Istorija arhiva

Za istoriju arhiva može se reći da je i duga i kratka. Duga – zato što ideja o osnivanju arhiva seže još
u Staru Grčku, a kratka – zato što su do Francuske buržoaske revolucije osnovana samo dva arhiva.
Ne zna se pravo poreklo reči arhiv. Smatra se da je najverovatnije postala od grčke reči аркеон, što
je značilo palata suda, magistrat, jer su prvi spisi koji su bili čuvani bili baš sudski spisi. I u
latinskom jeziku postoji reč archivium.
U celom svetu reč arhiv i danas ima dva značenja:
1. mesto gde se čuva arhivska građa (u Srbiji reč arhiv znači samo to)
2. sama arhivska građa (u Srbiji je to arhiva)
Arhivom se nazivaju i skriptarnice na određenim institucijama, gde se čuva građa pre nego što dospe
u arhiv.

Šta su zapravo arhivi?

Arhivi su ustanove koje skupljaju, sređuju i čuvaju dokumenta i spise koje su proizvele svojim
radom javne ustanove, državni i društveni organi i pojedinci, i njihov je zadatak da ta
dokumenta i spise daju na korišćenje državi, pojedincima i nauci.

Arhiv je s jedne strane državna institucija, a s druge strane kulturno-naučna institucija.
Ne postoje privatni arhivi u smislu institucija, ni jedan pojedinac ne može da dođe u posed nekog
važnog državnog dokumenta.

Arhivi mogu biti opšti i specijalizovani

. Opšti se najčešće nazivaju i državni ili istorijski arhivi i

nadležnost nad njima u našoj državi ima Arhiv Srbije. Pod nadležnosti Arhiva Srbije su i
specijalizovani arhivi.

-Arhiv kao fizičko čuvanje građe i arhiv kao institucija¬-

Arhivska građa je najčešće čuvana tamo gde se proizvodila, na dvorovima, pri crkvama. Ta građa se
čuvala pod određenim uslovima, ali nije se sistematski prikupljala i obrađivala. Sedište vladara i
crkve se često menjalo, a arhiv se selio zajedno sa njima, tako da je veliki deo građe na taj način
izgubljen.
Srbija nije uopšte imala prestonicu sve do despota Stefana Lazarevića, čija je prestonica bila prvo
Beograd, a potom Manasija. Sedište njegovog naslednika Đurđa Brankovića bilo je Smederevo.
Različiti su kriterijumi kada se može govoriti da postoji arhiv kao institucija. Od 1278. godine, od
kada se vode notarski spisi, postoji

Dubrovački arhiv koji je drugi najstariji arhiv u svetu koji i

danas radi. Godine 1293. donet je zakon o postojanju arhiva u Dubrovniku. Od 1326. godine
postoji Kotorski arhiv, ali on ne postoji kao institucija zato što Kotor tada nije bio samostalan i
zato što nije postojala svest o važnosti dokumenata za istoriju.

Da bi arhiv bio institucija, morao je da ispoštuje sve tačke iz definicije arhiva. Dubrovačke vlasti
imale su svest o vrednosti arhiva za istoriju i strašnim kaznama bili su kažnjavani oni koji bi ukrali
dokument iz arhiva. Kralo se zbog materijalne koristi, krale su se tapije, knjige dugova, da bi se
uništile ili falsifikovale.
Čuvanje dokumenata od početka je bila administrativna potreba. Često su se dokumenta krala i to je
jedan od načina da se uništi građa, a arhivi su takođe stradali i u požarima, dokumenta su se gubila i
tokom selidbi.

Prva najstarija arhivska građa potiče iz XIV veka pre nove ere.

Radi se o egipatskim glinenim

pločicama i one predstavljaju sudske zapise. Pronađene su 23 pločice.

Prva naredba da se čuvaju dokumenti jeste iz VI veka p.n.e. i potiče iz Atine.

Tada je

organizovano nešto što liči na arhiv. Rešeno je da se u svetom hramu Metreonu zauvek čuvaju sva

dokumenta koja donosi Veće staraca (Aeropag), a to su bili zakoni. Postojali su nomofilaci (čuvari
zakona), koji su čuvali dokumenta od oštećenja i krađe.
Samo 100-ak godina kasnije, u V veku p.n.e. Rimljani su doneli odluku da se u hramu Boga Saturna
čuvaju dokumenta Senata i dokumenta državne blagajne.
Ipak, za sve ovo vreme nema svesti o arhivu kao modernoj instituciji, mada postoji svest o potrebi da
se dokumenta sačuvaju.

