
Periodizacija stoika:
Grčki period ( 300-130 godine pre nove ere)
Zenon
Grčko-rimski period ( 130-50 godine pre nove ere)
Panetije i Posejdonije
Rimski period ( 50 god.pre n.e. - 3 vek nove ere)
Seneka ( senator)
Epiktet ( rob)
Marko Aurelije ( imperator)
Zenon
Podela filozofije na fiziku, etiku i logiku
Osnovni ideal etike: živeti u skladu sa razumom, koji je deo prirode
Osnovni etički pojam je dužnost
Dužnost je ono što svakom čoveku priliči po prirodi da čini. Stoičko učenje je bilo značajno za
hriščansku etiku.
Aurelije Augustin
Najveći deo života ( 354-387) proveo je u Hiponu u severnoj Africi, kao manihejac. Učio je retoriku
u Kartagini i Rimu. Bio je manihejac do 387 kada je prihvatio hrišćanstvo. 395. postaje biskup u
Hiponu.
Napisao je Državu Božiju u 22 knjige ( 413-427)
Rim je poražen 410. jer su Rimljani zaboravili svoje vrline i običaje, Rim je poharan te godine zato
što to spada u univerzalne običaje ratovanja.
Političko i socijalno učenje
3 oblika društva:
–
porodica ( nastaje iz Adamovog greha)
–
grad ( nastaje iz Romulovog greha)
–
čovečanstvo ( nastaje iz Hristovog jevanđelja)
Dihotomija dve države ( zemaljska i Božija) ima uzor u bibliskoj dihotomiji dva grada – Vavilona i
Jerusalima.