Prvi arhiv koji i danas postoji je Vatikanski arhiv.

On pokazuje kako se razvija jedan arhiv, od

ideje da se nešto treba čuvati do moderne institucije. U IV veku hrišćanska crkva postaje
privilegovana u Rimu, i da dobija određene zemljišne posede. Papa je naredio da se sve tapije i sva
dokumenta koja svedoče o imovini srkve čuvaju na jednom mestu. Prvi cilj arhiva bio je da se vodi
knjiga prihoda. U VI veku Vatikanski arhiv postao je moderni, kada je tadašnji papa doneo odluku da
se skupljaju sva dokumenta, da se organizuju i da se na svakih 5 godina građa iz cele zemlje šalje u
arhiv i da se ta građa čuva večno.

Vatikanski arhiv je i crkveni arhiv

(jer se u njemu čuvaju i

duhovni dokumenti) i državni arhiv (u njemu se čuvaju i državni dokumenti i odluke). To je najveći
arhiv dokumenata, danas ih ima preko milijardu, i to je najstariji živi arhiv koji danas postoji na
svetu (živ je zato što država još uvek postoji).

Posle Vatikanskog arhiva najstariji je Dubrovački arhiv.

U VI veku postoji pokušaj cara Justinijana da oformi arhiv u Vizantiji. On naređuje da se u svakoj
temi (provinciji) u najvećem njenom gradu uredi „javna zgrada u koju će da se smeste svi pisani
spomenici nastali u toj temi“, a glavna zgrada će biti u Carigradu, i da ta građa bude svima dostupna..
Ipak, to nikada nije ostvareno, ali sama ta ideja koja je postojala bila je veoma moderna, kao što je i
danas. Doduše, u nekoliko provincija postojali su arhivi, što je doprinelo da se razvije istorijska
nauka.
Srednji vek je doba kada nema mnogo svesti o važnosti dokumenata za istoriju. Dokumenta se
čuvaju pri crkvama ili vladarskim dvorovima koji se često sele. U kasnom srednjem veku počinju da
se čuvaju ne samo vladarska dokumenta već i trgovački spisi.
Mnogi gradovi u Italiji su veoma uredno čuvali dokumenta, čuvali su ih po esnafskom principu, ali
nije postojao arhiv.
Posle Vizantije, tek u XVIII veku postoji pokušaj da se stvori moderan arhiv. Radi se o Rusiji u doba
Petra Velikog. On je 1720. godine izdao propis o tome da se građa svih ministarstava prenese i čuva
u dva arhiva. Kada je Petar Veliki umor, ova ideja je zaboravljena, dokumenta su rasturena i pokušaj
osnivanja arhiva je propao.

Moderni arhivi se vezuju za Francusku, za Francusku buržoasku revoluciju iz 1789. godine.
Arhivi se razvijaju kao nacionalne institucije.

Arhivi se u Evropi stvaraju u XIX veku.

Po izbijanju revolucije, Francuska narodna skupština je bila sve – zakonodavna, izvšna i sudska vlat.
Ona je zbog toga istakla potrebu da se njena dokumenta čuvaju.

Zato je formiran arhiv Narodne

skupštine, a 1790. godine donet je zakon kojim se ovaj arhiv imenuje za nacionalni

.Godine

1794. formirana je glavna direkcija francuskih arhiva, popisana su 23 grada u Francuskoj koja su bila
dužna da formiraju arhive, a nad njima je bio Nacionalni arhiv Francuske. Prvi moderni arhiv postao
je nadležan za sve, ne samo za provincijalne državne arhive, već i za crkvene. Ni danas crkvena
dokumenta nastala na području Francuske ne idu u Vatikanski (gde ih šalju sve ostale katoličke
zemlje), već ostaju u Nacionalnom arhivu Francuske,a u Vatikanski arhiv šalju se kopije.
Od 1794. godine arhiv je regulisan kao institucija. Godie 1842. Francuska je završila stvaranje
arhivske mreže. Arhiv Francuske u Parizu ima preko 4300 hektara, a građa je smeštena po raznim
palatama u Parizu.
Arhivi su nastajlai u XIX veku. Kraljevina Dveju Sicilija osnovala je arhiv 1813. godine, ali je ubrzo
osvojena od strane Nemaca, a arhiv je uništen.
Godine 1802. donet je dekret, a 1804. godine osnovan je arhiv. Argentina arhiv formira 1821.
godine, Meksiko 1823., Brazil 1838. Centralni arhiv u Londonu osnovan je 1838.

sredio Milan Jovanović Stoimirović. Godine 1944. moderno sređivanje arhivske građe nastavio je
Petar Kolendić.
Godine 1948. Vlada Srbije je naredila svim gradskim i sreskim vlastima da popišu svu građu u
svojim oblastima i da obezbede prostor gde će se ona skladištiti i čuvati. Tako nastaje mreža arhiva,
a danas ih u mreži ima 26. Pre ove naredbe iz 1948.

godine osnovan je Istorijski arhiv Beograda

on je osnovan 1946. godine.
Godine 1951. osnovan je Državni arhiv FNRJ, odnosno Državni arhiv Jugoslavije

, koji je danas

mrtav arhiv. U njemu se čuva građa od 1.12.1918. do 23.05.2006. i to je građa iz fondova Kraljevine
Jugoslavije, FNRJ i Srbije i Crne Gore.

Arhiv Srbije je danas javna ustanova koja ima zadatak da vrši zaštitu, sređivanje u obradu
arhivske građe i da tu građu daje na korišćenje i da je publikuje.

U njegovom su sastavu dev

zgrade: jedna u Karnegijevoj ulici, kod Univerzitetske biblioteke, a druga je zgrada u Železniku i to
je depo. Građa koja u arhivu postoji je građa od 1914. do 1979. godine.

Ima nešto preko 1000

fondova u Arhivu Srbije.

Ima oko 50 zbirki, a građa iznosi nešto preko 12 km. U Arhiv Srbije ne

dolaze istoričari koji se bave srednjim vekom, jer se naša srednjevekovna građa nalazi u Dubrovniku.

Najstariji dokument u Arhivu Srbije je Dečanska povelja o osnivanju manastira Dečani iz
1330. godine.

Imamo još samo nekoliko dokumenata od pre XIX veka. Uglavnom su to dokumenta

od 1804. godine, tj. od Prvog srpskog ustanka.
Najstariji fond je fond Baranjske županije. Baranja je bila deo Vojvodine, a taj fond je bio zaturen u
Belom manastiru i tek pre tri godine je prebačen u Beograd.

Sva dokumenta državnih organa u Arhivu Srbije podeljena su na STARI i NOVI period. Stari
period je pre formiranja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, od 1918. do 1941. godine.

Fondovi u Arhivu Srbije koji pripadaju starom periodu:
Najznačajniji fond od kojeg je sve počelo je fond Knjaževske kancelarije (KK)

. U njemu se

nalaze dokumenta od Drugog srpskog ustanka, tj. od 1818. do 1839. godine. Knjaževska kancelarija
je obavljala sve dužnosti. U ovom fondu se nalaze dokumenta lične kancelarije kneza Miloša, iz
inostranog i unutrašnjeg odeljenja. Ta građa podrazumeva uredbe, neredbe, prepise Miloša kao
vladra, ali lna i njegovih ličnih dokumenata. Građa je na raznim jezicima.

Fond Državnog saveta (DS).

U njemu se nalazi građa od 1835. do 1915. godine. Državni savet je

formiran da bi ogranićio vlast kneza Miloša, i opstao je punih 80 godina. U ovom fondu se nalazi
premerak Sretenjskog ustava - prvog srpskog ustava, koji je doneo državni savet. Državni savet ima
uredbeno i sudbeno odeljenje, odnosno imao je i zakonodavnu i sudsku vlast.

Fond Narodne skupštine (NS).

U njemu se nalazi građa od 1858. do 1918. godine.

Svetoandrejskom skupštinom počinje parlamentarni živpt u Srbiji, a tada još uvek ne postoje
političke partije. Svaki kraj u Srbiji davao je poslanike za skupštinu. Fond Narodne skupštine veoma
je zanimljiv i sadrži i stari i novi deo (novi deo je od 1944. godine do sada). U njemu se nalazi
zanimljiv izborni materijal, pisma, rukom pisani zapisnici, koji su bili drugačiji od onih za javnost.

Fond Ministarstva unutrašnjih dela (MUD).

U njemu se nalazi građa od 1838. do 1915. godine.

Ovaj fond podeljen je na dva dela, u jednom se nalazi građa od 1838. fo 1962. godine, a u drugom od
1862.   do   1915.   godine.   U   sklopu   Ministarstva   unutrašnjih   dela   postojala   su   sledeća   odeljenja:
ekonomsko,   karantisko-sanitetsko   (odeljenje   zdravlja),   vojno,   poštansko,   građevinsko,   prosvetno
odeljenje   (do   1859.   godine).   Srbija   je   treća   zemlja   u   svetu   koja   je   formirala   antropometrijsko
odeljenje (forenzičarsko) 1894. godine

Fond Ministarstva inostranih dela (MID)

. U njemu se nalazi građa od 1862. do 1918. godine. Bilo

je podeljeno na: političko (diplomatija, političke veze sa strancima, koje je imalo odsek za štampu) i
administrativno.

Fond Ministarstva pravde (MP).

U njemu se nalazi građa od 1838. do _____ godine. Imalo je dva

odeljenja: administrativno i sudbeno. U periodu 1839.-1918. godine ovde je bilo i prosvetno
odeljenje.

Fond Ministarstva finansija (MF)

. U njemu se nalazi građa od 1839. do 1918. godine. Ovo

ministarstvo formirano je kada je sa vlasti zbačen knez Miloš.
Postoje i četiri fonda prosvetnih ustanova Ministarstvo prosvete (MPs), Licej, Velika škola i
Univerzitet. Ministarstvo prosvete imalo je dva odeljenja: prosvetno i crkveno. Prosvetno odeljenje
imalo je nastavni, školski i književni odsek.

Fond Liceja (L)

. U njemu se nalazi građa od 1838. do 1863. godine. Licej se ne smatra pravom

pretečom Univerziteta. Imao je samo filozofski odsek, a tek 1853. gdoine podeljen je na opšti odsek,
pravni odsek i jestarstveno-tehnički odsek.

Fond Velike škole (VŠ).

Prava preteča Univerziteta je Velika škola. U ovom fodnu se nalazi građa

od 1863. do 1905. godine, koliko je i trajala Velika škola. U njenom sklopu su postojali Filozofski,
Pravni i Tehnički fakultet.

Fond Univerziteta

. Nalazi se u novom periodu, zbog toga što Univerzitet još uvek postoji.

- Novi period

Od kulturnih ustanova u novom periodu su fondovi raznih zadužbina. Najvažniji je fond Arhive
Srbije, u kome se nalazi građa od 1898. godine do danas, zatim fond Narodne biblioteke Srbije, fond
Društva Seti Sava, fond Narodnog pozorišta, fond Mitropolije beogradske.
Postoje posebni fondovi za novi period koji se tiču okupacije.

Od 1941. do 1949. godine imamo

fondove tzv. Nedićeve Srbije

. Ta građa je dugo posle rata bila nedostupna za javnost.

U ovom novom periodu nalazi se i fond Univerziteta.

Univerzitet je nastao 1905. godine, kada su

pored Filozofskog, Pravnog i Tehničkog fakulteta, otvoreni još i Medicinski, Bogoslovski,
Poljoprivredno-šumarski i Veterinarski fakultet. Vremenom su počeli da se otvaraju i fakulteti van
Beograda.
U novom periodu postoje i tzv. fondovi političko-društvenih organizacija i fondovi radnih akcija.

U Arhivu Srbije postoji i 47 ličnih fondova

. Neki od važnijih su fond Ilije Garašanina, fond Nikole

Pašića (koji je podeljen na dva dela: poslovni fond se nalazi u Arhivu Srbije, a lični fond je u Arhivu
SANU), zatim fond Stojana Novakovića, fond Nikolaja Velimirovića.
U Arhivu Srbije nalazi se i zbirka pečata i zbirka geografskih karata od XIV do XX veka.
Biblioteka Arhiva Srbije je veoma bogata. Ima uglavnom specifične knjige, a ima i neke knjige kojih
nema u Narodnoj biblioteci Srbije. Fond knjiga je oko 83.000.

U Arhivu Srbije postoji 7 posebnih dokumenata i za njih se izrađuje regest.

Ti dokumenti su

sledeći:

1. Dečanska povelja

– To je povelja o osnivanju manastira Dečani, doneo ju je Stefan Dečanski

1330. godine. To je jedini naš srednjevekovni dokument koji se čuva u Srbiji (ostali se nalaze u
Beču, Pešti i Dubrovniku).
2.

Povelja austrijskog cara Leopolda

– Doneta je 1695. godine. Njome je srpska opština u Budimu

proglašena privilegovanom, što znači da nije više bila u obavezi da plaća porez caru.
3.

bakropis manastira Hilandara

– Nastao je 1757. godine i to je najstariji prikaz manastira

Hilandara.
4.